Soyut fotoğraf

Öğrenme hedefi

Bir fotoğrafın konusunun tanınabilir bir nesne değil, bir şekil, bir renk ya da bir doku olabileceğini açıklayabilecek ve soyut fotoğraf üretmenin temel yollarını deneyebileceksin. Bir nesneyi yakınlaşarak ya da kırparak bağlamından koparmayı, kasıtlı kamera hareketiyle ağaçları ya da ışıkları renk ve çizgi akışlarına dönüştürmeyi, kareyi yalnızca renk alanlarından kurmayı öğrenecek, izleyicinin bir şeyi tanıdığı ile tanımadığı arasındaki tanınma eşiğiyle oynamayı keşfedecek ve soyutun doğru bir cevabı olmadığını, yorumu izleyiciye bıraktığını kavrayacaksın; bir insan bedenini soyut bir biçim olarak çektiğinde rızayı ve saygıyı gözetmeyi de öğreneceksin. Soyutun kendine ait bir uzmanlık yolu yok; ama gözü biçime alıştıran bu bakış bütün türlere taşınıyor.

Merak sorusu

Kedinin bıraktığı birkaç tüy pencere pervazında duruyor; akşamüstü ışığı onları yandan yalıyor ve beyaz boyanın üstüne ince, uzun, iç içe geçmiş gölgeler düşürüyor. Makineyi yaklaştırıp yalnızca gölgeleri ve ışığı çekiyorsun. Ekranda ne pervaz, ne tüy, ne kedi var: yalnızca gri bir zeminin üstünde dans eden koyu çizgiler ve ince, parlak ışık telleri.

Fotoğrafı bir arkadaşına gösterdiğinde ilk sorusu «bu ne?» oluyor. Sonra bir süre bakıyor ve «ama güzel» diyor. Fotoğraf gerçeği göstermek zorunda mı? Tanınan hiçbir şey göstermeyen bir kare, bir fotoğraf olarak neyi taşıyabilir? Bu derste soyut fotoğrafı ve bir karede nesnenin yerini biçimin aldığı anı konuşacağız.

Bağlam

Fotoğrafın ilk yıllarından bu yana en güçlü özelliği, gerçeği kaydetmesi olarak görülmüştür: bir yüzü, bir yeri, bir olayı olduğu gibi göstermek. Ama fotoğrafçılar çok erken dönemlerden beri bu gücün tersini de denemiştir: nesneyi o kadar yakından, o kadar tuhaf bir açıdan ya da o kadar bulanık çekmek ki, geriye yalnızca biçimler kalsın. Soyut fotoğraf, bu denemelerin adıdır.

Bu tür, önceki derslerde gördüğün türlerin bir tür tersidir: manzara, sokak ve portre izleyiciye bir şeyi tanıtır; soyut fotoğraf ise tanımayı erteler ya da tamamen bırakır. Bu yüzden önceki modüllerde öğrendiğin çizgi, desen, doku, renk ve negatif alan gibi kavramlar burada doğrudan konunun kendisine dönüşür. Bu dersin ayrı bir rotası yok, ama kazandırdığı biçim duygusu öteki bütün türlerin karelerinde de işe yarar.

Basit açıklama

Soyutluk nasıl kurulur?

Soyut fotoğraf, konusu tanınabilir bir nesne ya da olay değil, şekiller, çizgiler, renkler, tonlar ve dokular olan fotoğraftır. En kolay yolu bağlamdan koparmaktır: bir nesneye o kadar yaklaşmak ya da kareyi o kadar sıkı kırpmak ki, izleyici onun ne olduğunu çevresinden çıkaramasın. Bir kabuğun kıvrımı, bir kumaşın kırışığı, bir duvarın dökülen boyası ya da suyun yüzeyindeki bir yansıma, çevresinden koparıldığında kendi başına bir biçime dönüşür.

Renk alanı, karenin büyük bir bölümünü dolduran, tek bir renkten ya da tondan oluşan yüzeydir. Soyut karelerin birçoğu, birkaç renk alanının yan yana gelişinden ve aralarındaki sınırlardan kurulur: kırmızı bir kapı ile mavi bir duvarın birleştiği köşe, gökyüzü ile bir binanın düz cephesi arasındaki keskin çizgi. Ders 11.6'da gördüğümüz doku ve Ders 14.3'teki desen, soyut bir karenin en sık başvurduğu malzemelerdir; ama burada bir nesneyi tanıtmak için değil, kendileri için oradadırlar.

Hareket ve bulanıklık ne katar?

Kasıtlı kamera hareketi, uzun bir enstantane sırasında makineyi bilerek oynatmak, yukarı aşağı kaydırmak, döndürmek ya da sallamaktır. Bu hareket, sahneyi çizgilere ve renk akışlarına dönüştürür: bir kavaklığı çekerken makineyi yukarı doğru kaydırmak, gövdeleri dikey fırça darbelerine; gece ışıklarını çekerken makineyi döndürmek, onları renkli kıvrımlara çevirir. Sonucu tam olarak önceden bilemezsin; çok sayıda deneme yapıp içlerinden seçmek bu yöntemin doğasıdır.

Bunun için saniyenin dörtte biri ile bir saniye arası bir enstantane çoğu zaman yeter. Gün ışığında bu kadar uzun bir süre fazla ışık toplar; gölgeli bir ormanda ya da kapalı havada f/16, ISO 100 ve saniyenin dörtte biri dengeli bir başlangıç olabilir, daha parlak ışıkta ise bir ND filtresi gerekir. Netliği bilerek kaçırmak da bir yoldur: objektifi en yakın netlik mesafesine alıp uzaktaki ışıklara bakmak, onları yumuşak renk dairelerine dönüştürür. Keskinlik burada bir zorunluluk değil, bir seçimdir.

Tanınma eşiği ve beden neden önemlidir?

Tanınma eşiği, izleyicinin bir karede neye baktığını anladığı ile anlamadığı arasındaki sınırdır. Bir kareyi bu eşiğin hemen üstünde tutmak, izleyicinin bir süre bakıp sonra bir şeyi tanıdığı anı yaratır; tamamen altında tutmak ise onu yalnızca biçimlerle, renklerle ve ritimle baş başa bırakır. İkisi de meşru tercihlerdir; soyut bir karenin doğru bir cevabı yoktur ve izleyici ondan kendi yorumunu çıkarır. Bir karenin başarısı, izleyiciyi bakmaya devam ettirip ettirmediğiyle ölçülür.

İnsan bedeni de soyut bir biçim olarak çekilebilir: bir omzun kıvrımı, parmak eklemlerinin çizgisi, cildin dokusu. Bunu yaparken rıza her zamankinden önemlidir; kişi, bedeninin bir parçasının nasıl görüneceğini ve nerede paylaşılacağını bilmelidir. Yandan vuran ışık cildin dokusunu belirginleştirir: koyu bir tende ışık eklemlerin ve kıvrımların üstünde parlak çizgiler çizerken, açık bir tende ince damarları ve çilleri öne çıkarır. Bedeni bir biçim olarak göstermek, onu bir nesneye indirgemek anlamına gelmemelidir; çekilen kareleri kişiye göstermek ve istemediklerini silmek bu saygının parçasıdır.

Görsel kanıt

Bir hafta boyunca yalnızca soyut kareler çekmeye karar veriyorsun. Pervazdaki tüy gölgelerinin yanına, yağmurlu bir akşam otobüs penceresinden, damlaların arkasında yumuşak renk dairelerine dönüşen trafik ışıklarını ekliyorsun; netliği bilerek cama yakın bir noktaya koymuşsun. Kapalı bir öğleden sonra bir kavaklığa gidiyor, f/16, ISO 100 ve saniyenin dörtte biriyle makineyi yukarı doğru kaydırarak çekiyorsun; otuz denemeden üçünde gövdeler, yeşil ve gri fırça darbeleri gibi dikey akışlara dönüşmüş.

Son gün bir arkadaşından, koyu tenli, uzun parmaklı bir müzisyen, ellerini yakından çekmek için izin istiyorsun. Pencere ışığı ellerine yandan vuruyor; kareyi o kadar sıkı kırpıyorsun ki yalnızca parmak eklemlerinin kıvrımları, ışığın eklemlerin üstünde çizdiği parlak çizgiler ve aralarındaki derin gölgeler kalıyor. Kareleri ona gösterdiğinde, birini eline benzemediği için silmeni istiyor; öteki üçünü bir sergide kullanmana izin veriyor. Serideki bütün kareler tanınma eşiğinin bir yanında ya da ötekinde duruyor; hiçbiri bir şeyi açıklamıyor, hepsi bakmaya çağırıyor.

Sık yapılan hata

Özet

Soyut fotoğrafın konusu tanınabilir bir nesne değil, şekiller, çizgiler, renkler ve dokulardır; bir nesneyi yakınlaşarak ya da kırparak bağlamından koparmak, kareyi renk alanlarından kurmak, kasıtlı kamera hareketi ya da bilerek kaçırılan netlik soyutluğa giden yollardır. İzleyicinin bir şeyi tanıdığı ile tanımadığı arasındaki tanınma eşiğiyle oynamak ve yorumu ona bırakmak bu türün doğasıdır; soyut bir karenin doğru bir cevabı yoktur, başarısı izleyiciyi bakmaya devam ettirmesiyle ölçülür. Bir insan bedeni soyut bir biçim olarak çekildiğinde, rıza istemek, kareleri göstermek ve yandan vuran ışıkla her tenin dokusunu saygıyla ortaya çıkarmak gerekir.

Mini ödev

Bu ödevde bir hafta boyunca yalnızca soyut kareler çekeceksin.

1. Evdeki sıradan bir nesneye o kadar yaklaş ya da kareyi o kadar sıkı kırp ki ne olduğu anlaşılmasın; beş kare çek.
2. Yalnızca iki ya da üç renk alanından oluşan bir kare bul ve çek.
3. Gölgeli bir yerde ya da kapalı havada, uzun bir enstantaneyle kasıtlı kamera hareketi dene; en az yirmi denemeden en iyi üçünü seç.
4. Kareleri birine göster ve neye baktığını tahmin etmesini iste; hangi karelerin tanınma eşiğinin üstünde, hangilerinin altında kaldığını not et.

Kendini değerlendir

• Seçtiğin karelerde tanınan bir şey yokken bile göz bakmaya devam ediyor mu?
• Kasıtlı kamera hareketiyle çektiğin karelerde rastgele bir bulanıklık mı, yoksa bir ritim mi var?
• Bir bedeni ya da bir eli soyut bir biçim olarak çektiysen, kişiye kareleri gösterdin ve onun tenini ve dokusunu saygıyla mı gösterdin?

Sözlük

Mini test

1. Soyut fotoğrafın konusu çoğu zaman nedir?

• A) Tanınabilir bir olay
• B) Şekiller, çizgiler, renkler ve dokular
• C) Yalnızca insan yüzleri
• D) Yalnızca manzaralar

2. Bir kavaklığı çekerken makineyi uzun bir enstantane sırasında yukarı doğru kaydırmaya ne denir?

• A) Bağlamdan koparma
• B) Tepeden çekim
• C) Kasıtlı kamera hareketi
• D) Renk alanı

3. Soyut bir karenin başarısı büyük ölçüde neyle ölçülür?

• A) İzleyiciyi bakmaya devam ettirip ettirmediğiyle
• B) Keskinliğiyle
• C) Doğru cevabı olup olmamasıyla
• D) Dosya boyutuyla

4. Bir arkadaşının ellerini soyut bir biçim olarak çektin. Paylaşmadan önce ne yapmalısın?

• A) Hiçbir şey; elleri tanınmaz
• B) Kareleri renkten arındırmak
• C) Kareleri gizlice paylaşmak
• D) Kareleri ona göstermek ve istemediklerini silmek

Cevaplar

1. B — Soyut fotoğraf biçimi, rengi ve dokuyu kendi başına konu yapar.
2. C — Uzun enstantane sırasında makineyi bilerek oynatmak kasıtlı kamera hareketidir.
3. A — Soyutun doğru bir cevabı yoktur; güçlü bir kare izleyiciyi bakmaya çağırır.
4. D — Beden soyut bir biçim olarak çekilse de rıza ve saygı geçerlidir.

Özet kartı

• Soyut: konu nesne değil; şekil, çizgi, renk, doku.
• Bağlamdan kopar: yaklaş, sıkı kırp.
• Renk alanları ve sınırları; doku ve desen konunun kendisi.
• Kasıtlı kamera hareketi: uzun enstantane, çok deneme; bilerek kaçırılan netlik.
• Tanınma eşiğiyle oyna; bedeni çekerken izin iste, göster, istenmeyeni sil.

Sonraki derse köprü

Soyut fotoğrafın ayrı bir rotası yok; ama gözünü biçime, renge ve dokuya alıştıran bu hafta, makrodan mimariye kadar her türün karelerine sızacak. Okuma sırasında ise tanınmayan biçimlerden, tam tersine, olabildiğince net tanınması gereken bir konuya geçiyoruz. Elinle yaptığın bir kolyeyi, eski bir fotoğraf makineni ya da bir kitabı internette satmak istiyorsun; ama çektiğin kareler karanlık, dağınık ve güven vermiyor. Satacağım bir ürünü evde nasıl çekerim? Modülün son dersi, pencere ışığı, beyaz bir karton ve temiz bir arka planla basit ürün fotoğrafını konuşuyor.