Ortak başa çıkma

Açılış sahnesi

Kenan elli sekiz yaşında, otuz yıldır marangoz. Bir sabah doktor ona şeker hastalığı tanısını koyuyor ve bir liste veriyor: ekmeği azalt, akşam yürüyüşü, günde iki ölçüm. Eve döndüğünde Nevin listeyi buzdolabına mıknatısla yapıştırıyor. İlk hafta her akşam aynı soru geliyor: "Ölçtün mü? Ne çıktı? O böreği neden yedin?" Kenan kısa cevaplar veriyor, sonra ölçüm cihazını atölyeye götürüp orada kullanmaya başlıyor. Nevin bunu öğrenince kırılıyor: "Ben senin iyiliğin için uğraşıyorum." Kenan da kırgın: "Hasta olan benim, sen bekçi oldun."

Üçüncü hafta bir şey değişiyor. Nevin bir pazar günü listeyi buzdolabından indiriyor, masaya koyuyor ve "Bunu ikimizin listesi yapalım" diyor. Akşam yürüyüşüne ikisi birlikte çıkmaya başlıyor; ekmeği evde ikisi de azaltıyor. Ölçüm sonuçlarını Kenan kendisi söylüyor, Nevin sormadan. Kötü bir değer çıktığında artık suçlu aranmıyor; "Dün akşam ne yedik?" diye birlikte düşünülüyor.

Hastalık aynı, liste aynı. Değişen, stresin kime ait sayıldığı. İlk haftalarda sorun Kenan'ındı ve Nevin onun denetçisiydi; şimdi sorun ikisinin ve yük bölüşülüyor. Bu ders o geçişe bakıyor.

Bu derste ne olacak

M08-D05 dışarıdan gelen yükün eve nasıl girdiğine bakacak; bu ders ise yük içeri girdikten sonra iki kişinin onunla ne yaptığını soruyor. Önce stresi bireysel bir olay olarak değil, iki kişinin birlikte taşıdığı bir süreç olarak ele alan bir modele bakacağız. Ardından bu modelin ayırdığı başa çıkma biçimlerinden hangilerinin ilişki memnuniyetiyle daha sıkı bağlandığını gösteren bir meta-analizi ve iki yıllık bir izleme çalışmasını tartacağız. Sonra "bu bizim sorunumuz" demenin içeriğini açan bir kuramı ve konuşmadaki zamirlerin sağlık gidişiyle ilişkisini inceleyen bir çalışmayı ele alacağız. Son olarak bu becerilerin öğretilip öğretilemeyeceğini sınayan rastgele kontrollü bir deneye geçeceğiz.

Sıfır noktası

TP M16-D02 başa çıkmayı tek bir insanın içinden anlattı: sorunu değiştirmeye mi yoksa sorunun yarattığı duyguyu yatıştırmaya mı yöneldiğimizi, durumun kontrol edilebilirliğinin bu seçimi nasıl etkilediğini ve sosyal desteğin yüksek stres altında neden daha çok işe yaradığını. O dersin kahramanı tek kişiydi; destek veren insanlar onun çevresinde duruyordu.

Bir çiftte bu tablo eksik kalıyor. M06-D10 bir eşin işteki gerginliğinin ertesi gün evdeki tartışmalara sızdığını gösterdi; M08-D01 ise duyguların iki kişi arasında nasıl inip çıktığını tartıştı. Bu ders, ikisini birleştiren bir soruyla başlıyor: Bir eş stres altındayken öteki yalnızca destek veren bir yardımcı mı, yoksa stresin ortağı mı?

Mekanizma

Stres iki kişiye çarptığında

Bodenmann'ın modeli, bir eşin yaşadığı stresin kısa sürede ötekinin de meselesi hâline geldiği gözleminden yola çıkıyor. Bu modelde süreç bir zincir gibi ilerliyor: Stres altındaki eş bunu sözle ya da davranışla belli ediyor, öteki bu işareti okuyor ve bir şekilde karşılık veriyor; karşılık da ilk eşin stresini ya hafifletiyor ya ağırlaştırıyor. İkisi aynı anda aynı yükle karşılaştığında, iş kaybı ya da bir ölüm gibi, zincirin iki ucu da stres altında oluyor.

Bu modelin ne kadar iş gördüğünü anlamak için alandaki çalışmaları bir araya getiren bir meta-analize bakmak gerekiyor.

Meta-analizin en öğretici ayrıntısı kimin gözünden bakıldığıyla ilgili. Bir kişinin "Ben eşime stresinde iyi destek oluyorum" demesi, ilişki memnuniyetini o kişinin eşinin "Eşim bana stresimde destek oluyor" demesinden daha zayıf yordadı. Kendi çabamızı kendi ölçümüzle değerlendirdiğimizde, karşı tarafın deneyimini kaçırabiliyoruz.

Olumlu biçimler, olumsuz biçimler

Bodenmann'ın modeli, eşin stresine verilen cevapları kabaca iki gruba ayırıyor. Olumlu biçimler arasında ötekinin duygusunu anlamaya ve sorununu çözmeye yardım etmek, gerektiğinde onun bir işini tamamen üstlenmek ve iki kişinin aynı soruna birlikte el atması var. Olumsuz biçimler arasında ise iğneleyici ya da isteksiz bir yardım, aşırı korumacılık ve stresi ötekinden saklamak gibi davranışlar sayılıyor. Meta-analiz bu boyutları karşılaştırdığında, birlikte el atma, destekleyici başa çıkma ve düşmanca ya da kararsız başa çıkma, memnuniyeti stres iletimi, iş devretme, koruyucu davranışlar ve aşırı korumaya göre daha güçlü yordadı.

Bu tablo bir anlık fotoğraf; bağın zamanla sürüp sürmediğini görmek için çiftleri izleyen çalışmalar gerekiyor.

"Bu bizim sorunumuz" demek

Açılıştaki Nevin'in listeyi masaya koyduğu an, Helgeson ve arkadaşlarının ayrıntılandırdığı bir kuramın iki bileşenini birden içeriyor. Birincisi bir bakış açısı: Hastalığı ya da yükü bir kişinin değil, ikisinin meselesi olarak görmek. İkincisi bir eylem: O meseleyle birlikte uğraşmak.

Bu "biz" bakışı konuşmada da iz bırakabiliyor. M06-D04 birinci çoğul zamirlerin sıklığını ölçen bir yaklaşımı tanıtmıştı. Sağlık sorunuyla başa çıkan çiftlerde bu ölçünün ne söylediğini sınayan bir çalışma ilginç bir ayrıntı yakaladı.

Öğrenilebilir bir beceri mi?

İlişkisel bulgular, iyi başa çıkan çiftlerin zaten daha mutlu çiftler olup olmadığı sorusunu açık bırakıyor. Bodenmann'ın ekibi bu soruya bir eğitim programıyla yaklaştı: Çiftlere stresi birbirine nasıl ileteceklerini, birbirinin stresine nasıl karşılık vereceklerini ve ortak sorunlara nasıl birlikte el atacaklarını öğreten bir program geliştirdiler ve onu rastgele atamalı bir deneyle sınadılar.

Usta katmanı

Bir çift terapisti, stresle ilgili bir şikâyeti dinlerken önce stresin kimde başladığını, sonra kime yayıldığını ve en son da iki kişinin ona ne yaptığını ayırmaya çalışır. Çoğu çift ilk görüşmede yükün kendisini anlatır; terapist ise zincirin halkalarına bakar. Stres iletilmiş mi? İletilmişse okunmuş mu? Okunmuşsa karşılık destekleyici mi, iğneli mi, yoksa sessiz bir saklanma mı? Bu ayrım, "biz çok stresliyiz" cümlesini "biz stresi birbirimize gösteremiyoruz" ya da "ikimiz aynı yükü ayrı odalarda taşıyoruz" cümlesine çevirmeye yarar.

Terapist ayrıca Falconier ve arkadaşlarının meta-analizindeki gözlem farkını kullanır: Her eşe ayrı ayrı, ötekinin stres anında neler yaptığını sorar. Kendi çabasını yüksek, eşinin çabasını düşük gören bir kişi, çoğu zaman eşinin de tam tersini söylediğini duyunca şaşırır. Bu karşılaştırma suçlama için değil, iki kişinin aynı süreci ne kadar farklı yaşadığını ortaya koymak için yapılır.

Bu son durum, ortak başa çıkmanın bir sınırını gösteriyor. Eşlerden birinin ötekini sürekli denetlediği, onun kararlarını yok saydığı ve bunun korku yarattığı ilişkilerde "bizim sorunumuz" dili kontrolün kılıfı olabilir. Böyle bir tablo görüldüğünde terapistin öncelikli işi stresle başa çıkma becerisi öğretmek değil, önce iki kişiyle tek tek görüşüp kimin korktuğunu öğrenmektir; birlikte yürüyen bir çalışma ancak bu soru yanıtlandıktan sonra gündeme gelir.

Kanıtın sınırı

Bu dersin en geniş dayanağı olan meta-analiz, ilişkisel çalışmaları bir araya getiriyor; ikili başa çıkma ile memnuniyet arasındaki güçlü bağ, iyi başa çıkmanın memnuniyeti artırdığını da, mutlu çiftlerin zaten daha iyi başa çıktığını da gösteriyor olabilir. İki yıllık izleme çalışması zaman sırasını gözetiyor ama 90 çiftle sınırlı; kadın ve erkek arasında bulunan farkın başka örneklemlerde tekrarlanıp tekrarlanmadığı bu kaynaktan bilinmiyor. Biz dili bulgusu tek bir hastalık grubunda, altı aylık bir sürede elde edildi ve Rentscher ile arkadaşlarının 2013 çalışması aynı ölçünün dengesiz kullanıldığında sorunlu bir döngüye işaret edebildiğini gösterdi. Eğitim deneyi rastgele atama içeriyor ama programı geliştiren ekipçe yürütüldü ve etkiler küçüktü. Traa ve arkadaşlarının 2015 sistematik derlemesi, kanserle başa çıkan çiftlerde müdahale sonuçlarının tutarsız olduğunu ve başa çıkma kavramının çalışmadan çalışmaya farklı tanımlandığını vurguluyor. Ortak başa çıkma kuramı ise hâlâ bir model; hangi çiftte, hangi koşulda en çok işe yaradığı tartışmaya açık. Özetlerde ülke dökümü verilmediği için, Türkiye'de geniş aile ilişkileri içinde yaşayan çiftlerde bu boyutların aynı ağırlığı taşıyıp taşımadığını bu kaynaklardan genelleyemiyoruz.

Kendin dene

Aklında kalsın

Stres yalnız onu ilk yaşayan kişide kalmaz; iletilir, okunur ve bir karşılık bulur. Bu zincirin her halkası ilişkiyi biraz ağırlaştırabilir ya da hafifletebilir.

Memnuniyeti en çok birlikte el atmak ve destekleyici cevaplar besliyor; iğneli ya da isteksiz yardım ise en çok aşındıranlar arasında. Kötü haberi saklamak iyi niyetli olsa da partneri ortak meselenin dışında bırakabilir.

"Bizim sorunumuz" demek tek başına yetmez; bakışın arkasında birlikte karar vermek ve birlikte uğraşmak olmalı. Kendi çabanı değil, partnerinin deneyimini sormak çoğu zaman daha çok şey söyler.

Bu beceriler kısa eğitimlerle de bir ölçüde güçlenebiliyor; etkiler mütevazı, ama sıfır değil.

Sonraki derse köprü

Bu ders iki kişinin aynı yükü nasıl birlikte taşıyabileceğine baktı. Ama birlikte taşımanın içinde daha ince bir soru gizli: Bir eş ötekine yardım ettiğinde, o yardım alan kişide her zaman rahatlama mı yaratır? İyi niyetle verilen bir desteğin, alan kişiye kendini yetersiz ya da borçlu hissettirdiği anlar var. Sonraki ders desteğin hangi biçimde verildiğinin, alan kişide ne bıraktığını nasıl değiştirdiğine ve iyi niyetli desteğin ne zaman yüke dönüştüğüne bakıyor. Destek vermek ve almak.