Yeniden ilişki

Açılış sahnesi

Özlem altı yıllık ilişkisini mart başında bitirdi. Mayıs sonunda, bir arkadaşının balkonda verdiği doğum günü yemeğinde Kutay'la tanıştı. Kutay iki yıl önce boşanmıştı; sekiz yaşındaki kızı hafta sonlarını onunla geçiriyordu. O akşam ikisi balkonun ucunda, herkes içeri girdikten sonra da konuşmaya devam etti.

Üç haftadır görüşüyorlar. Özlem'in ablası bunu duyunca telefonda sesini alçaltıyor: "Daha üç ay oldu. Bu bir geri dönüş ilişkisi, sen bu adamı eski yaranın üstüne bant gibi yapıştırıyorsun. Bant da bir gün kalkar."

Kutay'ın hikâyesi tersinden işlemiş. Boşandıktan sonra bir buçuk yıl kimseyle görüşmemiş, "önce kendimi toparlayayım" diye. Bir akşam yemekte Özlem'e soruyor: "Bu kadar çabuk yeni bir şeye başlamak seni hiç tedirgin etmiyor mu?" Özlem bir süre çatalıyla oynuyor, sonra cevap veriyor: "Beni tedirgin eden başka bir şey. Herkesin, ne zaman hazır olacağımı benden daha iyi biliyormuş gibi konuşması."

Bu derste ne olacak

Ayrılıktan sonra yeni bir ilişkiye ne zaman başlanacağı konusunda neredeyse herkesin bir görüşü var. Uyarı hep aynı: Acele etme, önce eskisini kapat. Uyarının arkasında iki iddia var: erken başlayan ilişki iyileşmeyi geciktirir ve uzun ömürlü olmaz.

Bu dersin işi bu iki iddiayı araştırmanın önüne koymak. Sırayla yeni ilişkiye hızla başlayanların iyi oluşunu ölçen iki çalışmaya, kaygılı bağlananlarda yeni birine odaklanmayı sınayan deneylere, geri dönüşe kimin yöneldiğini soran bir çalışmaya ve bekleme süresi ile yeni evliliğin ömrünü karşılaştıran bir nüfus verisine bakacağız. Hiçbir aşamada "şu kadar ay beklenmeli" diye bir formüle varmayacağız; çünkü bu kaynaklarda böyle bir formülün dayanağı yok.

Sıfır noktası

Gündelik dilde geri dönüş ilişkisi, bir ayrılığın hemen ardından ve eski ilişkiye dair duygular yatışmadan başlayan ilişkiye deniyor. Tanımın içinde bir yargı da gizli: Böyle bir ilişki, kişinin acısından kaçmak için kullandığı geçici bir oyalanma sayılıyor. Bu yargı sınanabilir: Erken başlayanlar gerçekten daha mı kötü durumda?

M12-D03, ayrılıktan sonra kişinin kendine dair cümlelerinin bulanıklaştığını ve benlik kavramı netliğinin sarsıldığını gösterdi. Yeni bir ilişki bu sarsıntıya iki biçimde dokunabilir: Kişinin kendini yeniden tanımlamasına alan açabilir ya da o tanımlama işini bir başkasının bakışına devredebilir. Hangisi olacağını takvim belirlemiyor.

Mekanizma

Erken başlamak iyileşmeyi geciktiriyor mu?

Brumbaugh ve Fraley bu boşluğa iki çalışmayla girdi. Bir ayrılık yaşamış insanların iyi oluşunu, eski partnerlerine dair duygularını ve yeni biriyle görüşüp görüşmediklerini ölçtüler. Ardından iki soruya baktılar: Yeni ilişkisi olanlar olmayanlardan farklı mı, ve yeni ilişkisi olanlar arasında bu ilişkiye ne kadar çabuk başladıkları bir fark yaratıyor mu?

Bu bulgu halk bilgisinin ikinci yarısını da sorgulatıyor. Eğer erken başlayan bir ilişki yalnızca bir kaçış olsaydı, bu ilişkiye girenlerin eski partnerlerine dair duygularının daha çözümsüz kalmasını beklerdik. Tablo tersine yakın çıktı. Yine de yön sorusu açık: Yeni bir ilişki mi kişiyi toparladı, yoksa zaten toparlanmakta olan biri mi yeni ilişkiye daha kolay adım attı? Özetin bildirdiği ilişkisel desen bu iki yolu birbirinden ayırmaya yetmiyor.

Kaygılı bağlananlarda yeni birine odaklanmak

M04-D02'nin bağlanma kaygısı, terk edilme korkusunu ve yakınlığa duyulan yoğun ihtiyacı anlatıyor. Bu boyutta yüksek puan alan insanların bir ayrılıktan sonra eski partnerlerine daha uzun süre takılı kaldığı daha önce gösterilmişti. Spielmann, MacDonald ve Wilson bu bağın bozulabilip bozulamayacağını sordu.

Önce ilişkisel bir çalışmada kaygılı bağlanma ile eski partnere duyulan hasret arasındaki bağı yeni partneri olanlarda ve olmayanlarda karşılaştırdılar. Ardından iki deneyde katılımcılara kolayca yeni birini bulabilecekleri izlenimini verdiler: birinde yapay bir geri bildirimle, ötekinde buna göre kurgulanmış bir hatırlama göreviyle.

Bu deneylerin öğrettiği şey, yeni bir ilişkinin kendisinden çok, yeni bir ilişkinin mümkün olduğuna dair inancın işlev görebildiği. Kaygılı bağlanan biri için eski partnere tutunmak çoğu zaman bir tür sigortadır: "Ondan başka kimse beni istemez." Bu inanç sarsıldığında, tutunmanın gerekçesi de zayıflıyor. Yazarlar bu yüzden, kaygılı bağlanan insanlar için yeni birine odaklanmanın ayrılıktan toparlanmanın uyumlu bir parçası olabileceğini öne sürdü. M02-D09'da ele alınan yalnız kalma korkusu da aynı yere dokunuyor: Tek kalacağına inanan kişi, eldeki seçeneğe olduğundan fazla değer biçebiliyor.

Kim geri dönüşe yöneliyor ve neden?

Geri dönüş ilişkisinin herkes için aynı şeyi ifade etmediği de araştırıldı. Shimek ve Bello, ciddi bir ilişkinin bitişinden sonra kimin daha çok yüzeysel ve bağlayıcı olmayan ilişkilere yöneldiğini, bu yönelimin hangi ihtiyaçlarla birlikte geldiğini sordu. Çalışmalarında cinsiyet toplumsallaşmasını ve ebeveyn yatırımı kuramını çerçeve olarak kullandılar.

Bu bulgu Brumbaugh ve Fraley'ninkiyle çelişmiyor, başka bir yere bakıyor. Shimek ve Bello'da geri dönüş ilişkisi, desteği az ve eski partnere bağlılığı güçlü birinin baş etme yolu olarak çıkıyor; Brumbaugh ve Fraley ise o ilişkinin içindeki kişinin nasıl olduğunu ölçüyor. İkisi birlikte okunduğunda şöyle bir tablo beliriyor: İnsanlar bazen zorlandıkları için yeni ilişkiye yöneliyor, yeni ilişkide de bazen toparlanıyor. M03-D03'te tanımlanan oyun olarak sevgi biçiminin (ludus) bu tabloda yer alması ise, bazı geri dönüş ilişkilerinin baştan bağlanma için değil hafiflik için kurulduğunu düşündürüyor.

Bekleme süresi ilişkinin ömrünü belirliyor mu?

Halk bilgisinin ikinci iddiası, erken kurulan birlikteliğin kısa ömürlü olacağı. Wolfinger, kişisel gelişim kitaplarının acele etmemeyi öğütlediğini ama bu öğüdün kanıtının az olduğunu not ederek, evliliğin bitişi ile yeni birlikteliğin kuruluşu arasındaki sürenin sonraki evliliğin ne kadar sürdüğünü yordayıp yordamadığına baktı.

Wolfinger'in bulgusu iki noktada dikkatle okunmalı. Birincisi, ölçülen şey ilişkinin süresi; uzun süren her evlilik mutlu bir evlilik değil, M12-D01'in düşük sıkıntılı boşanmalar üzerine söylediği de bunu hatırlatıyor. İkincisi, etkinin bulunmaması, zamanlamanın hiç kimse için önemli olmadığı anlamına gelmiyor. Ama bu veriyle söylenebilecek olan şu: "Erken başlayan birliktelik kısa sürer" genellemesi, bu nüfus verisinde karşılığını bulmadı.

Usta katmanı

Ayrılıktan sonra yeni bir ilişkiye başlamış biri karşısına oturduğunda terapistin aklına ilk gelen soru "ayrılalı ne kadar oldu?" olabilir; bulgular bu sorunun tek başına az şey söylediğini gösteriyor. Daha verimli soru, yeni ilişkinin kişinin hayatında hangi işi gördüğü. Yalnızlığı mı dolduruyor, sarsılan arzu edilirlik duygusunu mu onarıyor, eski partnere tutunmayı mı gevşetiyor, yoksa kişinin hâlâ yüzleşmediği bir acıyı mı örtüyor?

Shimek ve Bello'nun bulgusu terapiste bir ipucu veriyor: Geri dönüş ilişkisine yönelen biri çoğu zaman sosyal desteği az olan biri. Terapist yeni ilişkiyi sorgulamak yerine destek ağını genişletmeye bakabilir; böylece yeni ilişki tek dayanak olma yükünden kurtulur. Spielmann ve arkadaşlarının bulgusu ise kaygılı bağlanan bir danışan için yeni birine duyulan ilginin bir sorun belirtisi olarak değil, toparlanmanın bir parçası olarak okunabileceğini gösteriyor. M12-D03'te tanımlanan duygusal istila hâlâ yoğunsa, yeni ilişki ile bu istila arasında nasıl bir ilişki olduğu ayrıca konuşulabilir; yeni partnerle geçen zaman istemsiz düşünceleri azaltıyor mu, yoksa onları yalnızca başka bir saate mi erteliyor? Ayrılığın kendi seyri, M12-D07'nin konusu olarak orada ele alınıyor.

Bir durum farklı bir dikkat istiyor. Kişi, kontrol eden ya da korkutan bir ilişkiden yeni çıkmışsa, yeni ilişkinin hızı kadar o ilişkinin içindeki dengeye de bakmak gerekiyor; eski düzende öğrenilen boyun eğme, yeni birinin yanında fark edilmeden tekrarlanabiliyor. Terapist burada ilişkinin zamanlamasını değil, kişinin yeni ilişkide sözünü söyleyebilip söyleyemediğini öne alır. Yeni ilişkide de korkuya işaret eden bir şey duyulursa, hızla ilgili her konuşma bekler; önce kişinin ne kadar korunaklı olduğu tartılır ve partnerle birlikte yapılacak bir görüşme bu aşamada başlangıç noktası sayılmaz.

Kanıtın sınırı

Kartlardaki araştırmaların üçü ilişkisel desen bildiriyor; nedensel bir yön gösterebilen tek kaynak Spielmann ve arkadaşlarının deneyleri, onlar da kısa süreli bir laboratuvar etkisini ölçüyor. Brumbaugh ve Fraley'nin bulgusu, iyi durumda olanların yeni ilişkiye daha erken başlaması ihtimaliyle de açıklanabilir; bu iki yön ancak aynı insanları ayrılıktan itibaren uzun süre izleyen çalışmalarla birbirinden ayrılabilir. Shimek ile Bello'nun gördüğü kadın-erkek farkı yalnız 201 kişiye dayanıyor; başka bir grupta yeniden görülmeden genel bir kural sayılamaz. Wolfinger'in nüfus verisi evliliğin süresini ölçüyor, niteliğini değil; erken başlayan birlikteliklerin daha mutlu ya da daha mutsuz olup olmadığı bu veride bilinmiyor. Tanım da çalışmadan çalışmaya kayıyor; kimi flörte, kimi yeni bir evliliğe bakıyor. Bir ayrılıktan sonra kurulan yeni ilişkinin, akrabaların ve komşuların gözünde nasıl karşılandığı, bu karşılamanın da yeni çiftin üzerinde nasıl bir baskı yarattığı ise buradaki ölçümlerin dışında kalıyor; yeni ilişkiye sosyal onay verilmeyen ortamlarda bulguların aynı çıkıp çıkmayacağı tartışmaya açık.

Kendin dene

Aklında kalsın

Geri dönüş ilişkisi gündelik dilde bir kaçış olarak anılıyor, ama araştırma bu yargıyı tek başına doğrulamıyor. Yeni bir ilişkiye başlayanlar, ölçülen örneklemlerde kendi çekiciliklerine daha çok güvendi ve eski partnerlerine dair duygularını daha çok çözmüş göründü; bu bağın yönü ise henüz bilinmiyor. Kaygılı bağlanan insanlarda yeni bir olasılığı görmek, eskiye tutunmayı gevşetebiliyor. Geri dönüşe yönelmek bazen desteğin azaldığı ve bağlılığın sürdüğü bir dönemin işareti. Nüfus düzeyinde, evlilik sonrası bekleme süresinin yeni evliliğin ömrünü yordadığına dair bir kanıt görülmedi. Takvim bir bilgi veriyor; yeni ilişkinin kişinin hayatında hangi işi gördüğü ise başka bir bilgi.

Sonraki derse köprü

Özlem ile Kutay'ın hikâyesinde zamanlama sorusu bir yere kadar götürüyor. İlişki sürerse, bir hafta sonu Kutay'ın sekiz yaşındaki kızı kapıdan girecek ve Özlem o eve yalnızca bir sevgili olarak değil, o çocuğun hayatında henüz adı konmamış bir yetişkin olarak da girecek. Üvey bir ebeveynin o evde hangi yeri alabileceği, bu yerin ne kadar zamanda kurulabileceği ve iki ayrı geçmişi taşıyan ailelerin neden kendi hızlarına ihtiyaç duyduğu, yeniden ilişkinin bir sonraki eşiği. Üvey aileler.