Donmuş an, akan hareket

Öğrenme hedefi

Enstantaneyi hareketi anlatmak için bilerek kullanabileceksin. Bir anı dondurmak için gereken kabaca süreleri konunun hızına ve hareketinin yönüne göre tahmin edecek, suyu ipeğe, ışıkları çizgiye çevirmek için uzun süreleri sabit bir destekle kullanacak, hareket eden bir konuyu izleyerek arka planı akıtan kaydırma çekimini deneyecek, dondurma ile akıtma arasındaki seçimi fotoğrafın anlatmak istediği duyguya göre yapacak ve uzun sürelerde insanların nasıl görüneceğini, farklı ten tonlarında yüzlerin nasıl kaydedileceğini öngöreceksin.

Merak sorusu

Bir şelalenin iki fotoğrafını yan yana koyduğunu düşün. Birinde su, havada asılı kalmış binlerce cam boncuk gibi; her damla ayrı, her sıçrama keskin. Öbüründe aynı su, taşların üstünden süzülen beyaz bir tül gibi; damla yok, yalnızca yumuşak bir akış var. İki fotoğraf aynı yerde, aynı gün, aynı makineyle çekilmiş.

Şelaleler bazı fotoğraflarda neden ipek gibi görünür? Çünkü iki karenin arasındaki fark, suyun sensöre ne kadar uzun bir an boyunca kaydedildiğidir: kısa bir süre suyu dondurur, uzun bir süre onu akıtır. Bu derste bu kararı bir anlatım aracı olarak ele alacak, dondurmanın ve akıtmanın hangi durumlarda ne anlattığını ve bunları nasıl çekeceğini konuşacağız.

Bağlam

Ders 8.4'te enstantanenin nasıl okunduğunu ve istenmeyen bulanıklıktan nasıl kaçınılacağını gördün. Hareket orada bir sorundu: sallanan bir el ya da hızla kıpırdayan bir konu keskinliği bozuyordu. Bu derste aynı hareketi bir malzeme olarak kullanıyoruz. Fotoğraf durağan bir resimdir; ama içinde zamanın izini taşıyabilir. Kısa bir süre izleyiciye gözün göremeyeceği kadar kısa bir anı gösterir, uzun bir süre ise zamanın akışını tek bir kareye sığdırır.

Hangisinin «doğru» olduğunu fotoğrafın kendisi söyler. Bir çocuğun havaya sıçradığı anı dondurmak o anın neşesini, çevik bedeni, havada asılı saçları gösterir. Aynı çocuğu biraz akıtmak ise hızı ve hareketi hissettirir. Dondurma bir anı inceler, akıtma bir süreci anlatır. İkisi de meşrudur ve bir fotoğrafçının iki elinde tuttuğu iki ayrı araçtır. Bu derste ikisini de kontrol etmeyi öğreneceksin.

Basit açıklama

Bir anı dondurmak için ne kadar kısa süre gerekir?

Bir anı dondurmak için gereken süre, konunun ne kadar hızlı hareket ettiğine ve kadrajda ne kadar büyük göründüğüne bağlıdır. Kabaca bir fikir vermek gerekirse, yürüyen bir insan için 1/250 civarı, koşan bir çocuk ya da bisiklet için 1/500 ile 1/1000 arası, sıçrayan su damlaları ya da kanat çırpan bir kuş için 1/1000 ve daha kısa süreler gerekir. Bunlar kesin sınırlar değil, başlangıç noktalarıdır; ekranda büyütüp bakmak her zaman en güvenilir ölçüdür.

Hareketin yönü de önemlidir. Kadrajın bir kenarından öbürüne geçen bir konu, sensörün üstünde uzun bir yol kat eder ve çabuk bulanıklaşır. Kameraya doğru ya da kameradan uzağa hareket eden bir konu ise kadrajda çok az yer değiştirir ve daha uzun bir sürede de keskin kalabilir. Konu kadrajda ne kadar büyükse, yani ona ne kadar yakınsan ya da objektifin ne kadar uzunsa, aynı hareket sensörde o kadar büyük bir iz bırakır. Kısa süreler az ışık topladığı için dondurmak çoğu zaman bol ışık, geniş bir diyafram ya da daha yüksek bir ISO ister.

Su ve ışık nasıl akıtılır?

Akıtmak için süre uzatılır. Bir derede ya da şelalede 1/15 civarında su yumuşamaya başlar, yarım saniye ile birkaç saniye arasında ipeksi bir görünüme kavuşur. Gece bir yolda geçen arabaların farları birkaç saniyelik bir sürede uzun, kesintisiz ışık çizgilerine dönüşür; buna ışık izi denir. Bir lunaparkın dönen ışıkları ya da bir sahilde dalgaların köpüğü de uzun sürelerde benzer izler bırakır.

Bu kadar uzun sürelerde makine tamamen hareketsiz olmalıdır; aksi hâlde yalnızca su değil, her şey bulanıklaşır. Bir tripod, bir duvar, bir taş ya da bir çanta makineyi sabit tutar. Deklanşöre basarken bile makine titreyebileceği için birkaç saniyelik zamanlayıcı kullanmak iyi bir alışkanlıktır. Gündüz uzun süre kullanmak ise zordur, çünkü çok fazla ışık toplanır ve fotoğraf bembeyaz olur. Diyaframı kısmak ve ISO'yu en düşüğe indirmek bir ölçüde yardımcı olur; daha uzun süreler için ışığı azaltan filtreleri ilerideki bir modülde göreceksin.

Kaydırma çekimi nedir?

Akıtma her zaman konuyu hedef almaz; bazen konuyu keskin tutup arka planı akıtırsın. Buna kaydırma çekimi denir. Önünden geçen bir bisikletliyi, koşan bir köpeği ya da bir arabayı makinenle izlersin; konu hareket ederken makineyi onunla aynı hızda döndürür ve dönüşün ortasında deklanşöre basarsın. Süre 1/30 ya da 1/60 civarındadır. Makine konuyla birlikte hareket ettiği için konu görece keskin kalır; durağan arka plan ise yatay çizgilere dönüşür.

Sonuç, durağan bir fotoğrafta bile hız duygusu veren bir karedir. Kaydırma çekimi ilk denemelerde nadiren tutar; birçok kare bulanık çıkar. Bedenini kalçandan döndürmek, konuyu önceden izlemeye başlamak ve deklanşöre bastıktan sonra da dönmeye devam etmek başarı oranını artırır. Arka planda renkli ve ayrıntılı bir yüzey, örneğin bir duvar yazısı ya da bir sıra ağaç, akışı daha belirgin gösterir. Düz bir gökyüzünün önünde kaydırma çekimi neredeyse hiçbir iz bırakmaz.

Uzun süre insanlara ne yapar?

Uzun sürelerde hareket eden insanlar fotoğrafta tuhaf biçimlerde görünür. Birkaç saniyelik bir çekimde yürüyüp geçen biri yarı saydam bir hayalete dönüşür ya da tamamen kaybolur; kalabalık bir meydan boş görünebilir. Birini şelalenin önünde uzun süreyle çekmek istiyorsan, o kişinin çekim boyunca kıpırdamadan durması gerekir. En küçük baş hareketi yüzü yumuşatır; gözleri kırpmak bile göz kapaklarını yarı saydam gösterebilir.

Işık az olduğunda, bir yüzü dondurmak ile yeterince ışık toplamak arasında bir denge kurman gerekir. Koyu bir yüzün dokusunu loşta yakalamaya çalışırken süreyi uzatmak ilk akla gelen çözümdür; ama uzayan süre yüzü bulanıklaştırır. Burada süreyi yüzü dondurabilecek kadar kısa tutup ışığı diyaframdan ya da ISO'dan almak daha iyi sonuç verir. Açık bir tende ise uzun süre parlak bölgeleri taşırabilir; su ipeğe dönerken alın ve yanaklar bembeyaz olabilir. Uzun bir sürede insan varsa, suyun yanında yüzü de ayrıca kontrol etmek gerekir.

Görsel kanıt

Bir köy şelalesinin önünde, bir kayanın üstünde oturan bir kız çocuğunu çektiğini düşün. Önce elde, 1/1000'de çekiyorsun. Su havada donmuş; her damla ayrı bir boncuk, taşlara çarpan sıçramalar keskin çizgiler hâlinde asılı. Kızın yüzü de keskin; güneşten esmerleşmiş teni, suyun serinliğine gülen yüzü ve ıslak saç telleri seçiliyor.

Şelale derin bir gölgede; makineyi bir taşın üstüne yerleştiriyor, diyaframı en dara, ISO'yu en düşüğe alıyor, zamanlayıcıyı açıyor ve bir saniyeyle çekiyorsun. Kızdan kıpırdamamasını istiyorsun. Su artık taşların üstünden süzülen beyaz bir tül; damlalar yok, yalnızca yumuşak bir akış. Kızın bedeni ve yüzü keskin, çünkü kıpırdamadı; yalnızca rüzgârın savurduğu birkaç saç teli hafif bir buğuya dönmüş. Son olarak şelalenin önünden bisikletle geçen bir çocuğu 1/30'da, makineyi onunla birlikte döndürerek çekiyorsun: çocuk keskin, arkasındaki şelale ve ağaçlar yatay beyaz ve yeşil çizgilere dönüşmüş. Aynı yer, üç süre; biri anı inceliyor, biri akışı, biri hızı anlatıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Enstantane hareketi anlatmanın aracıdır: kısa süreler bir anı dondurur ve gözün göremediğini gösterir, uzun süreler suyu ipeğe, farları ışık izlerine çevirerek zamanın akışını tek kareye sığdırır. Dondurmak için gereken süre konunun hızına, yönüne ve kadrajdaki büyüklüğüne bağlıdır; akıtmak makinenin sabit durmasını, kaydırma çekimi ise makinenin konuyla birlikte dönmesini ister. Uzun sürelerde insanlar kıpırdamazsa keskin kalır, kıpırdarsa hayalete dönüşür; loşta yüzü dondurmak için ışığı süreden değil diyaframdan ya da ISO'dan almak her tondaki teni daha iyi korur.

Mini ödev

Bu ödevde aynı hareketi üç farklı biçimde anlatacaksın.

1. Akan bir su bul, bir musluk, bir çeşme ya da bir dere olabilir, ve onu 1/1000, 1/60 ve bir saniyede çek; bir saniyelik kare için makineyi bir yere yerleştir.
2. Gece ya da alacakaranlıkta bir yolun kenarından, makineyi sabitleyerek birkaç saniyelik bir süreyle geçen arabaların ışık izlerini çek.
3. Önünden geçen bir bisikletliyi ya da koşan birini 1/30'da, makineyi onunla birlikte döndürerek en az on kez çek ve en iyi kaydırma karesini seç.
4. Kıpırdamadan duran bir arkadaşını akan bir suyun önünde uzun bir süreyle çek ve yüzünün keskin kalıp kalmadığına bak.

Kendini değerlendir

• Üç su karesi üç ayrı duygu anlatıyor mu: donmuş, yumuşamış, ipeksi?
• Kaydırma karesinde konu arka plandan daha keskin mi?
• Uzun süreli portrede yüz keskin mi ve ten, ister koyu ister açık, parlak bölgeleri taşmadan kaydedilmiş mi?

Sözlük

Mini test

1. Kanat çırpan bir kuşu dondurmak için hangi süre daha uygundur?

• A) 1/30
• B) Saniyenin binde biri civarında ya da altında bir süre
• C) İki saniye
• D) 1/15

2. Aynı hızda hareket eden iki konudan hangisi daha çabuk bulanıklaşır?

• A) Kadrajın bir kenarından öbürüne geçen
• B) Kameraya doğru yürüyen
• C) Kameradan uzaklaşan
• D) İkisi de aynı biçimde bulanıklaşır

3. Kaydırma çekiminde arka planın akması neden olur?

• A) Diyafram çok geniş olduğu için
• B) ISO çok yüksek olduğu için
• C) Makine konuyla birlikte dönerken durağan arka plan sensörün üstünde kaydığı için
• D) Fotoğraf sonradan bulanıklaştırıldığı için

4. Loşta koyu tenli birinin yüzünü dondurmak için ışık nereden alınmalıdır?

• A) Enstantaneyi bir saniyeye uzatarak
• B) Makineyi sallayarak
• C) Fotoğrafı sonradan açarak
• D) Diyaframı açarak ya da ISO'yu yükselterek, süreyi kısa tutarak

Cevaplar

1. B — Kanat çırpan bir kuş çok hızlıdır; kanadın sensörde iz bırakmaması için perde saniyenin binde birinden fazla açık kalmamalıdır.
2. A — Yana geçen konu sensörde uzun bir yol kat eder; kameraya doğru ya da ondan uzağa hareket eden konu kadrajda az yer değiştirir.
3. C — Makine konuyu izledikçe konu sensörde aynı yerde kalır, durağan arka plan ise kayarak yatay çizgilere dönüşür.
4. D — Uzun süre yüzü bulanıklaştırır; ışığı diyaframdan ya da ISO'dan almak süreyi dondurabilecek kadar kısa tutar.

Özet kartı

• Kısa süre anı dondurur, uzun süre zamanı akıtır.
• Dondurma: yürüyen ~1/250, koşan ~1/500–1/1000, damla ve kanat 1/1000+.
• Yana geçen konu çabuk bulanıklaşır; kameraya gelen daha yavaş.
• Akıtmak için makine sabit; kaydırma için makine konuyla birlikte döner.
• Uzun sürede insanlar kıpırdamasın; loşta yüzü dondurmak için ışığı diyafram ya da ISO'dan al.

Sonraki derse köprü

Bu derste yüzleri dondurmak için ışığı süreden değil, diyaframdan ya da ISO'dan almayı önerdik. Diyaframı tanıyorsun; peki ISO nedir ve karanlıkta fotoğraflar neden kumlu çıkar? Sonraki ders pozlama üçgeninin üçüncü köşesini ele alıyor: sensörün sinyalini güçlendiren ve yükseldikçe kumlanmayı da büyüten ayarı.