Üvey aileler

Açılış sahnesi

Akşam yemeğinin ortasında Rauf çatalını bırakıyor ve masadaki telefona bakıyor. Sevilay'ın on iki yaşındaki oğlu ekrandan başını kaldırmadan yemeğini yiyor. Rauf sakin bir sesle konuşuyor: "Yemekte telefon olmasın, anlaştık ya." Çocuk telefonu kapatmıyor. Önce annesine, sonra Rauf'a bakıyor ve cümleyi tek nefeste söylüyor: "Sen benim babam değilsin."

Sevilay ile Rauf sekiz ay önce evlendiler. Rauf'un önceki evliliğinden bir kızı var; kız hafta sonlarını onlarla geçiriyor ve misafir odası artık onun odası sayılıyor. Sevilay'ın oğlu ise babasını her iki haftada bir görüyor ve döndüğü pazartesiler evde daha suskun oluyor. Düğünden önce Rauf çocuklarla iyi anlaşıyordu. Birlikte maç izliyor, oğlana bisiklet tamiri öğretiyordu. Aynı çatı altına geçtikten sonra bir şey değişti.

Masada kimse konuşmuyor. Rauf, Sevilay'ın bir şey söylemesini bekliyor. Sevilay da iki şey arasında kalmış: Oğlunun kabalığını düzeltmek istiyor, ama Rauf'un kurala bu kadar erken sahip çıkmasından da rahatsız. Yemekten sonra mutfakta Rauf alçak sesle soruyor: "Ben bu evde neyim?" Sevilay'ın elinde bir tabak, cevap veremiyor.

Bu derste ne olacak

Üvey aile, boşanma ya da ayrılıktan sonra kurulan en sık aile biçimlerinden biri ve en çok hazır beklentiyle karşılanan biri. Bu derste önce üvey ailenin neden "ikinci kez kurulan ilk aile" gibi işlemediğini göreceğiz. Sonra üvey ebeveynin rolüne, yakınlığın nereden başladığına ve hangi tutumların ters teptiğine bakacağız. Üçüncü olarak aileyi çocuğun gözünden okuyacağız. Son olarak herkesin sorduğu soruya geleceğiz: Bu ne kadar sürer?

Birine yeniden açılmanın zamanlaması M12-D08'te konuşuldu. Burada o ilişkinin içine çocuklar girdiğinde neler olduğuna bakıyoruz.

Sıfır noktası

Üvey aileye dair en yaygın sezgi, yeni çiftin sevgisinin zamanla bütün eve yayılacağı. İki yetişkin birbirini seviyor, çocuklar da bu sevgiyi görüp yeni ebeveyni benimseyecek. Bu sezgi iyi niyetli ama bir şeyi atlıyor: Çocuk bu ilişkiyi seçmedi. Onun için yeni evlilik bir kazanç olduğu kadar bir kayıp da olabilir; anne ya da babayla baş başa geçen zaman azalıyor, evin kuralları değişiyor, bazen başka bir çocukla oda paylaşılıyor. Üvey aile, birbirini seçmiş iki yetişkin ile bu seçimin içine doğmuş insanların ortak evi.

Mekanizma

Neden ilk aile gibi işlemez

İlk ailede çift önce gelir, çocuklar sonra. Üvey ailede sıra ters: Ebeveyn ile çocuk arasındaki bağ, yeni çiftin bağından yıllarca eskidir. Çocuğun öbür ebeveyni başka bir evde yaşamaya devam eder ve çocuğun hayatında yer tutar. Kurallar, alışkanlıklar, bayram düzenleri iki ayrı aile geçmişinden gelir. Sweeney'nin 2010 tarihli derlemesi, alanın son on yıldaki ana temalarını üvey aile yapılarının ve süreçlerinin çeşitliliği ve karmaşıklığı, birden çok ilişkinin yetişkinler ve çocuklar için sonuçları ve yeni aileye girenlerin özelliklerindeki olası seçicilik diye özetliyor. Tek bir "üvey aile" yok; anneli ve üvey babalı ev, babalı ve üvey anneli ev, iki tarafın da çocuk getirdiği ev birbirinden farklı işliyor.

Ganong ve Coleman 1983'te, aile içi konumlara verilen tepkileri bir anlamsal ölçekle karşılaştırdıklarında, "üvey anne" ve "üvey baba" kavramlarının öbür aile konumlarından daha olumsuz çağrışımlar uyandırdığını buldular. Masallardaki kötü üvey anne, ilk günden eve taşınan bir beklenti.

Üvey ebeveynin rolü: önce arkadaşlık

Açılıştaki masa, üvey aile araştırmalarının belki en çok tekrar eden sorusunu soruyor: Üvey ebeveyn ne zaman ve nasıl ebeveyn gibi davranmalı? Bu soruya doğrudan bakan bir çalışma, üvey ebeveynlerin çocuklarla yakınlık kurmak için ne yaptığını ve bunun ilişkiye nasıl yansıdığını görüşmelerle inceledi.

Rauf'un bisiklet tamiri ve maçı tam da ikili etkinliklerdi. Aynı evde yaşamaya başlayınca rolü arkadaşlıktan kural koyuculuğa kaydı ve yakınlık kurma çabası yerini düzeltmeye bıraktı. Üstelik çocuk çabayı çaba olarak görmüyorsa, yetişkinin niyeti ilişkiye ulaşmıyor.

Çocuğun gözünden: üç köşeli bir bağ

Üvey ebeveyn ile çocuk arasındaki ilişki iki kişilik görünse de aslında üç köşeli: Ortada anne ya da baba duruyor. Çocuğun bu ebeveynle bağı, yeni yetişkinle bağının zeminini oluşturuyor. Bu zemini çocuğun kendi bildirimiyle ölçen iki çalışma var.

Bu iki bulgu üvey ebeveynin yükünü biraz hafifletiyor: Yakınlığın bir kısmı onun elinde değil, anne ya da babanın çocukla konuşmayı sürdürmesine ve iki yetişkinin aynı çizgide durmasına bağlı. M10-D04'te ele alınan eş ebeveynlik kavramı burada yeni bir köşe kazanıyor: Bir evde ebeveynlik ortaklığı artık biyolojik ebeveyn ile üvey ebeveyn arasında da kuruluyor. Çocuğun iki yetişkin arasında taraf tutmak zorunda kalması ise M12-D05'te ölçümüyle birlikte gördüğümüz arada kalma duygusunun üvey ev içindeki biçimi.

Bağlanma yönelimlerinin ayrımı M04-D02'den tanıdık. Bu çalışmada önemli olan, üvey ebeveynin çabasının yalnız kendi kişiliğine değil, eşinin kapıyı ne kadar açık tuttuğuna da bağlı görünmesi.

Uyumun süresi: tek bir takvim yok

"Ne kadar sürer?" sorusuna çiftler genellikle bir sayı bekliyor. Bu derste özetini okuduğumuz kaynakların hiçbiri böyle bir sayı vermiyor. Verdikleri şey, ilişkilerin farklı yollar izlediği.

Bu örüntülerden biri özellikle umut verici: yön değiştirmek. Kötü başlayan bir ilişki zamanla düzelebiliyor, iyi başlayan bir ilişki de bozulabiliyor. Örüntülerden biri ise rahatsız edici biçimde gerçekçi: yan yana yaşamak. Bazı üvey çocuklar ve üvey ebeveynler yıllarca aynı evde yaşayıp birbirine ne yakın ne düşman bir yerde kalıyor.

Usta katmanı

Üvey aileler terapiye çoğu zaman bir "çocuk sorunu" ile geliyor; tıkanma ise sıklıkla iki yetişkinin arasında. Açılıştaki "ben bu evde neyim?" sorusu terapinin de ilk sorusu olabilir: Üvey ebeveynin rolü bu evde nasıl tanımlanmış, kim tanımlamış, çocuk bu tanıma ne kadar katılmış? Bu soruların ortak bir yanıtı yok; bazı ailelerde üvey ebeveyn zamanla bir ebeveyn gibi kabul ediliyor, bazılarında ise sevilen bir yetişkin, bir akraba olarak kalıyor. İkincisi bir başarısızlık değil.

Ganong ve arkadaşlarının görüşme bulguları, terapiste pratik bir sıralama düşündürüyor: Erken dönemde disiplin ve kural, çocuğun biyolojik ebeveyninde kalırken üvey ebeveyn ikili etkinliklerle bir bağ kurabilir. Bu bir reçete değil, araştırmanın işaret ettiği bir yön; çocuğun yaşı ve evin düzeni bu sıralamayı değiştirebilir.

Üvey ebeveynin disiplin adına çocuğa sert davrandığı, çocuğun eve dönmekten çekindiği bir ev, rol tartışmasının konusu olamaz; orada çocuğun korunması her türlü uyum hedefinin önüne geçer ve bu koruma sağlanmadan aile oturumlarında yakınlıktan söz etmek çocuğu yeniden riske açar.

Kanıtın sınırı

Üvey aile araştırmasında ilerleme yakın tarihli. Coleman, Ganong ve Fine'ın 2000 tarihli değerlendirmesi, bir önceki on yılda yayımlanan üvey aile araştırmalarının yüzyılın önceki doksan yılının toplamını aştığını, örneklemlerin ve yöntemlerin iyileştiğini, ama yeniden evlilik ve üvey ailelere dair pek çok şeyin hâlâ bilinmediğini yazıyordu. Bu derste kullanılan çalışmaların bir kısmı az sayıda aileyle yapılmış nitel görüşmeler; bunlar örüntüleri tarif ediyor ama ne sıklıkta görüldüklerini ölçmüyor. Nicel çalışmalar ise çoğunlukla anneli ve üvey babalı evlere ve kadın erkek çiftlere dayanıyor; üvey anneli evler, aynı cinsiyetten çiftlerin kurduğu üvey aileler ve evlenmeden birlikte yaşayanlar daha az temsil ediliyor. Geniş ailenin gündelik hayatta büyük yer tuttuğu, "üvey" sözcüğünün farklı çağrışımlar taşıdığı Türkiye'deki ailelerde aynı sonuçların çıkacağını burada okunan örneklemler göstermiyor; Türkçe konuşan üvey ailelerde çocukların kendi sesiyle konuştuğu karşılaştırılabilir veriye bu derste dayanmadık. Ve en önemlisi: Uyumun ne kadar sürdüğüne dair özetini okuduğumuz kaynakların hiçbiri bir yıl sayısı vermiyor. Böyle bir sayı duyduğunda kaynağını sor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Üvey ailede ebeveyn ile çocuğun bağı yeni çiftten eski; bu sıra ilk ailedekinin tersi. Yakınlık çoğu zaman kuralla değil, birlikte yapılan küçük işlerle başlıyor ve çocuğun bu çabayı görmesi gerekiyor. Üvey ebeveyn ile çocuk arasındaki ilişki üç kişinin arasında kuruluyor: Biyolojik ebeveynin çocukla konuşması ve iki yetişkinin aynı çizgide durması bu ilişkinin zemini. İlişkiler farklı yollar izliyor; bazıları yön değiştiriyor, bazıları sevgi olmadan saygıyla sürüyor. Uyumun süresine dair tek bir takvim yok.

Sonraki derse köprü

Bu modülün dersleri şimdiye kadar bir kararla biten ilişkilere baktı: Biri ya da ikisi gitmeye karar verdi, ev bölündü, bazen yeni bir ev kuruldu. Ama bazı evlilikler kimsenin seçmediği bir biçimde sona eriyor. Eş öldüğünde geride kalan kişi, ayrılıktaki gibi bir öfke ya da rahatlama değil, başka türden bir kayıpla karşılaşıyor; üstelik bu kaybı herkes aynı biçimde yaşamıyor. Bir kısım insan uzun süre sarsılıyor, bir kısmı beklenmedik bir dayanıklılık gösteriyor. Hangi yolların görüldüğü ve dayanıklılığın neye benzediği, evliliğin bu en zor bitişine bakan dersin sorusu. Eşini kaybetmek.