Devlet ekonomide ne yapar?

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Kamu malını, kimsenin kullanımdan dışlanamadığı ve birinin kullanımının ötekinin payını azaltmadığı mal olarak tanımlar.
• Anlama — Devletin ekonomide mülkiyeti korumak, kamu malı sağlamak, geliri yeniden dağıtmak ve dalgalanmaları yumuşatmak gibi işler gördüğünü açıklar.
• Analiz — Bedavacı sorununun bir hizmetin piyasada neden eksik üretilebildiğini çözümler.
• Değerlendirme — Deniz feneri tartışması ve kamu harcamasının uzun dönem büyümesi üzerinden devletin sınırına dair farklı görüşleri karşılaştırır.

Sezgi

Açılış

Sabah musluğu açtığında akan su, evden çıkınca bastığın kaldırım, kavşaktaki trafik ışığı, cebindeki paranın geçerli olması ve fırındaki terazinin doğru tartması. Hiçbirini doğrudan satın almadın, ama hepsinin arkasında bir kamu kurumu, bir yasa ya da bir denetim var. Aynı sabah maaşından kesilen vergi, bindiğin otobüsün sübvansiyonlu bileti ve öğle haberlerindeki faiz kararı da aynı ağın parçası.

Devlet ekonominin dışında duran bir hakem değil; kendisi en büyük oyunculardan biri. Türkiye'de merkezi yönetim bu yıl yaklaşık 19 trilyon lira harcayacak. Asıl merak edilen ise miktar değil gerekçe: piyasanın yapamadığı ya da kötü yaptığı işler hangileri, ve devlet onları yaparken kendisi neyi kötü yapabiliyor?

Hikâye — kimsenin ödemediği ışık

İktisat kitaplarının en eski örneklerinden biri deniz feneridir. On dokuzuncu yüzyılda John Stuart Mill, yirminci yüzyılda Paul Samuelson aynı mantığı kurdu: fenerin ışığı karanlıkta geçen her gemiye yol gösterir, ama fener sahibi ışıktan yararlanan gemiyi yakalayıp ondan ücret alamaz. Işık bir kez yandıktan sonra ödeyeni ödemeyenden ayırmanın yolu yoktur. Bu yüzden özel girişimci fener yapmaz, fenerleri devlet yapmalıdır.

1974'te Ronald Coase bu örneği tarihle sınadı ve şaşırtıcı bir şey buldu. İngiltere'de 1820'de faal olan 46 fenerin yalnızca 11'ini, fenerlerden sorumlu kurum olan Trinity House kendisi inşa etmişti; 34'ü özel kişilerin yatırımıydı. Bu fenerler limanlarda toplanan ücretlerle ayakta duruyordu: bir gemi limana girdiğinde, geçtiği fenerlerin ücreti gümrük görevlileri tarafından tahsil edilip fener sahiplerine aktarılıyordu. Yani ışığın kendisi satılamasa da limana girme hakkı satılabiliyordu.

Coase'un makalesi, «bu işi yalnızca devlet yapabilir» diye başlayan her cümleye bir soru ekledi: gerçekten öyle mi, yoksa henüz kimse ödeme yolunu bulmadı mı? Ama hikâyenin ikinci yarısı da var. 1990'lardan itibaren David Van Zandt ve Elodie Bertrand gibi araştırmacılar, Coase'un özel dediği fenerlerin ücret toplama hakkını krallığın verdiği bir imtiyazdan aldığını, ücretin pazarlıkla değil yasayla belirlendiğini ve tahsilatı devlet görevlilerinin yaptığını hatırlattı. 1830'larda Trinity House özel fenerleri satın almaya başladı. Fener, saf bir piyasa başarısı değil, devletle özel yatırımcının ortak bir kurgusuydu.

Kavram — piyasanın boş bıraktığı yerler

Fener tartışması, devletin ekonomideki işinin en tartışılan kısmına işaret ediyor: kamu malları. Bir mal iki özelliği birlikte taşıdığında piyasa onu yeterince üretmekte zorlanır. Birincisi dışlanamazlık: ödemeyeni kullanımın dışında tutmak zor ya da imkânsızdır. İkincisi rakip olmama: bir kişinin kullanması, başkasının payını azaltmaz. Ulusal savunma, bir şehrin sel duvarı, temiz hava ve hava durumu tahmini bu sınıfa yakındır.

Bu iki özellik bir araya gelince bir teşvik sorunu doğar. Herkes yararlanacağını, ama ödemese de yararlanabileceğini bilir. O hâlde başkaları ödesin, ben bedavaya faydalanayım diye düşünmek bireysel olarak akıllıcadır. Herkes böyle düşündüğünde kimse ödemez ve mal ya hiç üretilmez ya da çok az üretilir. İktisatçılar buna bedavacı sorunu der. Devletin vergi toplama gücü, bu sorunu herkesi ödemeye zorlayarak aşmanın yollarından biridir.

Kamu malları devletin işlerinden yalnızca biri. İktisatçı Richard Musgrave 1959'da devletin ekonomik rolünü kaynakların nereye gideceğini düzeltmek, gelirin nasıl bölüşüleceğini değiştirmek ve ekonominin dalgalanmalarını yumuşatmak diye ayırmıştı. Bunların hepsinin altında bir de zemin var: mülkiyet haklarını tanıyan, sözleşmeleri uygulatan ve paranın geçerliliğini güvenceye alan bir hukuk düzeni. Önceki derslerde gördüğümüz piyasa ve fiyat bu zemin olmadan kurulamaz; kimse hırsızlığa karşı korunmayan bir malı üretmek için emek harcamaz.

Veri ve kanıt — devlet neden büyüdü?

Devletin ekonomideki payı son yüz elli yılda çarpıcı biçimde büyüdü. Vito Tanzi ve Ludger Schuknecht 2000'de yayımladıkları kitapta on yedi sanayileşmiş ülkenin kamu harcamalarını geriye doğru derledi. 1870'te bu ülkelerde kamu harcaması ortalama olarak milli gelirin yüzde 11'i kadardı ve 1913'te hâlâ yüzde 12 civarındaydı. 1960'ta yüzde 28'e, 1996'da yüzde 46'ya çıktı.

Büyümenin büyük kısmı iki dünya savaşından sonra ve özellikle 1960'lardan itibaren emeklilik, sağlık, işsizlik sigortası ve eğitim gibi sosyal harcamalardan geldi. Tanzi ve Schuknecht'in vardığı dikkat çekici sonuçlardan biri şuydu: harcaması daha küçük kalan bazı ülkeler, eğitim, sağlık ve yaşam süresi gibi göstergelerde büyük devletli ülkelerden belirgin biçimde geride kalmıyordu. Onlara göre harcamanın bir bölümü amacına ulaşmadan dağılıyordu. Bu sonuç da tartışmalı: eleştirmenler, ülkelerin gelir farkları hesaba katılmadan yapılan bu karşılaştırmanın neden sonuç ilişkisini göstermediğini hatırlattı.

Görüşler burada da ayrışıyor. Bir gelenek, gelir arttıkça toplumların daha çok kamu hizmeti talep ettiğini ve devletin büyümesinin bu talebin doğal sonucu olduğunu savunur. Kamu tercihi okulu ise devleti yönetenlerin de teşviklere tepki veren insanlar olduğunu hatırlatır: seçim kazanmak isteyen politikacı, bütçesini büyütmek isteyen bürokrat ve ayrıcalık isteyen çıkar grupları harcamayı toplumun gerçekten istediğinin ötesine taşıyabilir. Piyasanın başarısızlığı kadar devletin başarısızlığı da mümkündür.

Neden önemli? — bir bütçenin fırsat maliyeti

Türkiye'nin 2026 merkezi yönetim bütçesi bu tartışmanın somut bir aynası. Yaklaşık 19 trilyon liralık harcamanın 4,9 trilyon lirası personel giderine, 2,74 trilyon lirası faize gidiyor. Gelirler giderlerin tamamını karşılamıyor ve aradaki 2,71 trilyon liralık açık borçlanmayla kapatılıyor.

Faiz kalemi, dersin başındaki soruya iyi bir cevap. Öngörülen faiz gideri, beklenen vergi gelirlerinin yaklaşık beşte birine denk geliyor. Bu, bugün toplanan her beş liralık verginin bir lirasının geçmişte yapılmış borçların bedeline gittiği anlamına gelir. O lira ne bir deprem konutuna, ne bir aşı kampanyasına dönüşebilir, ne de vergi indirimi olarak vatandaşın cebinde kalabilir; fırsat maliyeti dersinde gördüğümüz vazgeçilen seçenek, bir ülkenin bütçesinde tam olarak böyle görünür.

Devletin ne yapması gerektiği sorusu bu yüzden yalnızca ideolojik değil, aritmetik bir sorudur da. Hangi işin kamu eliyle yapılacağı, onun için ne kadar vergi toplanacağı ve bugünkü harcamanın ne kadarının borçla, yani yarınki vergiyle finanse edileceği aynı hesabın parçalarıdır. Bu hesabın bir yanını ölçüm, öbür yanını değerler belirler.

Özet kartı

1. Devlet ekonominin hakemi olduğu kadar en büyük oyuncularından biridir; mülkiyeti korur, kamu malı sağlar, geliri yeniden dağıtır ve dalgalanmaları yumuşatır.
2. Kamu malı dışlanamaz ve rakip değildir; bedavacı sorunu yüzünden piyasada eksik üretilebilir.
3. Coase'un deniz feneri tarihi, «yalnızca devlet yapabilir» iddiasını sorgulattı; fenerler yine de devletin koyduğu kurallarla ayakta duruyordu.
4. Sanayileşmiş ülkelerde kamu harcaması 1870'te milli gelirin yüzde 11'iyken 1996'da yüzde 46'ya çıktı; büyümenin gerekçesi ve verimliliği tartışmalıdır.
5. Türkiye'nin 2026 bütçesinde faiz gideri vergi gelirlerinin yaklaşık beşte biri; geçmiş borç, bugünün seçeneklerini daraltır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Bir şehrin sel duvarı neden kamu malına yakın, bir sinema bileti neden değil?
2. (Çıktı 2) Mülkiyet haklarının korunmaması bir çiftçinin ürün ekme kararını nasıl etkiler?
3. (Çıktı 2) Emekli maaşları, bir ürüne konan vergi ve bir durgunlukta artırılan kamu yatırımı, devletin hangi işlerine örnektir?
4. (Çıktı 3) Bir mahallede herkesin yararlanacağı bir park için bağış toplanıyor. Bağış neden hedefin altında kalabilir?
5. (Çıktı 4) Coase'un bulgusu ile ona yöneltilen eleştiri, deniz feneri hakkında birlikte ne söylüyor?
6. (Çıktı 4) Kamu harcamasının 1870'ten 1996'ya dört katına çıkmasını bir iktisatçı toplumun talebiyle, başka bir iktisatçı politikacıların teşvikleriyle açıklıyor. Bu iki açıklamadan hangisini destekleyecek bir veri ne olabilir?

Cevaplar

1. Sel duvarı korunan bölgedeki herkesi korur, ödemeyeni korumanın dışında tutmak mümkün değildir ve bir evin korunması komşunun korunmasını azaltmaz. Sinema biletinde ödemeyen içeri alınmaz ve salondaki koltuklar sınırlıdır.
2. Ürünü çalınabilecek ya da el konulabilecekse çiftçi ekmek için emek ve para harcamaya isteksiz olur. Üretim, emeğin karşılığının güvence altında olduğu yerde yapılır.
3. Emekli maaşı yeniden dağıtıma, ürüne konan vergi kaynakların nereye gideceğini değiştirmeye (ve teşvike), durgunlukta artırılan yatırım istikrar politikasına örnektir.
4. Bedavacı sorunu yüzünden. Park herkese açık olacağı için bazıları bağış yapmadan yararlanmayı hesaplar; herkes aynı hesabı yaptığında toplam bağış yetersiz kalır.
5. Fenerin ışığı satılamasa da limana giriş üzerinden ücret toplanabildiği için özel yatırım mümkün oldu; ama bu ücreti belirleyen ve toplatan devletti. Fener, saf piyasa ya da saf devlet değil, ikisinin karışımıydı.
6. Örneğin gelir arttıkça kamu hizmetlerine yönelik talebin arttığını gösteren anket ve tercih verileri ilk açıklamayı; harcamaların seçim dönemlerinde sıçradığını ya da amacına ulaşmayan kalemlerde büyüdüğünü gösteren veriler ikinci açıklamayı destekler.

İleri okuma

• Ronald H. Coase (1974). «The Lighthouse in Economics». Journal of Law and Economics 17(2). Kamu malı örneğini tarihle sınayan kısa ve ünlü makale.
• Elodie Bertrand (2006). «The Coasean analysis of lighthouse financing: myths and realities». Cambridge Journal of Economics 30(3). Coase'un fener tarihine yöneltilen en ayrıntılı eleştirilerden biri.
• Vito Tanzi ve Ludger Schuknecht (2000). Public Spending in the 20th Century: A Global Perspective. Cambridge University Press. Kamu harcamasının uzun dönem büyümesi ve verimliliği.
• Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2026 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu. Harcama kalemlerinin dağılımını birincil kaynağından okuyabilirsin.

Sonraki derse köprü

Bu derste iki okulun aynı veriye bakıp farklı sonuca vardığını gördük: biri büyüyen devlette toplumun talebini, öbürü politikacıların teşvikini görüyor. Bu ayrılık iktisatta istisna değil, kural gibi görünüyor. Sıradaki ders, iktisatçıların neden bu kadar sık anlaşamadığını ve bir anlaşmazlığın olgudan mı yoksa değerden mi doğduğunu nasıl ayırt edebileceğimizi soruyor.