Hahnemann’ın öncüller listesi

Açılış sahnesi

Kütahya'da küçük bir kent müzesi, cuma öğleden sonrası. Küratör Reşat Bey, yeni açılacak «Uçuşun öncüleri» bölümünün panellerini masaya yaymış. Yanında stajyer Elif var.

«İlk panel İkaros,» diyor Elif. «Sonra Abbas İbn Firnas, sonra Hezarfen Ahmed Çelebi, sonra Leonardo'nun çizimleri, en son Wright kardeşler. Güzel bir çizgi.»

Reşat Bey Hezarfen panelini eline alıyor. «Bunun kaynağı ne?»

«Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi.»

«Başka bir kaynak var mı?»

Elif duraksıyor. «Bulamadım.»

«O zaman panele bunu yazacağız. Ve bir şey daha: bu panelleri yan yana dizince ziyaretçi bir zincir görür. Sanki her biri bir sonrakine yol açmış gibi. Oysa İkaros bir efsane, Hezarfen tek bir anlatı, Leonardo'nun çizimleri yüzyıllarca kimsenin görmediği defterlerde kaldı. Wright kardeşler bunların hiçbirinden yola çıkmadı.»

«Ama hepsi uçmak istemiş.»

«Evet. Ve bu çizgiyi, uçağı icat ettikten sonra geriye bakarak çiziyoruz. Uçak olmasaydı İkaros'u bir 'öncü' olarak değil, bir mit olarak okurduk. Bir öncüller listesi, her zaman sondan başa doğru yazılır.»

Bu derste ne olacak

Homoion dersi, Hahnemann'ın ilkesine geçmişten tanıklar çağırdığını haber vererek kapanmıştı. Tanıkların adları Organon'un girişinde ve Dudgeon'un ilk dersinde sıralanıyor; bu ders o sıraya bakıyor.

Önce Organon'un girişinde Hahnemann'ın geçmişin iyileşmelerini nasıl okuduğunu göreceğiz: geçmişin hekimleri, ona göre, farkında olmadan benzerlik yasasına uyarak iyileştirmişlerdi. Sonra homeopat Dudgeon'un 1853 derslerinin ilkinde kurduğu daha uzun listeye bakacağız: Hipokratçı metinlerden, antik ampirik okuldan, halk hekimliğinden ve on sekizinci yüzyıl yazarlarından örnekler. Ardından bu listenin öğretiyi meşrulaştırmadaki rolünü, ve listenin içinde neyin seçildiğini, neyin bırakıldığını tartacağız. Son olarak homeopatiyi içeriden tanıyan Schmidt'in, listenin en eski halkasını, bir Hipokratçı metni kaynağın kendisinde nasıl yeniden okuduğunu göreceğiz.

Bu ders listelerdeki örneklerin içeriğini, hangi maddenin hangi hastalıkta kullanıldığını, aktarmıyor. Listelerin çoğu tam da bu türden eşleştirmelerden oluşuyor; bölümün çerçevesi böyle eşleştirmeler yapmıyor. Ders, listelerin yapısına ve işlevine bakıyor.

Sıfır noktası

Yeni bir öğreti doğar doğmaz bir soru gelir: bu gerçekten yeni mi? Eğer yeniyse, neden kimse daha önce görmedi? Eğer yeni değilse, neden bir buluş sayılıyor? Öncüller listesi, bu iki soruya birlikte cevap vermenin bir yolu. Öğretinin önceden sezildiğini göstererek ona köklü bir geçmiş kazandırır; sezilen şeyin hiçbir zaman sistemleştirilmediğini göstererek kurucuya bir buluş payı bırakır.

Bilim tarihçileri bu türden geçmiş okumalarına bir ad verir: bugünün bakışıyla geçmişi, bugüne giden bir yol gibi okumak.

Mekanizma

Organon girişinde geçmişin iyileşmeleri

Organon'un girişi, eski tıbbın eleştirisinden sonra, geçmişteki başarılı tedavileri bir yasa altında topluyor.

Bir birincil metin; [T].

Bu paragrafın mantığı dikkatle okunmalı. Hahnemann, geçmişteki «gerçek» iyileşmelerin hepsinin benzerlik yasasıyla gerçekleştiğini söylüyor. Bir önceki dersin § 26'sı da aynı şeyi söylüyordu: «şimdiye kadar gerçekleşmiş her gerçek iyileşme» bu yasaya bağlıdır. Girişteki örnekler bu genellemenin kanıtı olarak sunuluyor.

Ama genellemenin bir tuzağı var. Hahnemann'ın listesi, geçmişteki tedaviler arasından, benzerlik ilkesine uyan ve başarılı sayılanları seçiyor. Karşıt ilkeyle yapılmış başarılı tedaviler, benzerlik ilkesiyle yapılmış başarısız tedaviler listede yok. Ve listede olmayan başarılı bir karşıt tedavi, Hahnemann'ın çerçevesinde ya «gerçek» bir iyileşme değildir ya da bir palyatiftir. Yani liste, yasayı doğrulamak için seçilmiş; yasa da listenin seçim ölçütü.

Paragrafın bir başka cümlesi de dikkat çekiyor: geçmişin hekimleri «ne yaptıklarını bilmeden» homeopatik olarak tedavi etmiş. Bu, öncülleri kendi niyetlerinden bağımsız olarak bir öğretiye dahil etmenin bir yolu. Bir hekimin, kendisinin hiç düşünmediği bir yasaya «istemeden» uyduğunu söylemek, onu bir öncü yapmanın en geniş yolu: kimse bu dahil edilmeye itiraz edemez, çünkü dahil edilen kişi zaten farkında değildi.

Hahnemann'ın kendi sınırlaması

Haehl, Hahnemann'ın öncüllerine dair tutumunu aktarırken bir dipnot da aktarır.

Homeopat bir yazarın biyografisi; [C].

Hahnemann'ın dipnotu ilginç bir çift hamle içeriyor. Bir yandan, öncüllerin kanıt olmadığını söylüyor: öğreti «kendi iç değeriyle» sağlam. Öte yandan, öncüller listesini her baskıda genişletiyor; Haehl'e göre giriş 48 sayfadan 104 sayfaya çıkıyor. Kanıt değilse, neden büyüyor?

Haehl'in kendi açıklaması, liste bir savunma: Hahnemann'ın önceliği gizlediği suçlamasına karşı. Ama listenin büyümesi, onun bir savunmadan fazlası olduğunu düşündürüyor. Her yeni örnek, geçmişin bir köşesinde aynı yasanın işlediğini gösteren bir tanık gibi. Bölümün tarih akademisinin Organon'un ilk baskısı dersinde gördüğümüz gibi, girişin büyüyen kısmı tam da bu örneklerden oluşuyordu.

Dudgeon'un uzun listesi

Bir kuşak sonra, İngiliz homeopat Dudgeon, 1853'te verdiği derslerin ilkini tümüyle bu konuya ayırdı.

Bir homeopatın birincil metni; [T].

Dudgeon'un listesi Hahnemann'ınkinden daha geniş ve daha dürüst. Daha geniş, çünkü halk hekimliğini, imzalar öğretisini ve antik zehir çalışmalarını da içeriyor. Daha dürüst, çünkü bazı örneklerin izopati olduğunu, bazılarının sahte metinlerden geldiğini, imzalar öğretisinin inanılamayacak bir öğreti olduğunu açıkça kabul ediyor.

Ama Dudgeon'un listesi, Hahnemann'ınkinden daha açık bir biçimde, bir akıl yürütme döngüsü kuruyor. Dersin girişi şöyle diyor: eğer bu yasa evrensel bir doğa yasasıysa, izleri geçmişte bulunmalıdır; ve bulunuyor. Burada izlerin bulunması, yasanın evrenselliğinin bir sonucu olarak sunuluyor; ama dersin geri kalanında, aynı izler yasanın kanıtı gibi işliyor. Daha da ilginci, imzalar öğretisine dair cümle. Dudgeon, inanılamayacağını kendisinin söylediği bir öğretiyi, «gerçeğin bir türü», «gizli tanrının putu» olarak okuyor. Yani yanlış bir öğreti bile, doğru yasanın bir tanığına dönüşüyor. Bu noktada liste artık sınanabilir bir şey değil: doğru sezgiler yasayı doğruluyor, yanlış öğretiler de onu çarpık biçimde doğruluyor.

Homeopatik iddia — benzerlik ilkesi evrensel bir doğa yasası olduğu için, onun izleri yaklaşık üç bin yıllık tıp tarihinin büyük otoritelerinin yazılarında ve halkın ev hekimliğinde dağınık biçimde bulunur; geçmişin başarılı tedavileri, hekimleri farkında olmasa da, bu yasaya uyularak gerçekleşmiştir.

Kanıt ne diyor

Listenin en eski halkası Hipokrat'a atfedilen «İnsandaki yerler». Homeopatiyi içeriden tanıyan tarihçi Josef M. Schmidt, bu halkayı kaynağına dönerek yeniden okudu.

Homeopat bir tarihçinin, kaynağa dönen çözümlemesi; [C].

Schmidt'in okuması, öncüller listesinin en sağlam görünen halkasının bile seçici alıntıya dayandığını gösteriyor. Hipokratçı yazar benzerlik ilkesini tanıyor, ama onu üç ilkeden biri olarak, ve hiçbirinin her zaman geçerli olmadığı sonucuyla birlikte tanıyor. Hahnemann ise o metinden yalnızca benzerlik ilkesine dair cümleleri alıyor ve onları evrensel bir yasanın öncülü olarak sunuyor. Dudgeon'un aktarımı bile, yazarın karşıt kuralı «genel kural» saydığını ve benzerliği yalnızca «bazı durumlarda» kabul ettiğini söylüyor.

Bu, öncüller listesinin bir kanıt olarak değerini sınırlıyor. Bir ilkenin geçmişte anılmış olması, onun doğru olduğunu göstermez; yalnızca insanların onu düşünmüş olduğunu gösterir. Ve geçmişte nasıl anıldığı, bugün nasıl sunulduğundan farklı olabilir. Schmidt'in vardığı sonuç, bir homeopat tarihçiden geldiği için ayrıca önemli: o, benzerlik ilkesinin değerini reddetmiyor, ama onun «evrensel yasa» biçimini, Hipokratçı kaynağın kendisinin desteklemediği bir biçim olarak görüyor.

Bir ilkenin hastaya yarayıp yaramadığına geçmişin tanıkları değil, karşılaştırmalı denemeler karar verir. Bölümün klinik kanıt akademisi o sınamayı ayrıca okuyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Öncüller listesi iki işi birden görüyor. Birinci işlev bir savunma: Hahnemann'ın kendi dipnotunun söylediği gibi, önceliği gizlediği suçlamasına karşı. İkinci işlev bir meşrulaştırma: geçmişin büyük adlarını, Hipokrat'ı, Paracelsus'u, bir öğretinin arkasına dizmek, ona bir yaş ve bir saygınlık kazandırıyor. Hahnemann ilk işlevi açıkça söylüyor, ikinci işlevi reddediyor; ama listenin her baskıda büyümesi, ikinci işlevin de çalıştığını düşündürüyor.

Dudgeon'un listesi bu ikinci işlevi daha açık bir biçimde üstleniyor. Onun dersinin başlığı, «Hahnemann'dan önce tıpta homeopatik ilke», listenin bir öğretinin tarihini değil, bir yasanın tarih boyunca kendini göstermesini anlattığını ima ediyor. Ve bu ima, listenin içindeki her öğeyi, doğru ya da yanlış, aynı yasanın bir tezahürüne dönüştürüyor.

Bu, açılış sahnesindeki küratörün uyarısının ta kendisi. Uçak icat edildikten sonra İkaros bir öncü olur; benzerlik ilkesi bir yasa ilan edildikten sonra Hipokratçı yazar bir öncü olur. Ama Hipokratçı yazar, kendi metninde, bir yasa ilan etmiyor; tam tersine, yasa olmadığını söylüyor.

Son incelik, Schmidt'in kendi önerisi. Schmidt, Hahnemann'ın başlangıçtaki «yeni bir yorum ilkesi» önerisinin, sonraki «evrensel yasa» iddiasından daha sağlam ve kalıcı bir kavrayışa yakın olduğunu söylüyor. Bu, bir homeopat tarihçinin, kurucunun en güçlü iddiasından geri çekilerek ilkeyi kurtarmaya çalışması. Bu modülün dördüncü dersi, Schmidt'in bu önerisini ve onun ilkeyi neyle sınanabilir kıldığını ayrıca ele alıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Sınır

Bu ders Organon'un girişini altıncı baskının 1922 İngilizce çevirisinden, Dudgeon'un ilk dersini 1854 baskısından okudu; Dudgeon'un taranmış metni yer yer bozuk okunduğu için bazı ayrıntılar doğrulanamadı. Hahnemann'ın öncüllerine dair dipnotu Haehl'in aktarımından alındı. Schmidt'in makalesi açık erişimli tam metinden, sayfa numarası yerine bölüm başlığıyla anıldı. Hipokratçı metnin kendisi doğrudan okunmadı. Listelerde geçen madde ve hastalık örnekleri bölümün çerçevesi gereği aktarılmadı.

Konumuz, bir öğretinin kendine geçmiş kurma biçimi. Listelerde anılan eski tedavilerin hiçbiri bugün bir tedavi olarak önerilmiyor; bazıları zararlı ya da tehlikelidir. Bir sağlık sorunu için tarihsel bir örnek, bir hekimin değerlendirmesinin yerini tutmaz.

Kendin dene

Kilit özet

Organon'un girişi, geçmişin başarılı tedavilerinin hiçbir zaman benzerlik yasası dışında bir yolla gerçekleşmediğini ve hekimlerin bunu «ne yaptıklarını bilmeden» yaptığını öne sürer; liste benzerliğe uyan ve başarılı sayılan tedavilerden seçildiği için genellemeyi sınamaz.

Hahnemann'ın bir dipnotuna göre öncüller kanıt değil, öncelik suçlamasına karşı bir güvenceydi; ama girişin bu örneklerden oluşan kısmı ilk baskıdaki 48 sayfadan dördüncü baskıda 104 sayfaya çıktı.

Dudgeon 1853 derslerinin ilkinde listeyi Hipokratçı metinlere, antik ampirik okula, halk hekimliğine ve imzalar öğretisine kadar genişletti; bazı örneklerin izopati ya da sahte metin olduğunu kabul etti, ama inanılamayacağını söylediği imzalar öğretisini bile doğru yasanın «kaba bir tanığı» olarak okudu.

Dudgeon'un listesi bir akıl yürütme döngüsü kurar: yasa evrenselse izleri bulunmalıdır, izler bulunur, dolayısıyla yasa doğrulanır; doğru sezgiler de yanlış öğretiler de aynı yasanın tanığına dönüşür.

Homeopat tarihçi Schmidt'e göre listenin en eski halkası olan Hipokratçı «İnsandaki yerler» metni benzerliği üç ilkeden biri olarak inceler ve hiçbir kuralın istisnasız geçerli olmadığı sonucuna varır; Hahnemann bu metni seçici biçimde alıntılamıştır.

Sonraki derse köprü

Schmidt, Hipokratçı metni kaynağında okuduktan sonra, Hahnemann'ın başlangıçtaki önerisini sonraki iddiasından ayırmayı öneriyor: bir yandan cesur bir çıkarımla bulunmuş pratik bir yönerge, öbür yandan çağının mutlak arayışıyla kurulmuş bir yasa iddiası.

HM02-M01-D04'ün sorusu bu: bir ilke yasa diye, varsayım diye ya da buluş anının bir sezgisi diye okunduğunda, onu sınamak için elimizde ne kalır?