Elips

Açılış

Bir uzay giysisiyle bir adam, beyaz ve parlak bir odada duruyor. Oda tuhaf biçimde döşenmiş: eski usul mobilyalar, tablolar, ışıklı bir zemin. Adam bir sesi takip ediyor ve bir masada yemek yiyen yaşlı bir adam görüyor. Kesme. Artık yemek yiyen o yaşlı adamdır; uzay giysili adam kaybolmuştur. Yaşlı adam bir kadehi devirir, kırılan kadehe bakar, sonra yatağa doğru döner. Yatakta, çok daha yaşlı, ölmek üzere olan bir adam yatıyor. Kesme. Artık yatakta yatan odur.

7.5'te kemiğiyle tanıştığımız 2001'in sonuna doğru, Jüpiter'in ötesinde geçen bu dizide, aynı adam birkaç kesme içinde bir ömrün yıllarını geçer. Hiçbir ara yazı yaşını söylemez, hiçbir saat zamanın geçtiğini göstermez. Seyirci yalnızca bir kesmenin ardından aynı adamı daha yaşlı bulur ve aradaki yılları kendisi doldurur. M07'nin son dersi, kurgunun atladığı zamanı soruyor: kesme neyi göstermeden geçer ve o boşlukta ne kalır?

Tek fikir

Elips, kurgunun bir olayın bir bölümünü atlayarak zamanı kısaltmasıdır. Her film zamanı atlar; soru neyin atlandığı ve atlamanın nasıl duyurulduğudur. Seyirci atlanan zamanı kendisi tamamlar ve bu tamamlama hem bir anlatım kolaylığı hem bir anlam kaynağıdır.

Kavram

Hemen her film elipslerle doludur. Bir karakter evinden çıkar, kesme, işyerine girer; aradaki yol gösterilmez. Bir çift bir restoranda yemeğe oturur, kesme, tatlıya geçerler; aradaki yemek atlanır. Seyirci bu atlamaları fark etmez, çünkü atlanan şey önemsizdir ve bir sonraki planın ne olduğunu kolayca anlar. Elips burada görünmez bir hızlandırıcıdır; filmin yalnızca önemli anları göstermesini sağlar.

Ama bir elipsin neyi atladığı her zaman önemsiz değildir. Bazen kurgu, bir sahnenin en önemli olayını, bir ölümü, bir öpüşmeyi, bir kararı atlar ve seyirciye yalnızca sonucunu gösterir. Bu tür elipsler dikkati kendine çeker; seyirci gösterilmeyen anı zihninde kurmaya, olabilecekleri tartmaya başlar. Atlanan şey bazen gösterilen şeyden daha güçlü konuşur.

Elipsin duyurulmasının çeşitli yolları vardır. En açık olanı bir ara yazıdır: «Üç yıl sonra», «Ertesi sabah». Bir kararma, bir zincirleme geçiş ya da bir mevsim değişimi de zamanın geçtiğini duyurabilir. Bir karakterin saçının uzaması, bir çocuğun büyümesi, bir yapının yıkılması, seyirciye ne kadar zaman geçtiğini kelimesiz söyler. En sessiz olanı ise düz bir kesmedir: hiçbir işaret olmadan, seyirci bir kesmenin ardından zamanın atlandığını kendi gözlemleriyle anlar.

Ara plan elipsin gizli yardımcısıdır. Bir karakter bir mektup yazmaya başlar, kesme, odada uyuyan bir kedi, kesme, karakter mektubu bitirmiştir. Seyirci kedinin gösterildiği birkaç saniyede mektubun yazılmadığını bilir, ama bu boşluğu kabul eder. Ara plan zamanın atlanmasını bir yumuşak geçişe çevirir.

Elipsin bir de ters yüzü vardır: bazı filmler atlamayı bilerek reddeder. Bir yemeği başından sonuna kadar, bir yolculuğu bütün süresiyle gösteren bir film, seyirciye atlanmayan zamanın ağırlığını yaşatır. Elipsin varlığını en iyi, onun yokluğunda hissederiz; 6.8'deki uzun plan dersi bu yokluğun bir biçimini göstermişti. Okur bir filmin neyi atladığını sorduğu kadar, neyi atlamadığını da sorar.

Bir elipsin karşısında okur önce neyin atlandığını sorar: Ne atlandı ve neden önemli ya da önemsiz? Atlama nasıl duyuruldu, bir ara yazıyla mı, görsel bir işaretle mi, yoksa sessiz bir kesmeyle mi? Ve seyirci boşluğu doldururken ne yapmak zorunda kalıyor, bir hesap, bir tahmin, bir duygu? 12. modüldeki zaman dersleri, bir filmin öykü zamanı ile ekran zamanı arasındaki ilişkiyi ayrıca çözümleyecek; burada odak kurgunun bir kesmede yaptığı atlamadır.

Ten sorusu elipste kimin zamanının atlandığı sorusuna dönüşür. 6.1'de Jeanne Dielman'ın, sinemanın genellikle atladığı ev emeğini kesmeden gösterdiğini görmüştük. Bu bir elips eleştirisidir: sinema hangi işleri, hangi bekleyişleri, hangi hayatları «önemsiz» sayıp atlıyor? Bir filmde bazı karakterlerin hayatları ayrıntılarıyla gösterilirken, başkalarının, bir evde çalışanların, bir kasabadaki yan karakterlerin yılları birkaç elipsle geçiyorsa, okur bu dağılımı not eder. Elips bir zaman kararı olduğu kadar bir önem kararıdır.

Filmde

Bu film elipsin farklı biçimlerini bir arada kullanır. 7.5'te biçim benzerliği üzerinden okuduğumuz kemik kesmesi, aynı zamanda filmin en büyük elipsidir: tek bir kesme, insanlığın bütün tarihini atlar ve hiçbir işaret vermez. Film başka bir yerde ise elipsi bir ara yazıyla duyurur.

Dersin açılışındaki oda dizisi ise üçüncü bir biçimdir: düz kesmelerle, aynı adamın yaşlanan hâlleri arasında yıllar atlanır. Burada elips bir hızlandırma değil, bir bilmece gibi çalışır. Seyirci kaç yıl geçtiğini, bu yılların nasıl geçtiğini, Bowman'ın bu odada ne yaşadığını bilmez; yalnızca bir kesmenin ardından aynı adamı daha yaşlı görür.

Bu dizinin işlevi üzerine okumalar ayrılır. Bir okuma diziyi bir ömrün tek bir bakışta yaşanması olarak görür: kesmeler, birinin kendi hayatına dönüp baktığında yılların birkaç ana sıkışması gibi çalışır. Bir başka okuma diziyi zamanın çizgisel akışının bozulması olarak görür: Bowman kendini görür, sonra o kendisi olur; zaman burada ileri akmaz, katlanır. Film iki okumayı da kesin olarak doğrulamaz ve seyirciye açıklama yapmaz; 1.5'te gördüğümüz gibi, yönetmenin açıklamayı reddetmesi bu boşluğu bilinçli olarak açık tutar.

Üç elips aynı filmin içinde üç ayrı tavır taşır. Kemik kesmesi milyonlarca yılı sessizce atlar ve bir biçimin içine gizler. Ara yazı on sekiz ayı açıkça söyler ve seyirciye bir hesap verir. Oda dizisi bir ömrü düz kesmelerle atlar ve seyirciyi bir bilmeceyle bırakır.

Başka bir filmde

Elipsin bir ömrü değil, bir çocukluğu on iki yıla yayarak gösterdiği bir film.

Bu filmde elips olağanüstü bir biçim alır. Film yıllar arasında atlarken çoğu zaman bir ara yazı kullanmaz. Seyirci zamanın geçtiğini oyuncuların gerçekten büyümesinden, saç biçimlerinin değişmesinden, evlerin, okulların ve arkadaşların değişmesinden anlar. Bir kesmenin ardından Mason bir yaş daha büyüktür; seyirci aradaki yılı kendisi doldurur.

Bu elipslerin işlevi, seyircinin zamanın geçişini bir anlatım hilesi olarak değil, bir gerçeklik olarak yaşamasıdır. Oyuncunun yüzü gerçekten değiştiği için, atlanan yıl seyircinin gözünde kanıtlanır. Bir okuma filmi elipslerin seçimi üzerinden okur: film bir çocukluğun büyük olaylarını, doğum günlerini, kavgaları, ilk aşkları değil, çoğu zaman sıradan anlarını gösterir; büyük olaylar sık sık elipslerin içinde kalır. Bu tercih, bir hayatın sıradan anlardan oluştuğu düşüncesini kurgunun kendisine yerleştirir.

İki film elipsin iki uç ölçeğini gösterir. 2001 milyonlarca yılı ya da bir ömrü tek bir kesmeye sığdırır ve seyirciyi bir bilmeceyle bırakır. Çocukluk on iki yılı küçük atlamalarla geçer ve seyirciye zamanın geçişini bir yüzün değişiminde gösterir.

Yaygın okuma hataları

Okuma Defteri

Defter: Üç geçişten birinde atlanan zamanın içinde ne olmuş olabileceğini, gösterilen sonuca dayanarak iki cümleyle yaz ve filmin bu boşluğu neden göstermemiş olabileceğini bir tahmin olarak ekle; tahmini bir çıkarım olarak işaretle.

Özet

1. Elips, kurgunun bir olayın bir bölümünü atlayarak zamanı kısaltmasıdır; her film zamanı atlar.
2. Elips önemsiz zamanı görünmezce atlayabilir ya da bir sahnenin en önemli olayını göstermeden geçerek seyircinin merakını kışkırtabilir.
3. Atlama bir ara yazıyla, bir görsel işaretle ya da düz bir kesmeyle duyurulabilir; ara plan zamanın atlanmasını gizleyen bir yardımcıdır.
4. 2001 kemik kesmesinde milyonlarca yılı sessizce, ara yazıda on sekiz ayı açıkça, oda dizisinde bir ömrü bir bilmece gibi atlar; Çocukluk on iki yılı oyuncuların gerçekten büyümesiyle duyurulan küçük atlamalarla geçer.
5. Elips bir önem kararıdır; okur kimin zamanının, hangi işlerin atlandığını sorar.

Kendini sına

1. Bir elipsin bir hızlandırmadan daha fazlası olduğu durumlara bir örnek ver.
2. Ara plan bir elipsi nasıl gizler?
3. 2001'deki üç elips birbirinden nasıl ayrılır?
4. Çocukluk'ta yıllar arasındaki geçişler nasıl duyurulur?

Yanıtlar

1. Kurgu bir sahnenin en önemli olayını, bir ölümü, bir öpüşmeyi ya da bir kararı atlayıp yalnızca sonucunu gösterdiğinde, seyirci görmediği anı zihninde kurmaya başlar ve atlanan şey gösterilenden daha güçlü konuşabilir.
2. Ana eylemden kısa bir süre için başka bir şeye geçer ve ana eyleme döndüğünde zaman atlanmış olur; seyirci ara planın gösterildiği birkaç saniyede olayın tamamlanmadığını bilse de bu boşluğu kabul eder.
3. Kemik kesmesi milyonlarca yılı hiçbir işaret vermeden bir biçim benzerliğinin içinde atlar; Jüpiter yolculuğuna geçişte bir ara yazı on sekiz ay geçtiğini açıkça söyler; oda dizisinde ise düz kesmeler aynı adamın yaşlanan hâlleri arasında yılları atlar ve seyirciyi bir bilmeceyle bırakır.
4. Çoğunlukla ara yazı olmadan; seyirci zamanın geçtiğini oyuncuların gerçekten büyümesinden, saç biçimlerinin, evlerin, okulların ve arkadaşların değişmesinden anlar.

Sonraki derse köprü

M07 kurgunun görüntüleri nasıl birleştirdiğini, ayırdığını ve atladığını gösterdi. Ama bir filmin bütün bu kesmeleri bir sesin içinden geçer. M08 sese dönüyor ve ilk dersi, 8.1 Ses bandının üç katmanı, bir filmin duyduğumuz her şeyini söz, efekt ve müzik olarak ayırmayı öğretiyor. Krzysztof Kieślowski'nin Üç Renk: Mavi'sinde, bir kazada ailesini kaybetmiş bir kadının etrafında bu üç katmanın nasıl ayrılıp birleştiğini dinleyeceğiz.