Hukuk fakültesinde ne öğrenilir

Açılış

Eylülün son haftası. Rojda oryantasyon gününün sonunda fakültenin merdivenlerine oturmuş, elindeki dört yıllık öğretim planını yukarıdan aşağıya okuyor. Birinci yarıyılda Hukuka Giriş, Anayasa Hukuku, Medeni Hukuka Giriş ve Kişiler Hukuku var; bir de Roma Hukuku. Son sınıfın sayfasında İcra ve İflas Hukuku, Ceza Usul Hukuku ve İş Hukuku duruyor.

Rojda'nın aklına takılan sıralama. Hukuk okumaya karar verdiğinde kafasında bir duruşma salonu, bir dava dosyası, bir savunma vardı. Plan ise ona ilk yıl, bugün hiçbir devletin yürürlükteki hukuku olmayan bir düzeni okutuyor; bir davanın mahkemede nasıl açılıp yürüdüğünü ancak üçüncü yılda anlatıyor. Yanında oturan Mert başka bir satıra takılmış. Dördüncü yılın güz döneminde «Hukuk Stajı» adlı bir ders görüyor ve bunun avukat olmak için gereken staj olup olmadığını soruyor.

İki soru aynı haritaya çıkıyor. Fakültede ne okunuyor, neden o sırayla okunuyor, ve fakültenin verdiği şey mesleğe giden yolun neresinde bitiyor? Haritayı burada çıkaracağız. Mert'in sorusunun cevabını da bir yorumdan değil, kanunun kendi metninden okuyacaksın.

Tek fikir

Hukuk fakültesi genel hükümleri özel hükümlerden, hakkın kendisini o hakkın nasıl isteneceğinden önce okutur. Diploma mesleğe giden yolun ilk şartıdır; staj ve sınav ondan sonra gelir.

Kavramlar

Bir öğretim planını eline aldığında iki tür satır görürsün. Bir kısmının yanında yarıyılı yazar ve her öğrenci onları alır. Öteki kısım bir havuzdur: «Seçmeli Ders I», «Seçmeli Ders II» diye boş bırakılmış yerlere öğrenci o havuzdan ders koyar.

Seçmeli havuz fakülteden fakülteye en çok değişen kısımdır. Kişisel verilerin korunması, noterlik hukuku, çocuk hukuku kliniği ya da bir dil dersi orada durur. Bu akademi çekirdeği izler; seçmeli alanlara yalnız bir çekirdek dersin içinden değdiği kadar girer.

Çekirdek derslerin sırasını anlamak için bir ayrım daha gerekiyor. Medeni hukuk dersi sana kimin neye hakkı olduğunu söyler: malik kimdir, mirasçı kimdir, borçlu neyi borçludur. Medeni usul dersi aynı hakkın mahkemede nasıl isteneceğini, hangi mahkemeye, hangi dilekçeyle, hangi delille gidileceğini anlatır.

Fakülte bittiğinde meslek kendiliğinden başlamaz. Avukat olmak isteyen biri için kanun iki ara durak koyar.

Kanunun staj başvurusunu düzenleyen maddesi, staja fiilen engel olmamak şartıyla sigortalı bir işte çalışmanın avukatlık stajına engel olmadığını da söyler. Okurken ya da staj yaparken geçimini kendi sağlayan biri için bu ayrıntı küçük değildir.

Mert'in gördüğü «Hukuk Stajı» dersi bu iki duraktan hiçbirinin yerini tutmaz. O, fakültenin kendi planına koyduğu bir derstir; kanundaki staj ise mezuniyetten sonra başlar. Bunun nereden belli olduğunu birazdan maddenin metninde göreceksin.

Kaynak

Haritayı soyut anlatmak yerine bir fakültenin kendi yayımladığı planı açalım. Seçilen fakülte bir örnektir. Başka bir fakültenin planı bazı dersleri başka yarıyıla koyar ve bu derste o farkları da göreceğiz.

Planı yıl yıl okuyalım. Birinci yılın güzünde Hukuka Giriş, Anayasa Hukuku I, Medeni Hukuka Giriş ve Kişiler Hukuku, Roma Hukuku ve Türk Dili var. Baharında Anayasa Hukuku II, Türk Hukuk Tarihi ve Aile Hukuku geliyor. İkinci yıl borçlar hukukunun genel hükümleri, ceza hukukunun genel hükümleri ve idare hukuku üzerine kurulu; her biri iki yarıyıla yayılıyor. Aynı yıl Uluslararası Kamu Hukuku, Genel Kamu Hukuku, Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi ve İnsan Hakları Hukuku da okunuyor.

Üçüncü yıl iki şeyin birlikte başladığı yıldır. Bir yanda Borçlar Özel Hukuku, Eşya Hukuku, Ticari İşletme Hukuku, Ortaklıklar Hukuku, Ceza Özel Hukuku, Miras Hukuku ve Vergi Hukuku var. Öbür yanda Medeni Usul Hukuku ve İdari Yargılama Hukuku. Dördüncü yılda İş Hukuku, Ceza Usul Hukuku, İcra ve İflas Hukuku, Kıymetli Evrak Hukuku, Sigorta Hukuku, Uluslararası Özel Hukuk ve Avrupa Birliği Hukuku okunuyor; Mert'in sorduğu Hukuk Stajı dersi de bu yılın güzünde.

Aynı listeyi bir de iki hat hâlinde oku. Medeni hukuk, aile, borçlar, eşya, miras, ticari işletme, ortaklıklar, kıymetli evrak ve sigorta hukuku eşit kişiler arasındaki ilişkileri konu alır; bunlar özel hukuk hattıdır. Anayasa, idare, ceza, vergi ve uluslararası kamu hukuku devletin yetkisini ve o yetkinin sınırını konu alır; bunlar kamu hukuku hattıdır. Plan iki hattı ayrı yıllara koymuyor, her yıl ikisini birlikte yürütüyor: birinci yılda anayasa ile kişiler hukuku, ikinci yılda idare ve ceza ile borçlar, üçüncü yılda vergi ile eşya ve miras. İş hukuku ile icra ve iflas hukuku gibi bazı dersler iki hattın sınırında durur. Ayrımın hangi ölçütle yapıldığı ve sınırda kalan alanların nereye yazılacağı birinci sınıfın Hukuka Giriş dersinde ayrıca tartışılan bir sorudur; planı okumak için şimdilik bu kaba ayrım yeter.

Tablonun sütunlarına da bak. Her dersin yanında haftalık teori ve uygulama saati, yerel kredisi ve AKTS değeri yazıyor. Hukuka Giriş haftada üç saat teori ve dört AKTS taşıyor. AKTS sütunu dersin öğrenciden beklediği toplam çalışma yükünü gösterir; derste geçen saat kadar, dersin dışında okunacak metni de hesaba katar. Hukuk derslerinde bu dış yükün büyük kısmı kanun metni, ders kitabı ve olay çalışmasıdır.

Bu sıranın bir mantığı var ve tablo onu kendiliğinden gösteriyor. Genel hükümler özel hükümlerden önce geliyor: borçlar ve ceza hukukunun genel kısmı ikinci yılda, sözleşme tipleri ve tek tek suçlar üçüncü yılda. Maddi hukuk usulden önce geliyor: neyin istenebileceğini bilmeyen biri onun nasıl isteneceğini öğrenemez. İcra ve iflas usulün de ardından geliyor, çünkü bir alacağın cebren tahsili çoğu zaman bir hükmün ya da bir belgenin varlığına dayanır. Miras hukuku geç okunuyor, çünkü terekenin içinde eşya, alacak, borç ve aile ilişkisi bir arada durur.

Şimdi aynı tabloyu bu akademinin sırasıyla karşılaştır. Akademi aile hukukunu ikinci sınıfa, miras ve vergi hukukunu dördüncü sınıfa, milletlerarası kamu hukukunu üçüncü sınıfa koyuyor; insan hakları hukukunu dördüncü sınıfın son dersi yapıyor. Örnek plan ise hepsini daha erken okutuyor: aile hukukunu birinci yılda, milletlerarası kamu hukukunu ve insan hakları hukukunu ikinci yılda, miras ve vergi hukukunu üçüncü yılda. Farkın nedeni tercihtir. Akademinin sırası yaygın düzeni izler ve bağlayıcı değildir; kendi fakültenin planı farklıysa, o dersin modülüne istediğin yerden girebilirsin.

Fakültenin bittiği yeri ise kanun söyler.

Maddenin (b) bendine dikkat et. Kanun yabancı diplomayı ölçerken bir ölçü koyuyor ve o ölçü Türkiye'deki hukuk fakültelerinin programları. Yani bu derste çıkardığın harita bir ders listesinden fazlasıdır: bir diplomanın meslekte ne sayılacağını da o ölçer.

Mert'in sorusunun cevabı bu iki maddenin birleşiminde. Staja başvurmak için (b) bendinin, yani mezuniyetin, önceden gerçekleşmiş olması gerekiyor. Fakültenin dördüncü yıldaki staj dersi mezuniyetten önce okunur; kanundaki avukatlık stajı ise mezuniyetten sonra başlar. Aynı adı taşıyorlar, ama biri öteki yerine geçmiyor.

Öğretide tartışma

Hukuk eğitiminin neye ağırlık vermesi gerektiği tartışmalı bir sorudur ve plan okurken bu tartışmanın izlerini görürsün.

Bir görüşe göre fakültenin asıl işi sistemi öğretmektir. Kanunlar değişir; öğrencinin elinde kalması gereken, kavramların birbirine nasıl bağlandığını bilmektir. Borç ile eşya hakkı arasındaki farkı, geçersizlik türlerini, genel hükmün özel hükümle ilişkisini kavramış biri, yeni bir kanunu da okuyabilir. Bu görüş Roma hukukunun ilk yıldaki yerini de böyle savunur: modern özel hukukun kavramları orada, bugünkü kanunun ayrıntısından arınmış biçimde görülebilir.

Karşı görüş, sistemin ancak uygulamayla anlaşıldığını söyler. Bir dilekçe yazmamış, bir dosya okumamış öğrenci kavramları ezberler ama bir olayın içinde onları bulamaz. Bu görüşe göre klinik dersler, yargılama simülasyonları ve fakülte içi staj çekirdeğe sonradan eklenmiş bir süs sayılmamalı; çekirdeğin kendisini anlamanın yolu onlardır. Aynı görüş Roma hukukunun birinci yıldaki yerini de sorgular: karşılaştıracak modern bir kanunu henüz bilmeyen öğrenci, Roma kurumunun neden önemli olduğunu göremeyebilir.

Örnek plan iki görüşten de iz taşıyor. Çekirdeği genelden özele, maddiden usule kuruyor; yanına seçmeli havuzda hukuk klinikleri ve dördüncü yılda bir staj dersi koyuyor. Bu akademi de ara bir yol seçiyor: her ders bir kavramı sistem içinde kuruyor ve bir olay çözümüyle bitiyor. Hangi ağırlığın daha iyi hukukçu yetiştirdiği ölçülebilir bir soru değil; burada bir kural gibi anlatılmayacak.

Olay çözümü

Uyuşmazlık: Yabancı bir hukuk fakültesinden alınmış diploma, başka bir işlem olmadan, avukatlık stajına başvurmak için yeterli mi?

Olası talep: Selin, başvurduğu barodan avukatlık stajına kabul edilmeyi ve stajyer olarak kaydedilmeyi istiyor.

Dayanak: 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 16. maddesinin birinci fıkrası staja başvurmanın şartlarını sayıyor ve 3. maddenin (a), (b) ve (f) bentlerine gönderme yapıyor. Uyuşmazlığın düğümü 3. maddenin (b) bendinde.

Şartlar: İlk şart vatandaşlık; Selin Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olduğu için (a) bendi karşılanıyor. İkinci şart (b) bendindeki öğrenim şartı ve bu bent iki yol tanıyor. Birinci yol bir Türk hukuk fakültesinden mezuniyet; Selin bu yoldan gelmiyor. İkinci yol yabancı bir hukuk fakültesinden mezuniyet artı Türkiye hukuk fakülteleri programlarına göre noksan kalan derslerden başarılı sınav. Selin'in mezuniyeti var, ama olayda noksan derslerden sınav verdiğine dair bir olgu yok; baro da tam olarak bu belgenin yokluğuna dayanıyor. Derslerin aynı adı taşıması bu şartı karşılamaz, çünkü kanun ad benzerliğini değil, programa göre noksan kalan derslerden verilmiş sınavı arıyor; Selin'in programında Türk anayasa hukuku, idari yargılama ve icra ve iflas hukuku hiç bulunmuyor. Üçüncü şart Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavında başarı; olayda Selin'in bu sınava girip girmediği bilinmiyor. Dördüncü şart, (f) bendi ile 5. maddedeki engellerin bulunmaması; olayda bir engelden söz edilmiyor, ama bunun da dosyada gösterilmesi gerekecek.

Sonuç: Olaydaki olgularla Selin'in talebi yerinde değil, çünkü 3. maddenin (b) bendi karşılanmamış ve 16. madde bu bendi staja başvurunun şartı yapıyor. Selin noksan kalan derslerden başarılı sınav verdiğini belgelerse, Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavındaki başarısını da gösterirse ve bir engel hâli yoksa yeniden başvurabilir. Hangi derslerin noksan sayılacağını ve sınavın hangi usulle yapılacağını bu iki madde söylemiyor; kanun yalnız ölçüyü, yani Türkiye hukuk fakültelerinin programlarını veriyor.

Yaygın yanılgılar

Kapanış

1. Hukuk fakültesinin çekirdek dersleri genel hükümlerden özel hükümlere, maddi hukuktan usul hukukuna ve icra hukukuna doğru sıralanır; yarıyılları fakülteden fakülteye değişir.
2. Avukatlık Kanunu'nun 3. maddesi yabancı bir hukuk diplomasını Türkiye hukuk fakültelerinin programlarıyla ölçer; öğretim planı bu yüzden meslek bakımından da bir ölçüdür.
3. Mezuniyetten sonra avukatlık için Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavında başarı ve bir yıllık avukatlık stajı gelir; fakültenin staj dersi bunların yerini tutmaz.

Üç soru

1. Bir öğrencinin planında Medeni Usul Hukuku ikinci yılda, Borçlar Hukuku Genel Hükümler üçüncü yılda görünüyor. Bu sıranın hangi güçlüğü doğurmasını beklersin?
2. Türk bir hukuk fakültesinden mezun olan Kaan, Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavına girmeden bir baroya staj başvurusu yapıyor. Avukatlık Kanunu'nun 16. maddesine göre başvurusu hangi şart bakımından eksik?
3. Bir öğretim planında «Seçmeli Ders III» diye boş bırakılmış bir satır ile «Eşya Hukuku I» satırı arasındaki fark nedir?

Yanıtlar

Birinci soruda güçlük, usulün maddi hukuka dayanmasından doğar. Medeni usul bir alacağın nasıl dava edileceğini anlatır; alacağın nasıl doğduğunu, ne zaman muaccel olduğunu, nasıl sona erdiğini ise borçlar hukuku anlatır. Usulü önce okuyan öğrenci dava türlerini ezberler ama hangi davanın hangi hakkı koruduğunu göremez. Böyle bir planla karşılaşan öğrenci için en yararlı yol, usul dersindeki her davayı koruduğu maddi hakla birlikte not almaktır.

İkinci soruda eksik olan sınav şartıdır. Kaan'ın mezuniyeti 3. maddenin (b) bendini karşılar, ama 16. madde staja başvuranda ayrıca Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavında başarıyı arar. Burada çekici yanlış cevap, Türk diplomasının tek başına yeteceğini düşünmektir; diploma gerekli ama yeterli değil.

Üçüncü soruda Eşya Hukuku I bir çekirdek derstir: yeri ve yarıyılı bellidir, her öğrenci alır. Seçmeli Ders III ise planın öğrenciye bıraktığı bir yerdir; o satıra öğrenci seçmeli havuzdan bir ders koyar. Çekici yanlış cevap, seçmeli dersin isteğe bağlı olduğu için hiç alınmayabileceğini düşünmektir: satırın kendisi zorunludur, yalnız içeriği seçilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste iki kez «3. maddenin (b) bendi» dedik ve 16. maddenin «birinci fıkrası»ndan söz ettik, ama fıkranın ne olduğunu, bendin ondan nasıl ayrıldığını, maddenin bir kanunun hangi kısmında durduğunu açmadık. Sıradaki ders, kanun metni nasıl okunur sorusunu tam buradan alıyor: kitaptan bende kadar bir kanunun iç düzenini, bir maddenin Resmî Gazete'deki yayımından bugüne hangi değişikliklerden geçtiğini ve yürürlük tarihini nasıl izleyeceğini.