Monitör kalibrasyonu

Öğrenme hedefi

Bir fotoğrafı ekranda düzenlerken gördüğün renklerin ve tonların baskıda neden farklı çıktığını açıklayabilecek ve bu farkı azaltmak için ekranını ayarlayabileceksin. Işık yayan bir ekran ile ışığı yansıtan bir kâğıt arasındaki temel farkı anlayacak, ekranın fazla parlak olmasının baskıların neden hep karanlık çıkmasına yol açtığını göreceksin. Bir ekranı ayarlarken belirlenen üç temel değeri, parlaklığı, beyaz noktasını ve gamayı tanıyacak, bunların neden gözle değil bir ölçüm cihazıyla ayarlanması gerektiğini bileceksin. Ekranın çevresindeki ışığı ve baskıya bakarken kullanılan ışığı düzenleyecek, kalibrasyonun ne sıklıkla yenilenmesi gerektiğini öğreneceksin. Parlak ve kalibre edilmemiş bir ekranın koyu bir tenin gölge ayrıntısını baskıda kaybolacak biçimde nasıl yanıltıcı gösterdiğini ve açık bir teni nasıl yanlış yöne düzelttirebileceğini ayırt edeceksin.

Merak sorusu

Fırıncı, ekmeği yaşlı komşusuna uzattığı fotoğrafı dükkânın duvarına asmak istiyor. Kulüpten arkadaşın dosyayı dizüstü bilgisayarında son bir kez düzenliyor; ekranda kare sıcak ve aydınlık, fırıncının koyu teni parlıyor, gölgeli yanağında bile ince ayrıntılar seçiliyor. Dosyayı bir baskı atölyesine gönderiyor.

Gelen baskı bambaşka. Bütün kare belirgin biçimde daha koyu; komşunun beyaz başörtüsü kirli bir griye dönmüş, bütün kare kırmızıya çalıyor ve fırıncının yüzünün gölgeli yarısı simsiyah bir kütleye kapanmış. Atölyeye itiraz ediyor; atölye dosyayı olduğu gibi bastıklarını, sorunun ekranda olabileceğini söylüyor. Ekranımdaki renk neden baskıda farklı? Hangisi doğru: ekran mı, kâğıt mı?

Bağlam

Ekranın da ayarlanması gereken bir alet olduğunu renk profillerini işlerken anmış, ama nasıl yapılacağına girmemiştik (Ders 11.9). Beyaz dengesi dersinde de nötr bir referansın, gri bir kartın, rengi değerlendirmede neden vazgeçilmez olduğunu konuşmuştuk (Ders 11.2). Bu modül fotoğrafı ekrandan duvara taşıyor ve ilk durağı, bütün düzenleme kararlarının verildiği ekranın kendisi.

Dördüncü seviye, fotoğrafını kendi işine ve kendi tarzına dönüştürmek isteyenler içindir. Bir fotoğrafçının işi çoğu zaman bir baskıyla, bir sergiyle ya da bir müşterinin duvarıyla son bulur. Ekranda verilen her karar, ancak ekran doğru gösteriyorsa baskıya taşınabilir.

Basit açıklama

Ekran ile kâğıt neden farklı görünür?

Bir ekran ışık yayar; bir baskı ise üstüne düşen ışığı yansıtır. Bu temel fark, ikisinin hiçbir zaman birebir aynı görünmemesinin nedenidir. Ekranın en parlak beyazı, arkadan aydınlatılmış bir ışık kaynağıdır ve odadaki hemen her şeyden parlaktır. Kâğıdın en parlak beyazı ise yalnızca kâğıdın kendi rengidir ve odadaki ışığın ne kadarını geri yansıttığıyla sınırlıdır. Kâğıdın en koyu siyahı da mürekkebin ışığı ne kadar yuttuğuyla sınırlıdır; ekranın karanlığı kadar derin olamaz.

Ekran parlaklığı, bir ekranın beyaz bir alanı ne kadar parlak gösterdiğini belirten ve metrekare başına kandela ile ölçülen değerdir. Dizüstü bilgisayarlar ve telefonlar çoğu zaman gün ışığında okunabilmek için çok parlak ayarlanır. Bu kadar parlak bir ekranda düzenlenen fotoğraf gerçekte olduğundan aydınlık görünür; fotoğrafçı onu karartmak yerine olduğu gibi bırakır ya da daha da koyulaştırır ve baskı karanlık çıkar. Baskıyla karşılaştırma yapılacak bir ekran için yaygın öneri, parlaklığın metrekare başına yaklaşık seksen ile yüz yirmi kandela arasına indirilmesidir; kesin değer odanın ışığına göre seçilir.

Kalibrasyonda neler ayarlanır?

Ekran beyaz noktası, bir ekranın beyazı hangi renk sıcaklığında gösterdiğini belirleyen değerdir. Çoğu ekran kutusundan çıktığı hâliyle serin, mavimsi bir beyaz gösterir. Mavimsi bir ekranda düzenleyen fotoğrafçı fotoğrafı farkında olmadan ısıtır; baskı ise kâğıdın nötr beyazında çıktığı için fazla sıcak, kırmızımsı görünür. Fotoğraf düzenleme için yaygın hedef, gün ışığına yakın, yaklaşık 6500 kelvinlik bir beyazdır.

Gama, bir ekranın koyudan açığa tonları hangi eğriyle gösterdiğini, yani orta tonların ne kadar koyu ya da açık görüneceğini belirleyen değerdir. Gama doğru ayarlanmadığında gölgeler olduğundan açık ya da kapalı görünür ve fotoğrafçı gölgeleri yanlış yöne düzeltir. Yaygın hedef 2,2 gamadır.

Kolorimetre, ekranın önüne yerleştirilip ekranın gösterdiği renkleri ve parlaklığı ölçen ve bu ölçüme göre ekran için bir profil oluşturan küçük cihazdır. Kalibrasyon bir cihazla yapılır, çünkü göz kendini sürekli ortama uyarlar: birkaç dakika mavimsi bir ekrana bakan göz onu beyaz saymaya başlar. Gözle yapılan ayarlar bir başlangıç olabilir, ama güvenilir bir ölçüm yerine geçmez. Kalibrasyon sırasında program ekranda bir dizi renk gösterir, cihaz bunları ölçer ve bilgisayar ekranı hedef parlaklığa, beyaz noktasına ve gamaya getiren bir profil kaydeder. Ekranlar zamanla değiştiği için kalibrasyonun birkaç haftada bir yenilenmesi yaygın bir alışkanlıktır.

Kalibrasyonun işe yaraması için ekranın kendi otomatik ayarlarının da kapatılması gerekir. Ortam ışığına göre parlaklığı kendiliğinden değiştiren özellik, akşamları ekranı sarıya çeviren gece modu ve renkleri canlandıran hazır görüntü modları, kalibrasyonla kurulan dengeyi fark ettirmeden bozar. Düzenleme yaparken bu özellikleri kapatmak, ekranın her açıldığında aynı biçimde göstermesini sağlar.

Oda ve ten neyi değiştirir?

Değerlendirme ışığı, bir baskının renklerine ve tonlarına karar verirken ona bakılan, gün ışığına yakın ve rengi sadık gösteren ışıktır. Sıcak bir ev lambasının altında bakılan bir baskı turuncuya, bir floresan altında yeşile kayar. Baskıyı ekranla karşılaştırırken nötr ve yeterince aydınlık bir ışık, iki görüntünün adil biçimde yan yana konmasını sağlar. Ekranın çevresindeki ışık da önemlidir: arkasındaki bir pencereden gelen parlak ışık ya da ekrana vuran bir lamba, gözün ekranı olduğundan farklı algılamasına yol açar. Düzenlemeyi loş ve sabit bir ışıkta yapmak, kararların her gün aynı koşulda verilmesini sağlar.

Kalibre edilmemiş ve fazla parlak bir ekran en çok tenlerde yanıltır. Parlak bir ekran koyu bir tenin gölgeli bölgelerindeki ince ayrıntıları gösterir; fotoğrafçı bu ayrıntıları yeterli bulur. Ama baskıda aynı gölgeler, kâğıdın ve mürekkebin sınırında kapanır ve yüzün yarısı simsiyah bir kütleye dönüşebilir. Kalibre edilmiş, daha loş bir ekranda bu kapanma baskıdan önce görülür ve gölgelerdeki ayrıntı, bütün yüzü açmadan, yalnızca o bölgede dikkatle geri kazanılır; amaç teni olduğundan açık göstermek değil, ayrıntının kâğıda ulaşmasıdır. Mavimsi bir ekran ise açık bir teni soluk gösterir ve fotoğrafçıyı onu ısıtmaya iter; baskıda aynı ten pembe, kızarmış bir renge kayar.

Görsel kanıt

Dizüstü bilgisayarının ekranını bir kolorimetreyle kalibre ediyorsun. Hedefleri yaklaşık yüz kandela parlaklık, gün ışığına yakın bir beyaz ve 2,2 gama olarak seçiyorsun. Kalibrasyon bittiğinde ekran belirgin biçimde daha loş ve biraz daha sıcak görünüyor; ilk anda sönük geliyor.

Aynı dosyayı yeni profille açınca fotoğrafın gerçekte ne kadar koyu olduğunu görüyorsun. Komşunun beyaz başörtüsü hafifçe griye çalıyor, bütün kare kırmızıya kaymış; fırıncının yüzünün gölgeli yarısında seçilen ayrıntı neredeyse yok. Başörtüsünü gri karta göre nötrleştiriyor, bütün kareyi biraz açıyor, fırıncının yüzünün gölge bölgesini ayrı bir maskeyle, tenin sıcak kahverengisini koruyarak kademeli açıyorsun.

Yeni baskıyı gün ışığına yakın bir lambanın altında ekranın yanına koyunca ikisi birbirine çok yaklaşıyor. İlk baskıda kapanmış olan yanağın gölgesinde şimdi ince çizgiler seçiliyor, başörtüsü temiz bir beyaz, fırıncının teni ekrandakiyle aynı derin, sıcak kahverengi. Birebir aynı değiller; ekran hâlâ biraz daha parlak ve canlı, ama fark artık tahmin edilebilir.

Sık yapılan hata

Özet

Ekran ışık yayar, baskı yansıtır; bu yüzden ikisi hiçbir zaman birebir aynı görünmez, ama fazla parlak ve kalibre edilmemiş bir ekran farkı büyütür ve baskıların koyu ya da renk kaymış çıkmasına yol açar. Kalibrasyon, bir kolorimetreyle ekran parlaklığını, ekran beyaz noktasını ve gamayı bilinen hedeflere getirir ve düzenli olarak yenilenir; düzenleme loş ve sabit bir ışıkta yapılır, baskı gün ışığına yakın bir değerlendirme ışığında karşılaştırılır. Parlak bir ekran koyu tenin gölge ayrıntısını baskıda kaybolacak biçimde gösterir, mavimsi bir ekran açık teni fazla ısıttırır; kalibre bir ekranda ayrıntı, teni açık göstermeden geri kazanılır.

Mini ödev

Bu ödevde ekranının baskıyla ne kadar örtüştüğünü sınayacaksın.

1. Ekranının parlaklık ayarını ve beyazının sıcak mı serin mi göründüğünü not et; bir kolorimetren varsa ekranı kalibre et, yoksa parlaklığı belirgin biçimde indir ve bir kalibrasyon yapabileceğin yeri araştır.
2. Hem açık hem koyu tonlar, beyaz bir yüzey ve mümkünse bir insan yüzü içeren bir fotoğrafı küçük bir baskı olarak bastır.
3. Baskıyı gün ışığına yakın bir ışıkta ekranın yanına koy; parlaklık, renk ve gölge ayrıntısındaki farkları yaz.
4. Fotoğrafta bir insan varsa yüzünün gölgeli bölgesinde ayrıntının baskıda kalıp kalmadığını kontrol et; kalmadıysa o bölgeyi teni açmadan düzeltip yeniden bastır.

Kendini değerlendir

• Ekranın ışık yayması ile baskının ışığı yansıtması arasındaki farkın sonucunu açıklayabiliyor musun?
• Kalibrasyonda ayarlanan üç değeri ve neden ölçüm cihazı gerektiğini söyleyebiliyor musun?
• Bir yüzün gölge ayrıntısının baskıda kalıp kalmadığını denetleyip teni açmadan düzeltebildin mi?

Sözlük

Mini test

1. Çok parlak bir dizüstü ekranında düzenlenen fotoğrafın baskısı neden karanlık çıkar?

• A) Yazıcı mürekkebi bittiği için
• B) Dosya küçük olduğu için
• C) Parlak ekran fotoğrafı olduğundan aydınlık gösterdiği ve fotoğrafçı onu karartmadığı için
• D) Kâğıt fazla parlak olduğu için

2. Mavimsi beyaz gösteren bir ekranda düzenlenen fotoğrafın baskısı nasıl görünür?

• A) Fazla sıcak, kırmızımsı
• B) Fazla mavi
• C) Siyah beyaz
• D) Tamamen aynı

3. Kalibrasyon neden gözle değil bir ölçüm cihazıyla yapılır?

• A) Cihaz ekranı parlatır
• B) Göz renkleri hiç göremez
• C) Cihaz baskıyı düzeltir
• D) Göz ortama uyum sağlar ve mavimsi bir beyazı zamanla beyaz sayar

4. Parlak ekranda koyu tenli fırıncının gölgeli yanağında ayrıntı seçiliyor ama baskıda yüzün yarısı simsiyah. En doğru düzeltme nedir?

• A) Bütün fotoğrafı iki stop açmak
• B) Kalibre ekranda gölge bölgesini ayrı bir maskeyle, teni açık göstermeden kademeli olarak açmak
• C) Fotoğrafı siyah beyaza çevirmek
• D) Daha parlak bir kâğıda basmak

Cevaplar

1. C — Parlak ekran tonları olduğundan açık gösterir; baskı gerçek tonları taşıdığı için karanlık çıkar.
2. A — Fotoğrafçı mavimsi ekranı dengelemek için fotoğrafı ısıtır; baskı nötr kâğıtta fazla sıcak görünür.
3. D — Göz uyum sağladığı için ekranın hatasını gizler; cihaz mutlak ölçüm yapar.
4. B — Amaç teni açmak değil, gölgedeki ayrıntıyı kâğıda ulaştırmaktır; yerel ve kademeli düzeltme bunu sağlar.

Özet kartı

• Ekran ışık yayar, baskı yansıtır; birebir aynı olmazlar.
• Parlak ekran = karanlık baskı; parlaklığı düşür.
• Kalibre et: parlaklık, beyaz nokta, gama; kolorimetreyle ve düzenli olarak.
• Loş ve sabit ışıkta düzenle, baskıyı gün ışığına yakın ışıkta karşılaştır.
• Koyu tende gölge ayrıntısını baskıya göre denetle; teni açmadan geri kazan.

Sonraki derse köprü

Ekran kalibre edilince baskı ekranla örtüşmeye başladı. Ama fırıncı fotoğrafı telefonunda görmek isteyince yeni bir tuhaflık çıktı: telefonda kırmızılar neredeyse fosforlu, bilgisayarda ölçülü, fırının internet sayfasına yüklenen kopyada ise soluk ve donuktu. Aynı dosya, üç farklı cihazda üç farklı fotoğraf gibiydi. Renkler cihazdan cihaza neden değişir? Sonraki ders, renk uzaylarını, renk profillerini ve bir dosyanın cihazlar arasında dönüştürülmesini anlatan renk yönetimini ele alıyor.