Odak uzaklığı

Öğrenme hedefi

Bir objektifin üstünde yazan milimetre değerinin ne anlattığını açıklayabilecek ve aynı yerden hangi odak uzaklığıyla kadrajın ne kadar genişleyip daralacağını tahmin edebileceksin. Odak uzaklığını objektif ile sensör arasındaki optik bir mesafe olarak tanımlayacak, bu mesafenin sensör boyutuyla birlikte görüş açısını nasıl belirlediğini görecek, odak uzaklığı iki katına çıktığında konunun karede iki kat büyüdüğünü hesaplayacak, bir zoom objektifin üstündeki iki sayıyı okuyacak ve bir portrede odak uzaklığının yüzün oranlarını değil, senin nerede durmanı gerektirdiğini değiştirdiğini, her tende geçerli olarak bileceksin.

Merak sorusu

Bir balıkçı barınağında, iskelenin ucunda duruyorsun. Önce 24 milimetrelik bir objektifle çekiyorsun: bütün barınak, tekneler, deniz feneri ve gökyüzü kareye sığıyor. Aynı yerden 50 milimetreye geçtiğinde kare daralıyor; artık yalnızca ağlarını toplayan bir teknenin güvertesi görünüyor. 200 milimetreye çıktığında ise karede yalnızca teknedeki genç balıkçının yüzü ve ağı tutan elleri kalıyor.

24mm, 50mm, 200mm ne demek? Bu sayılar objektifin boyunu, ağırlığını ya da kalitesini anlatmaz. Bu derste bu milimetrelerin ne ölçtüğünü, neden kadrajı genişletip daralttığını ve aynı sayının farklı makinelerde neden farklı bir görüntü verebildiğini konuşacağız.

Bağlam

Ders 4.6'da telefonun arkasındaki kameraların 0.5x, 1x ve 3x gibi sayılarla anıldığını, bu sayıların ana kameraya göre bir görüş açısını anlattığını görmüştük. Değiştirilebilir objektifli makinelerde aynı bilgi milimetreyle yazılır. Ders 10.8'de de güvenli enstantaneyi hesaplarken odak uzaklığının elin titremesini nasıl büyüttüğünü ve küçük sensörde eşdeğer bir sayıyla düşünmek gerektiğini konuşmuştuk.

Bu modül objektiflerin kendisine bakıyor. Hangi objektifin ne işe yaradığını, sabit ve zoom objektiflerin farkını, merceklerin kusurlarını ve bakımını ileriki derslerde konuşacağız. Hepsinin temelinde bu dersteki tek sayı var: odak uzaklığı. Onu doğru okumak, bir objektif seçerken ya da çekim sırasında zoom halkasını çevirirken ne yaptığını bilmek demektir.

Basit açıklama

Odak uzaklığı neyi ölçer?

Bir objektif, sonsuzdaki bir noktadan gelen ışınları sensörün üstünde tek bir noktada toplar. Odak uzaklığı, bu toplanmanın gerçekleştiği optik mesafedir; kabaca objektifin optik merkezi ile sensör arasındaki uzaklık diye düşünebilirsin. Milimetreyle yazılır: 24 milimetrelik bir objektifte bu mesafe kısa, 200 milimetrelik bir objektifte uzundur.

Bu sayı objektifin fiziksel uzunluğu değildir. Modern objektifler çok sayıda cam grubundan oluşur ve bu gruplar, optik mesafeyi objektifin gövdesinden daha uzun ya da daha kısa gösterecek biçimde dizilebilir. 200 milimetrelik bir objektifin gövdesi yirmi santimetreden kısa olabilir. Sayıyı bir cetvelle ölçülen bir uzunluk olarak değil, objektifin ışığı nasıl büyüttüğünü anlatan bir değer olarak okumak gerekir.

Görüş açısı nasıl belirlenir?

Odak uzaklığı kısaldıkça objektif sahnenin daha geniş bir parçasını sensöre sığdırır; uzadıkça daha dar bir parçasını büyüterek gösterir. Bu genişliğe görüş açısı denir. Görüş açısını odak uzaklığı ile birlikte sensörün boyutu belirler; genellikle sensörün köşegenine göre, yani bir köşesinden karşı köşesine uzanan çizgiye göre ölçülür.

Tam kare denen sensörde köşegen yaklaşık 43 milimetredir. Bu sensörde 24 milimetrelik bir objektif köşegende yaklaşık 84 derecelik bir açı görür; 50 milimetre yaklaşık 47 derece, 200 milimetre ise yalnızca 12 derece civarında bir açı görür. Aynı objektif daha küçük bir sensöre takıldığında sensör görüntünün yalnızca ortasını yakalar ve görüş açısı daralır; Ders 10.8'deki kırpma faktörü bu daralmanın ölçüsüdür. Bu yüzden bir objektifin ne kadar geniş gördüğünü söylerken hangi sensörde kullanıldığını da bilmek gerekir.

Odak uzaklığı büyütmeyi nasıl değiştirir?

Aynı yerden çekerken, odak uzaklığı iki katına çıktığında konu karede iki kat büyük görünür. 50 milimetreden 100 milimetreye geçtiğinde balıkçının yüzü iki kat büyür; 200 milimetreye geçtiğinde, 50 milimetreye göre dört kat büyür. Kadraja giren alan ise bunun karesi kadar küçülür: dört kat büyütmede sahnenin yalnızca on altıda biri kareye sığar.

Bir zoom objektifin üstünde iki sayı yazar: 24–70 ya da 70–200 gibi. Bu sayılar objektifin kapsadığı zoom aralığını, yani objektifin inebildiği ve çıkabildiği iki ucu gösterir. Zoom halkasını çevirdiğinde makineyi yerinden oynatmadan bu aralıkta istediğin odak uzaklığını seçersin. Telefonların ana kamerası da çoğu zaman tam kare bir makinedeki yaklaşık 24 ile 26 milimetrelik bir objektifin açısını verir; telefonun 2x ya da 3x kamerası bu sayının iki ya da üç katına karşılık gelir.

Aynı yerden çekince ne değişmez?

Bir noktada durup 24 milimetreyle çektiğin kareyi ortasından kırparsan, 50 milimetreyle aynı yerden çektiğin kareye çok benzer bir görüntü elde edersin; yalnızca ayrıntısı daha az olur. Bu, önemli bir şeyi gösterir: aynı yerden çekerken odak uzaklığı yalnızca kadrajın ne kadarını gördüğünü değiştirir. Nesnelerin birbirine göre büyüklüğü, yani öndeki teknenin arkadaki fenere göre ne kadar büyük göründüğü, senin durduğun yere bağlıdır.

Bu bilgi portrede özellikle önemlidir. Bir yüzün oranlarını, burnun kulaklara göre ne kadar büyük göründüğünü odak uzaklığı değil, yüze olan uzaklığın belirler. Geniş bir açıyla yüzü kareye sığdırmak için çok yaklaşman gerektiğinde yüz biçim değiştirir; uzun bir odak uzaklığı ise aynı kadrajı daha uzaktan kurmanı sağlar ve yüzün oranlarını daha tanıdık bırakır. Bu kural esmer bir yüzde de, çilli bir yüzde de aynı işler; değişen yalnızca durman gereken yerdir.

Görsel kanıt

İskeleye dönüyorsun. 24 milimetrelik karede barınağın bütün kavsi, sıra sıra tekneler, deniz feneri ve üstündeki martılar var; teknedeki balıkçı güvertede küçük bir figür. 50 milimetreye geçtiğinde fener kareden çıkıyor; tekne kareyi dolduruyor ve balıkçının ağı topladığı görülüyor. Güvertedeki halat kangalları, boyası dökülmüş küpeşte ve teknenin adı artık okunuyor; ama balıkçının yüzü hâlâ küçük, ifadesi seçilmiyor.

200 milimetrede karede yalnızca genç balıkçı kalıyor: açık tenli, çilli yüzü güneşte hafifçe kızarmış, kızıl sakalında tuz taneleri, ağın ıslak iplerini tutan parmaklarında kesik izleri. Balıkçıya hiç yaklaşmadın; yüzünün oranları, burnu ve kulakları olduğu gibi. Yüzü çok parlak güneşte beyaza kaçmasın diye pozlamayı yüze göre biraz kısıyorsun. Aynı iskele, aynı yer; değişen yalnızca objektifin ne kadar geniş ya da dar gördüğüydü.

Sık yapılan hata

Özet

Odak uzaklığı, objektifin sonsuzdan gelen ışınları sensörde topladığı optik mesafedir ve milimetreyle yazılır; objektifin fiziksel boyu değildir. Sensör boyutuyla birlikte görüş açısını belirler: tam kare bir sensörde 24 milimetre yaklaşık 84, 50 milimetre yaklaşık 47, 200 milimetre yaklaşık 12 derece görür. Aynı yerden odak uzaklığını iki katına çıkarmak konuyu iki kat büyütür, ama nesnelerin birbirine göre oranlarını ve bir yüzün biçimini, her tende, odak uzaklığı değil, durduğun yer belirler.

Mini ödev

Bu ödevde aynı yerden farklı odak uzaklıklarıyla çekip görüş açısını ve büyütmeyi karşılaştıracaksın.

1. Bir noktada dur ve aynı sahneyi elindeki objektifin ya da telefonunun en geniş, orta ve en dar açısıyla çek.
2. En kısa odak uzaklığıyla çektiğin kareyi, en uzun odak uzaklığındaki kadraja denk gelecek biçimde kırp ve iki kareyi karşılaştır.
3. Bir nesnenin, örneğin bir kapı tokmağının, iki farklı odak uzaklığında kaç kat büyüdüğünü ölç ve odak uzaklıklarının oranıyla karşılaştır.
4. Bir arkadaşının yüzünü önce geniş açıyla çok yakından, sonra uzun bir odak uzaklığıyla uzaktan aynı büyüklükte çek ve yüzün oranlarını karşılaştır.

Kendini değerlendir

• Kırptığın geniş açılı kare, uzun odak uzaklığıyla aynı yerden çektiğin kareye benziyor mu?
• Nesnenin büyüme oranı, odak uzaklıklarının oranına yakın çıktı mı?
• Yakından ve uzaktan çektiğin iki portrede, tenin tonundan bağımsız olarak, yüzün oranları farklı mı?

Sözlük

Mini test

1. Tam kare bir sensörde 50 milimetrelik bir objektif köşegende yaklaşık kaç derece görür?

• A) Yaklaşık 12 derece
• B) Yaklaşık 47 derece
• C) Yaklaşık 84 derece
• D) Yaklaşık 180 derece

2. Aynı yerden 50 milimetreden 200 milimetreye geçildiğinde konu karede kaç kat büyür?

• A) İki kat
• B) On altı kat
• C) Dört kat
• D) Hiç büyümez

3. Aynı objektif daha küçük bir sensöre takılınca görüş açısı nasıl değişir?

• A) Genişler
• B) Değişmez
• C) Objektif çalışmaz
• D) Daralır

4. Bir portrede yüzün oranlarını asıl ne belirler?

• A) Kameranın yüze olan uzaklığı
• B) Yalnızca odak uzaklığı
• C) Tenin tonu
• D) Objektifin fiziksel uzunluğu

Cevaplar

1. B — Tam kare sensörün yaklaşık 43 milimetrelik köşegeninde 50 milimetre yaklaşık 47 derecelik bir açı görür.
2. C — Aynı yerden büyütme odak uzaklığıyla doğru orantılıdır; 200, 50'nin dört katıdır.
3. D — Küçük sensör görüntünün yalnızca ortasını yakalar; kırpma faktörü kadar daha dar görür.
4. A — Burnun kulaklara göre büyüklüğü yüze olan uzaklıkla değişir; odak uzaklığı yalnızca o uzaklıktan ne kadar alanın kareye gireceğini belirler.

Özet kartı

• Odak uzaklığı optik bir mesafedir; objektifin boyu değildir.
• Kısa odak uzaklığı geniş, uzun odak uzaklığı dar görür: tam karede 24 mm ~84°, 50 mm ~47°, 200 mm ~12°.
• Aynı yerden odak uzaklığı iki kat → konu iki kat büyük.
• Görüş açısı sensör boyutuna da bağlıdır.
• Yüzün oranlarını her tende uzaklık belirler; odak uzaklığı nerede duracağını değiştirir.

Sonraki derse köprü

İskelede hiç yer değiştirmeden objektifi değiştirdin ve yalnızca kadrajın genişliği değişti. Ama fotoğrafçılar objektif değiştirdiklerinde çoğu zaman yerlerini de değiştirir: geniş bir açıyla konunun dibine kadar sokulur, uzun bir objektifle uzakta kalır. O zaman fotoğrafın anlattığı şey de değişir. Geniş açı her şeyi neden büyük gösterir, ve tele objektif neden seçici bir bakış gibi okunur? Sonraki ders geniş, normal ve tele objektifleri ve her birinin fotoğrafa kattığı bakışı konuşuyor.