Meissen’den Erlangen’e öğrenim yılları

Açılış sahnesi

Edirne'de bir lisenin tarih kulübü, perşembe öğleden sonra. Kulüp danışmanı Hakan Bey, öğrencilere iki kâğıt dağıtıyor. Birinde bir adamın kendi hayatını anlattığı kısa bir metnin çevirisi, ötekinde aynı adam hakkında bir kilise defterinin kaydı.

«İkisi de aynı kişinin doğumunu anlatıyor,» diyor Hakan Bey. «Ama tarihler bir gün farklı. Hangisi doğru?»

Öğrencilerden Zeynep hemen cevap veriyor. «Adamın kendisi. Kendi doğum gününü herkesten iyi bilir.»

Yanındaki Barış itiraz ediyor. «Ama kimse kendi doğumunu hatırlamaz ki. Ona da biri söylemiş.»

Hakan Bey gülümsüyor. «İşte tarih dersi burada başlıyor. Bu adam ileride bir tıp öğretisi kuracak ve izleyicileri doğum gününü hangi gün kutlayacakları konusunda bile tartışacak. Ama önce onun nasıl okuduğunu, nereden nereye gittiğini, kimin yardım ettiğini izleyelim. Ve her adımda kendimize şunu soralım: bunu kim söylüyor, ve nereden biliyor?»

Bu derste ne olacak

Sistemler dersinde Hahnemann'ın karşısında durduğu tıbbı tanımıştık; bu ders onun o tıbbı nasıl öğrendiğine dönüyor.

Önce Hahnemann'ın doğum gününün kaynaklarda neden iki farklı tarihle geçtiğini, bir biyografi yazarının bu belirsizliği kilise defterini inceleyerek nasıl tartıştığını okuyacağız. Sonra Hahnemann'ın 1791'de yazdığı kısa otobiyografiden öğrenim yıllarını izleyeceğiz: Meissen'deki okul, Leipzig, Viyana, Hermannstadt ve Erlangen. Her durakta tarihi ve yeri yazacak, Hahnemann'ın kendi anlatısını biyografi yazarının belgeleriyle karşılaştıracağız. Son olarak bir otobiyografinin bir tarih kaynağı olarak neyi söyleyip neyi söyleyemeyeceğini, biyografi yazarının bizzat yakaladığı bir hata üzerinden göreceğiz.

Sıfır noktası

Bir insanın hayatı hakkında elimizdeki kaynaklar genellikle iki türlüdür: kişinin kendi anlattıkları ve başkalarının tuttuğu kayıtlar. İkisi de değerli, ikisi de hata yapabilir. Kişi kendi geçmişini hatırladığı, ya da hatırlamak istediği gibi anlatır. Bir kâtip ise duyduğunu yazar ve dikkatsiz olabilir.

Hahnemann'ın gençliği hakkında bildiklerimizin büyük kısmı iki kaynaktan geliyor: kendi kaleme aldığı kısa bir otobiyografi ve Richard Haehl'in 1922'de yayımlanan, belgelere dayanan iki ciltlik biyografisi. Haehl bir homeopat hekimdir ve Hahnemann'a hayrandır; ama aynı zamanda belgeleri dikkatle okuyan, kahramanının kendi anlatısındaki hataları yakalayan bir yazardır. Bu ders ikisini yan yana okuyor.

Mekanizma

Bir gün farkla iki doğum

Haehl, Hahnemann'ın doğum yeri Meissen'i anlattığı bölümde, önce doğum tarihinin belirsizliğini tartışır.

Belgelere dayanan bir biyografi; [C].

Homeopatik iddia — Hahnemann 10 Nisan'da doğdu; kilise defterindeki 11 Nisan bir zangocun hatasıdır ve Hahnemann'ın gerçek izleyicileri doğum gününü 10'unda kutlamalıdır (Lutze, 1855).

Bu küçük tartışma, bu akademinin geri kalanı için bir yöntem dersi. Lutze kendi ustasının sözüne ve ailesinin tanıklığına dayanıyor; kâtibin yazdığını «hata» diye bir kenara atıyor. Haehl ise kâtibin yazdığına bakıyor ve kaydın bir dikkatsizlik değil, bilinçli bir giriş olduğunu gösteriyor; ama kâtibin başka yerlerde dikkatsiz olduğunu da not ediyor. Sonuçta Haehl kesin bir hüküm vermiyor: iki tarihin arasındaki fark, belki gece yarısının iki yanına düşen bir saat. Homeopatiye bağlı bir yazar olarak Haehl'in, öğretinin kurucusu hakkında ustanın kendi sözü yerine bir kilise kâtibinin kaydını ciddiye alması, kaynaklara duyduğu saygıyı gösteriyor.

Hahnemann'ın kendi anlatısı

Haehl, Hahnemann'ın 30 Ağustos 1791'de Leipzig'de yazdığı kısa otobiyografiyi bütünüyle aktarır.

Bir birincil metin, bir biyografi içindeki İngilizce aktarımdan; [T].

Bu metin canlı ve kişisel. Bir babanın yirmi talerle uğurladığı bir öğrenci, bir hırsızlıkla kaybedilen birikim, bir öğretmenin karşılıksız ilgisi, bir valinin zamanında gelen daveti. Ama bir otobiyografi, yazarın kendini nasıl görmek istediğini de taşır. Hahnemann'ın kendini her yerde «tek seçilen», «en sevilen» öğrenci olarak anlatması, metnin bu yanını gösteriyor.

Duraklar ve belgeleri

Haehl, otobiyografinin her durağını kendi bulduğu belgelerle tamamlar ve kimi yerde düzeltir.

Belgelere dayanan bir biyografi; [C].

Duraklar tarih sırasıyla şöyle:

• Meissen, 10 ya da 11 Nisan 1755: doğum. Kent okulu, sonra yaklaşık on altı yaşında Prens Okulu.
• Leipzig, 1775 Paskalyası – 1777: tıp öğrenimi; geçim için ders ve çeviri.
• Viyana, 1777 baharından eylül sonuna: Leopoldstadt'ta Quarin'in yanında pratik eğitim; yaklaşık dokuz ay.
• Hermannstadt, Ekim 1777 – 1779 baharı: Brukenthal'in aile hekimi ve kütüphanecisi; bir yıl dokuz ay.
• Erlangen, 1779 yaz dönemi: tez ve 10 Ağustos 1779'da doktora.

Otobiyografiyi düzeltmek

Haehl, otobiyografinin bir tarih kaynağı olarak sınırını da kendisi yazar: metnin «kesinlikle doğru bir bilgi kaynağı olmadığını», ani hatıralar ve esinlerle çok aceleyle yazıldığını belirtir ve bir örnek verir. Hahnemann 1791 tarihli metinde babasının «dört yıl önce» öldüğünü yazar, bu da 1787'ye işaret eder; Haehl ise Meissen kent kilisesinin ölüm defterindeki kaydın bundan farklı olduğunu not eder.

Bu düzeltme önemli, çünkü kişinin kendi babasının ölüm tarihini bile yanlış verebildiğini gösteriyor. Aynı otobiyografide doğum gününü 10 Nisan diye vermesi de bu yüzden tek başına bir kanıt sayılmaz; kendi doğumunu hatırlayamayacağı için o da ona söyleneni aktarıyordu. Açılış sahnesinde Barış'ın itirazı tam bu noktaya denk düşüyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Bu dersin en ilginç yanı, Haehl'in kendi kahramanına karşı gösterdiği dikkat. Haehl'in kitabı birçok yerde övgü doludur; kan alma dersinde onun Hahnemann'ı «tek başına bütün bir düşman dünyasına karşı» savaşan biri olarak çizdiğini görmüştük. Ama doğum günü meselesinde Haehl, kendi topluluğunun saygın bir adı olan Lutze'nin «zangoç hatası» yorumunu kabul etmez ve kilise kaydını ciddiye alır; otobiyografideki babanın ölüm tarihi hatasını da kendisi yakalar. Bir biyografi aynı anda hem bir övgü hem bir belge çalışması olabilir. Okurun işi, ikisini birbirinden ayırmaktır.

İkinci incelik, Erlangen meselesi. Haehl, Hahnemann'ın doktorasının eleştirilmesine karşı onu savunur, ama bunu yaparken dikkatli bir cümle kurar: Erlangen'in bilimsel ölçütlerinin daha düşük olup olmadığını bilmediğini yazar. Gıyabında unvan verildiği iddiasını ise açıkça reddeder ve belgeye dayandırır: sınav, sözlü savunma ve 10 Ağustos 1779 tarihi. Bir savunmanın güçlü kısmı ile zayıf kısmının aynı paragrafta yan yana durması, Haehl'i okurken bu ayrımı yapmayı öğretiyor.

Üçüncü incelik, Hahnemann'ın erken çevirmenliği. Leipzig'de yaptığı çeviriler, maden suları, kuduz, bakırla deneyler, onun daha öğrenciyken dönemin tıp literatürünü İngilizceden Almancaya taşıdığını gösteriyor. Bu, sonraki modülün konusu olan çevirmen ve kimyager yıllarının erken bir habercisi; Hahnemann'ın öğretisinin kurucu anlarından biri olan kınakına deneyi de, giriş akademisinde gördüğümüz gibi, bir çevirinin notunda doğacaktı.

Son incelik, Viyana'daki dokuz ayın ağırlığı. Hahnemann hekimlik sezgisini Quarin'e borçlu olduğunu yazar; Haehl de onun pratik eğitiminin büyük ölçüde bu dönemden geldiğini kabul eder. Bir hekimin klinik eğitiminin bu kadar büyük kısmının bir yıldan kısa bir sürede, tek bir hocanın yanında edinilmesi, bugünün gözüyle çok kısa. Hahnemann'ın sonraki yıllarda dönemin tıbbına bu kadar sert eleştiriler yöneltmesini değerlendirirken, onun bu tıbbı ne kadar süre ve hangi koşullarda uyguladığını da bilmek gerekir; bir sonraki ders bu yılları izliyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Sınır

Bu ders Hahnemann'ın gençlik ve öğrenim yıllarını iki kaynaktan, kendi otobiyografisinden ve Haehl'in biyografisinden betimledi. Otobiyografi burada Haehl'in kitabındaki İngilizce aktarımdan okundu; Almanca özgün metin ve Meissen kilise defteri doğrudan görülmedi. Mason locası, Erlangen'in seçilme nedeni ve Leipzig hocalarına dair yorumlar Haehl'in yorumlarıdır.

Bu dersteki tıp eğitimi bilgisi 18. yüzyıla aittir. Bir hekimin eğitiminin nasıl olduğunu bilmek, bugün bir sağlık sorunu için yetkin bir hekime başvurmanın yerini tutmaz; Hahnemann'ın öğrenim yılları da onun sonraki öğretisinin geçerliliği hakkında bir şey söylemez.

Kendin dene

Kilit özet

Hahnemann Meissen'de 10 ya da 11 Nisan 1755'te doğdu; kendisi 10 Nisan'ı kutladı, Meissen kilise defteri 11 Nisan'ı kaydeder. Lutze 1855'te kaydı bir zangoç hatası saydı; Haehl ise kaydın bilerek girildiğini gösterdi ve iki tarih arasında bir saatten az bir fark olabileceğini yazdı.

Hahnemann 1791 tarihli otobiyografisinde babasının bir porselen ressamı olduğunu, öğretmenlerinin ücret almadan okumasını sağladığını ve 1775 Paskalyasında yirmi talerle Leipzig'e gittiğini anlatır; Leipzig'de ders ve çeviriyle geçinmiştir.

Leipzig'de klinik eğitim bulamayınca 1777'de Viyana'ya gitti ve Leopoldstadt'ta Dr. von Quarin'in yanında dokuz ay pratik eğitim aldı; parası tükenince Transilvanya Valisi Brukenthal'in aile hekimi ve kütüphanecisi olarak Hermannstadt'a geçti ve orada bir yıl dokuz ay kaldı.

1779 yaz döneminde Erlangen'de kramp hâlleri üzerine yirmi sayfalık Latince bir tez sundu ve 10 Ağustos 1779'da tıp doktoru unvanını aldı; Haehl gıyabında verildiği iddiasını reddeder, ama eğitimin bugünkü ölçülerle eksik olduğunu kabul eder.

Haehl otobiyografinin kesin bir kaynak olmadığını kendisi yazar ve babanın ölüm tarihindeki hatayı yakalar; bir kişinin kendi anlatısı da, bir kâtibin kaydı da sınanması gereken kaynaklardır.

Sonraki derse köprü

Erlangen'de doktor unvanını aldığında Hahnemann yirmi dört yaşındaydı. Önünde bir hekimin hayatı vardı: bir kasaba bulmak, hasta kabul etmek, bir aile kurmak. Ama onun hekimlik yılları beklenmedik bir yöne gidecekti.

HM01-M01-D04 bu gezgin yılları izliyor. Hettstedt, Dessau ve Gommern'deki duraklarını, evliliğini ve Hahnemann'ın bir noktada hekimliği bırakıp kimyaya ve yazıya yönelmesini bir zaman çizelgesi üzerinde göreceğiz.