Uzun pozlama

Öğrenme hedefi

Bir sahnedeki hareketi saniyeler, hatta dakikalar süren bir pozlamayla bilerek kaydedip suyu yumuşak bir ipeğe, bulutları uzun çizgilere, kalabalığı da görünmez bir akışa dönüştürebileceksin. Her hareketli konunun, istediğin görünüme ulaşması için ayrı bir hareket süresi istediğini açıklayacak ve bu süreye ulaşmak için ND hesabıyla gereken filtre yoğunluğunu ve enstantaneyi stop matematiğiyle bulacaksın. Uzun bir pozlamada yürüyen insanların neden kaybolduğunu, durağan olanların neden kaldığını ışığın kareye katkısıyla açıklayacak ve kalabalık silmeyi bir tek uzun pozlamayla ya da çok sayıda kısa karenin birleştirilmesiyle planlayacaksın. Uzun pozlamanın getirdiği iki teknik sorunu, sıcak pikselleri gideren karanlık kareyi ve vizörden sızan ışığı yönetecek, sahnede insan varsa farklı tenlerin uzun pozlamada nasıl kaydedildiğini denetleyeceksin.

Merak sorusu

Fotoğraf kulübünden bir arkadaşınla bir pazar sabahı eski bir kasabanın taş köprüsüne gidiyorsun. Köprünün altından hızlı bir dere akıyor, köprünün üstünden de pazar alışverişine giden bir kalabalık geçiyor. Saniyenin beş yüzde birinde çektiğin karede dere binlerce donmuş damla ve köpükten oluşan hırçın bir yüzey; köprü de omuz omuza insanlarla dolu. Arkadaşının telefonunda gördüğü bir fotoğrafta ise aynı köprü bomboş, altındaki su da sisli, yumuşak bir ipek gibi akıyor.

Arkadaşın çantasından bir üçayak ve koyu, neredeyse siyah bir filtre çıkarıyor. Su nasıl ipek gibi görünür, kalabalık nasıl kaybolur? Aynı köprü, aynı su, aynı insanlar; fark yalnızca makinenin ne kadar uzun süre baktığı mı?

Bağlam

Enstantanenin hareketi nasıl dondurduğunu ya da akıttığını, ND filtrenin gündüz uzun pozlamaya nasıl izin verdiğini ve bir üçayağın makineyi nasıl sabit tuttuğunu önceki modüllerde tanıdın (Ders 13.3). Bu ders, bu parçaları planlı bir tekniğe dönüştürüyor: hangi hareketin ne kadar sürede nasıl görüneceğini önceden tahmin etmek, gereken süreye ulaşmak için ışığı hesaplamak ve uzun bir pozlamanın getirdiği teknik sorunları çözmek.

Uzun pozlama, gözün hiçbir zaman göremediği bir şeyi gösterir: bir sürenin tek bir karede toplanmasını. Göz her anı ayrı görür; uzun pozlama ise saniyeleri ya da dakikaları üst üste bindirir. Bu yüzden sonuç hem gerçek hem de gerçeküstüdür. Suyun ipek gibi görünmesi bir estetik tercihtir; aynı dere donmuş damlalarla da güçlü bir fotoğraf olabilir. Önemli olan, hangisini istediğine karar vermek ve ona bilerek ulaşmaktır.

Basit açıklama

Her hareket ne kadar süre ister?

Hareket süresi, hareket eden bir konunun istenen görünüme ulaşması için gereken yaklaşık pozlama süresidir. Farklı hareketler farklı süreler ister. Hızlı akan bir derede saniyenin birkaç onda biri bile suya hafif bir akış çizgisi verir; bir iki saniye su yüzeyini yumuşak, dokulu bir ipeğe çevirir; otuz saniye ve üstü ise dalgaları ve köpüğü tamamen eritip sisli, pürüzsüz bir yüzey bırakır. Rüzgârla ilerleyen bulutlar çok daha yavaştır; gökyüzünde uzun çizgiler bırakmaları için çoğu zaman bir iki dakika gerekir. Kıyıya vuran dalgalar ise hem süreye hem de hangi anda başladığına bağlıdır; aynı ayarla çekilen birkaç kare birbirinden farklı çıkar.

Bu süreler kesin değerler değil, başlangıç noktalarıdır; suyun hızı, rüzgârın gücü ve konunun kareye ne kadar yakın olduğu sonucu değiştirir. Yakın ve hızlı bir hareket kısa sürede belirgin bir iz bırakırken, uzak ve yavaş bir hareket çok daha uzun süre ister. Bu yüzden uzun pozlamada birkaç farklı süreyle deneme karesi çekip karşılaştırmak en güvenilir yoldur.

Gereken süreye nasıl ulaşılır?

ND hesabı, bir ND filtrenin yoğunluğunu stop cinsinden kullanarak filtresiz enstantaneden filtreli enstantaneyi bulmaktır. Her stop ışığı yarıya indirdiği için, filtrenin her stopu enstantaneyi ikiye katlar. Üç stoplu bir filtre enstantaneyi sekiz katına, altı stoplu bir filtre altmış dört katına, on stoplu bir filtre ise yaklaşık bin katına uzatır. Güneşli bir sabah filtresiz ölçüm saniyenin altmışta birini gösteriyorsa, on stoplu bir filtreyle aynı pozlama için yaklaşık on yedi saniye gerekir; bin yirmi dört ile saniyenin altmışta birini çarpmak bu sonucu verir.

Hesap önce yapılır, çünkü koyu bir filtre takıldıktan sonra vizörden ya da ekrandan neredeyse hiçbir şey görünmez ve otomatik odak çalışmayabilir. Pratik sıra şudur: makineyi üçayağa yerleştir, kadrajı ve netliği filtresiz kur, netliği elle sabitle, filtresiz ölçümü al, filtreyi tak ve hesapladığın enstantaneyi gir. Otuz saniyeyi aşan süreler için makinenin bulb modunu ve bir uzaktan deklanşörü kullanırsın. Diyaframı kısmak ve ISO'yu en düşüğe almak da süreyi uzatır, ama diyaframı çok kısmak kırınımla netliği azaltır.

Kalabalık nasıl kaybolur?

Kalabalık silme, uzun bir pozlamayla hareket eden insanları kareden görünmez hâle getirmektir. Bir karenin parlaklığı, her noktaya pozlama boyunca düşen ışığın toplamıdır. İki dakikalık bir pozlamada köprünün bir noktasından geçen bir kişi orada yalnızca bir iki saniye durur; o noktanın ışığının çok küçük bir kısmını değiştirir ve geriye ya hiçbir şey ya da hafif bir hayalet kalır. Köprünün taşları ise iki dakika boyunca orada durduğu için kareye tam katkı yapar. Bu yüzden uzun pozlamada hareket eden insanlar kaybolur, durağan olanlar kalır: bir bankta oturan ya da bir yerde duran biri fotoğrafta açıkça görünür.

Aynı sonuca, çok sayıda kısa kare çekip bunları sonradan birleştirerek de ulaşılabilir. Aynı yerden, üçayak üstünde, belirli aralıklarla çekilmiş onlarca karede her noktanın çoğu zaman boş olduğu bir değeri seçen birleştirme yöntemleri, insanları kareden temizler. Bu yöntem ND filtre gerektirmez ve hareketli insanların bıraktığı hayaletleri daha iyi temizler; ama kareler birleştirildiği için, kompozit dersinde konuştuğun dürüstlük sorusu burada da geçerlidir.

Uzun pozlamanın teknik sorunları nelerdir?

Karanlık kare, makinenin uzun bir pozlamanın hemen ardından aynı süre boyunca perde kapalıyken çektiği ve sensörün kendi ısısından doğan sıcak pikselleri bularak asıl kareden çıkardığı ikinci karedir. Uzun pozlamada sensör ısınır ve bazı pikseller renkli noktalar olarak parlar; karanlık kare bu noktaları temizler. Bedeli zamandır: iki dakikalık bir pozlamanın ardından makine iki dakika daha bekler. Hızlı değişen bir ışıkta bu bekleme bir sonraki kareyi kaçırmak demektir.

Vizör sızıntısı, aynalı makinelerde vizörün arkasından giren ışığın uzun pozlamada sensöre ulaşıp karede soluk lekeler ya da şeritler bırakmasıdır. Kısa pozlamada fotoğrafçının gözü vizörü kapatır; uzun pozlamada göz vizörden ayrıldığı için arkadan gelen ışık içeri sızabilir. Vizörü kapatan küçük kapağı ya da bir bezi kullanmak bu sorunu önler. Aynasız makinelerde vizör elektronik olduğu için bu sorun görülmez.

Sahnede insanlar varsa uzun pozlama farklı bir özen ister. Birinin yirmi saniye kıpırdamadan durması zordur; nefes alırken bile yüzü hafifçe bulanıklaşır. Bir kişiyi uzun pozlamanın içinde keskin göstermek istiyorsan ondan bir yere yaslanmasını ve nefesini tutmadan sakin durmasını istemek, ya da süreyi kısaltmak gerekir. Koyu ND filtrelerin bazıları ışığa hafif bir sıcak ya da soğuk renk katar; bu renk kayması tenlerde en çok göze batar. Koyu bir ten kahveden griye ya da kızıla, açık bir ten pembeden sarıya ya da maviye kayabilir. Filtreli karede beyaz dengesini nötr bir yüzeye göre yeniden kurmak ve yüzleri büyütüp kontrol etmek gerekir.

Görsel kanıt

Köprünün yanındaki çayırda üçayağı kuruyorsun. Kadrajı, köprünün kemerinin ve derenin ortada durduğu biçimde yerleştirip netliği köprünün taşlarına sabitliyorsun. Filtresiz ölçüm ISO 100 ve f/11 ile saniyenin altmışta birini gösteriyor. On stoplu filtreyi takıyor, enstantaneyi on beş saniyeye yuvarlıyorsun. İlk karede dere yumuşak bir ipeğe dönmüş, köpüklerin izi beyaz çizgiler bırakmış; ama köprünün üstünde yarı saydam, silik figürler hâlâ seçiliyor.

On stoplu filtrenin önüne üç stoplu ikinci bir filtre ekliyorsun; on yedi saniye sekiz katına, yaklaşık iki dakika on saniyeye çıkıyor. Bulb moduna geçip uzaktan deklanşörle iki dakikalık bir pozlama açıyorsun; vizörün kapağını kapatmayı unutmuyorsun. Karanlık kare için iki dakika daha bekliyorsun. Yeni karede köprü neredeyse boş; yalnızca korkuluğa yaslanıp dereyi seyreden yaşlı bir adam net duruyor, çünkü iki dakika boyunca yerinden hiç kıpırdamamış. Koyu teni filtrenin hafif sıcak kaymasıyla kızıla çalmış; beyaz dengesini köprünün gri taşına göre yeniden kurduğunda teni kendi kahverengisine dönüyor. Dere artık sisli, pürüzsüz bir ayna.

Sık yapılan hata

Özet

Uzun pozlama, bir sürenin hareketini tek bir karede toplar; her hareket, hızlı su, bulutlar ya da dalgalar, istenen görünüme ulaşmak için kendi hareket süresini ister ve bu süreler deneme kareleriyle doğrulanan başlangıç noktalarıdır. ND hesabında filtrenin her stopu enstantaneyi ikiye katlar; on stoplu filtre saniyenin altmışta birini yaklaşık on yedi saniyeye çıkarır, kadraj ve netlik ise filtre takılmadan kurulur. Hareket eden insanlar pozlamanın küçük bir kesrinde bir yerde durdukları için kaybolur, durağan olanlar kalır; karanlık kare sıcak pikselleri temizler ama süreyi ikiye katlar, vizör sızıntısı kapağı kapatarak önlenir ve sahnedeki tenler filtrenin renk kaymasına karşı yeniden dengelenen beyaz dengesiyle korunur.

Mini ödev

Bu ödevde bir üçayak ve mümkünse bir ND filtreyle, akan su ya da hareketli bir kalabalık bulunan bir yerde çalışacaksın; filtren yoksa alacakaranlıkta aynı denemeleri yapabilirsin.

1. Aynı akan suyu saniyenin yüzde biri, yarım saniye, iki saniye ve on beş saniyeyle çek; suyun görünümünü her karenin yanına yaz.
2. Filtresiz ölçümünü not et ve kullandığın filtrenin stop değeriyle gereken enstantaneyi hesapla; hesabını çekimle doğrula.
3. Hareketli bir kalabalığı önce birkaç saniyelik, sonra bir iki dakikalık bir pozlamayla çek ve insanların nasıl kaybolduğunu karşılaştır; karede kalan durağan kişileri işaretle.
4. Aynalı bir makinen varsa bir uzun pozlamayı vizör açık, bir tanesini vizör kapalı çek; karede insan varsa beyaz dengesini nötr bir yüzeye göre kur ve teni büyüterek kontrol et.

Kendini değerlendir

• Bir hareketin istediğin görünüme ulaşması için yaklaşık ne kadar süre gerektiğini tahmin edebiliyor musun?
• Bir ND filtrenin stop değerinden gereken enstantaneyi hesaplayabiliyor musun?
• Filtreli karelerde tenlerin renk kaymasını fark edip beyaz dengesiyle düzeltebildin mi?

Sözlük

Mini test

1. Filtresiz ölçüm saniyenin altmışta birini gösterirken on stoplu bir ND filtreyle aynı pozlama için yaklaşık ne kadar süre gerekir?

• A) 1 saniye
• B) 5 saniye
• C) 17 saniye
• D) 2 dakika

2. İki dakikalık bir pozlamada köprüden geçen insanlar neden kaybolur?

• A) Her biri bir noktada pozlamanın çok küçük bir kesri kadar kaldığı için o noktanın ışığına çok az katkı yapar
• B) Filtre insanları siler
• C) Karanlık kare insanları çıkarır
• D) İnsanlar ışığı yansıtmaz

3. Uzun pozlamanın ardından makinenin aynı süre kadar beklemesinin nedeni nedir?

• A) Pili şarj etmek
• B) Filtreyi soğutmak
• C) Odağı yeniden bulmak
• D) Sıcak pikselleri temizlemek için bir karanlık kare çekmek

4. On stoplu bir ND filtreyle çekilen karede koyu tenli bir kişinin teni kızıla çalmış. En yerinde düzeltme hangisidir?

• A) Filtreyi çıkarıp enstantaneyi kısaltmak
• B) Beyaz dengesini sahnedeki nötr bir yüzeye göre yeniden kurup yüzü büyüterek kontrol etmek
• C) Doygunluğu sıfırlamak
• D) ISO'yu yükseltmek

Cevaplar

1. C — On stop yaklaşık bin yirmi dört kattır; bin yirmi dört kere saniyenin altmışta biri yaklaşık on yedi saniyedir.
2. A — Karenin parlaklığı pozlama boyunca düşen ışığın toplamıdır; kısa süre kalan konu iz bırakmaz.
3. D — Karanlık kare sensörün ısısından doğan noktaları bulup asıl kareden çıkarır.
4. B — Filtrenin renk kayması beyaz dengesiyle giderilir; ten kendi rengine döner.

Özet kartı

• Her hareket kendi süresini ister; deneme karesiyle doğrula.
• Filtrenin her stopu enstantaneyi ikiye katlar; on stop yaklaşık bin kat.
• Kadrajı ve netliği filtre takmadan kur, netliği elle sabitle.
• Hareket eden insanlar kaybolur, durağan olanlar kalır.
• Karanlık kare süreyi ikiye katlar; vizörü kapat; filtreli karede teni beyaz dengesiyle koru.

Sonraki derse köprü

Köprüdeki çekim akşama kadar sürdü. Hava kararınca arkadaşın cebinden küçük bir el feneri çıkardı ve uzun bir pozlama sırasında köprünün önünde, havada bir daire çizdi. Karede köprü, dere ve karanlık gökyüzünün önünde parlak bir ışık halkası asılı duruyordu; feneri tutan el ise hiç görünmüyordu. Bir sonraki karede fenerle adının ilk harfini yazdı. Havaya ışıkla nasıl yazı yazılır? Sonraki ders, uzun pozlamada hareket eden ışığın bıraktığı izleri ve ışıkla boyamayı anlatıyor.