Walt Whitman

Kazanımlar

• Çimen Yaprakları'nın 1855'teki ilk baskısının nasıl yapıldığını ve kitabın ömür boyu nasıl genişlediğini açıklayabilir.
• «Kendimin Şarkısı»nda katalog tekniğini ve kozmik ben'i dizelerden örneklerle çözümleyebilir.
• Whitman'ın 1855 önsözündeki «Birleşik Devletler en büyük şiirdir» düşüncesini, Emerson'un 1837 çağrısı ve 1855 mektubuyla ilişkilendirerek demokratik şiir kavramını tartışabilir.
• Stevenson'un Whitman'ı «peygamber» olarak değerlendirmesini, şiiri bugünün Amerika'sının ırk sorunuyla birlikte okuyan bir Türkçe incelemeyle karşılaştırabilir.

Video metni

Soğuk açılış

1855 yazı, Brooklyn. Cranberry Sokağı'nda küçük bir matbaa. Otuz altı yaşında, gazetecilikten gelen bir adam, kendi yazdığı bir kitabın harflerini büyük olasılıkla tek tek kendi elleriyle dizer. Kitap ince bir cilttir; Binns'in anlattığına göre boyutu ve kalınlığıyla küçük bir derginin tek sayısından farksızdır.

Temmuzun başında kitap satışa çıkar. Satıldığı yerlerden biri, New York'ta bir kafatası bilimi, yani frenoloji dükkânıdır. Birkaç hafta sonra yazar, Concord'dan bir mektup alır. Mektup şöyle başlar: harika bir armağanın değerine kör değilim.

Büyük soru

Bir şiir, bir ülkenin bütün insanlarını tek tek sayarak onları eşit kılabilir mi? Ve kendi kitabını kendi elleriyle dizen bir şair, bir ulusun sesi olmaya hangi hakla talip olur?

Bağlam

Walt Whitman 1819'da New York'un Long Island bölgesinde doğdu. Matbaa çırağı, öğretmen, gazeteci oldu. Çimen Yaprakları'nın ilk baskısı bir önsöz ve adsız on iki şiirden oluşuyordu. Whitman kitabı hayatı boyunca yeniden bastı, şiirler ekledi, başlıklar koydu, dizeleri değiştirdi. Son baskıyı ölümünden kısa süre önce hazırladı.

On sekiz yıl önce, 242-01'de gördüğümüz gibi, Emerson Amerikalı bilgini yabancı hasatların artıklarından beslenmemeye çağırmıştı. Whitman'ın 1855 önsözü bu çağrıya bir cevap gibi okunur: Birleşik Devletler'in kendisi, özünde, en büyük şiirdir.

Ana anlatı — Her şeyi saymak

Whitman'ın en uzun şiiri, sonraki baskılarda «Kendimin Şarkısı» adını alır. Şiir bir «ben»le açılır ve bu «ben» hemen genişlemeye başlar. Şair Manhattan'ın oğludur, ama aynı zamanda her şeydir. 24. bölümde kendini şöyle tanıtır: Walt Whitman, bir kozmos, Manhattan'ın oğlu, çalkantılı, etli canlı, duyusal, yiyen, içen ve üreyen; ne duygusal biri, ne de erkeklerin ve kadınların üstünde ya da onlardan ayrı duran biri.

Bu genişleyen ben, şiirin en tanınan tekniğiyle gerçekleşir: sayma. Whitman uzun dizelerde insanları, meslekleri, yerleri, hayvanları, nesneleri art arda sıralar: 15. bölümde kilisede şarkı söyleyen bir kadın, tahtasını rendeleyen bir marangoz, dümene asılan bir kılavuz, ördek avcısı, çıkrık başında bir kız, yaşlı bir dizgici, açık artırmada satılan bir genç kız, makinist, polis art arda gelir. Her biri bir dize alır; hiçbiri ötekinden önemli değildir.

Bu eşitliğin en sarsıcı sahnelerinden biri 10. bölümdedir. Kaçak bir köle şairin evinin önüne gelir. Şair onun odunluğun dallarını çıtırdattığını duyar, onu içeri alır, yıkanması için bir tekneye su doldurur, yaralı ayaklarını sarar, ona kendi odasına açılan bir oda ve temiz giysiler verir. Kaçak köleyi barındırmak o yıllarda federal bir suçtu; şiir bunu söylemez, yalnızca yapar.

Ana anlatı — Genişleyen bir kitap

Çimen Yaprakları bir kitap olarak doğmadı, bir kitaba dönüştü. Henry Bryan Binns'in 1905 tarihli biyografisine göre ilk baskı Temmuz 1855'in başında tamamlandı ve 6 Temmuz'da New York Tribune'de ilan edildi. Birkaç hafta sonra Emerson'un mektubu geldi. Binns mektubun tamamını aktarır: kitabı Amerika'nın bugüne kadar katkıda bulunduğu en olağanüstü zekâ ve bilgelik parçası bulduğunu söyleyen Emerson şöyle yazıyordu: sizi büyük bir kariyerin başlangıcında selamlıyorum; bu kariyer bir yerde uzun bir hazırlık dönemi geçirmiş olmalı ki böyle bir başlangıç yapabilsin.

Whitman kitabı her yeni baskıda büyüttü. Amerikan İç Savaşı sırasında, 1862'nin sonundan 1865'e kadar Washington'daki askerî hastaneleri dolaşıp yaralılara yardım etti; bu deneyim yeni şiirlere dönüştü. Başkan Lincoln'ün 1865'teki ölümünden sonra yazdığı ağıtlar, özellikle «Ey Kaptan! Kaptanım!», kitabın içine yerleşti.

Kitabın büyümesi, şiirin kendi çelişkilerini de büyüttü. 51. bölümde Whitman bunu kendisi söyler: kendimle çelişiyor muyum? Pekâlâ öyleyse, kendimle çelişiyorum; ben büyüğüm, ben kalabalıkları kapsarım.

Metin anı

«Kendimin Şarkısı»nın 6. bölümünde bir çocuk ellerinde çimenle gelir ve sorar: çimen nedir? Şair bilmediğini söyler, sonra tahminler sıralar. Tahminlerden biri şöyledir:

Or I guess it is a uniform hieroglyphic,

And it means, Sprouting alike in broad zones and narrow zones,

Growing among black folks as among white,

«Ya da sanırım tekbiçimli bir hiyeroglif o, / Ve anlamı şu: geniş kuşaklarda da dar kuşaklarda da aynı biçimde filizlenmek, / Siyahların arasında da beyazların arasında da aynı biçimde büyümek,»

Bu üç dize kitabın adını açıklar. Çimen aristokratik bir çiçek değildir; her yerde, her toprağın üstünde biter. Whitman ona «hiyeroglif» der: okunması gereken bir yazı. Ve okuduğu anlam eşitliktir: geniş ve dar bölgelerde, siyahlar ve beyazlar arasında aynı biçimde büyümek. Bu dizelerin yazıldığı yıllarda Amerika'nın güney eyaletlerinde kölelik yasaldı. Şiir, ülkenin henüz olmadığı bir şeyi, onun zaten olduğu gibi söyler.

Cevap ve bağlantı

Bir şiir bir ülkenin bütün insanlarını sayarak onları eşit kılabilir mi? Robert Louis Stevenson, Whitman üzerine yazdığı denemede bu soruya ikili bir cevap verir. Whitman'ın dizelerini beğenmeyen biriyle bile el sıkışılabileceğini söyler; Whitman ne Milton'dır ne Shakespeare. Ama söylediği şeyle, temsil ettiği ruhla ilgilenmemek dar görüşlülüktür: Whitman bir şair olarak değil, daha iyi bir ad bulunamadığı için, bir peygamber olarak ilginç ve önemli bir yerdedir. Stevenson'un imgesi unutulmazdır: Whitman, zincirinden yeni kurtulmuş, dünyanın kıyılarında koşan ve aya doğru uluyan iri, tüylü bir köpek gibidir.

Türkçede şiiri bugünün Amerika'sıyla karşılaştıran bir okuma, Leman Giresunlu'nun 2022 tarihli makalesidir. Giresunlu «Kendimin Şarkısı»nı 1855'teki ilk basım metni üzerinden okur ve Whitman'ın hayal ettiği Amerika'yı günümüzün ırk tartışmalarıyla yan yana koyar. Bunun için iki televizyon yapımına bakar: şiirin 1855 metninin eski makinelerde elle yeniden basılmasını anlatan bir program ve Alabama'da yaşayan siyah ve beyaz insanların şiirin bölümlerini okuduğu bir belgesel dizisi. Bu okuma, çimen dizelerinin sorusunu bugüne taşır: Whitman'ın «aynı biçimde büyümek» dediği eşitlik, yazıldığı yüzyılda olduğu gibi bugün de bir gerçeklikten çok bir vaat mi?

Türk şiirinde de Whitman'ın uzun dizeleri bir iz bıraktı. 211-03'te gördüğümüz gibi İlhan Berk, kendi ifadesine göre, asıl dönüşümünü Whitman'ın geniş dizeleriyle karşılaşmasına borçluydu.

Kapanış kancası

Whitman bütün kalabalıkları şiirine çağırdı; bir «ben»e herkesi sığdırmaya çalıştı. Aynı yıllarda Massachusetts'in küçük bir kasabasında, evinden neredeyse hiç çıkmayan bir kadın binlerce kısa şiir yazıyordu. Bir sonraki derste Emily Dickinson'a geçiyoruz: bir dünya, kalabalıkla değil de sessizlikle, uzun dizelerle değil de kısacık dörtlüklerle anlatılabilir mi?

Özet kartı

1. Çimen Yaprakları'nın ilk baskısı Temmuz 1855'te Brooklyn'de, harfleri büyük ölçüde Whitman'ın kendisi tarafından dizilerek çıktı; bir önsöz ve adsız on iki şiirden oluşan ince bir kitaptı.
2. Emerson 21 Temmuz 1855'te Whitman'a yazdı: sizi büyük bir kariyerin başlangıcında selamlıyorum; Whitman bu kitabı hayatı boyunca genişletti.
3. «Kendimin Şarkısı» bir kozmik ben ve katalog tekniğiyle herkesi eşit sıralar; 10. bölümde şair kaçak bir köleyi evine alır, 51. bölümde «ben kalabalıkları kapsarım» der.
4. 6. bölümde çimen, siyahlar ve beyazlar arasında aynı biçimde büyüyen bir hiyeroglif olarak okunur; kitabın adı bu eşitlik imgesinden gelir.
5. Stevenson Whitman'ı bir şairden çok bir peygamber olarak görür; Leman Giresunlu şiiri bugünün Amerika'sının ırk tartışmalarıyla karşılaştırır; İlhan Berk ise Whitman'ın geniş dizelerinden etkilendiğini söyler.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Çimen Yaprakları'nın ilk baskısı nasıl yapıldı ve neye benziyordu? Kitap sonraki yıllarda nasıl değişti?
2. (Kazanım 2) Whitman 24. bölümde kendini nasıl tanıtır? Bu tanıtım kozmik ben kavramıyla nasıl ilişkilidir?
3. (Kazanım 2) Katalog tekniği nedir? 10. bölümdeki kaçak köle sahnesi Whitman'ın demokratik şiirini nasıl gösterir?
4. (Kazanım 3) Whitman'ın 1855 önsözündeki «en büyük şiir» düşüncesi ile Emerson'un 1837 çağrısı ve 1855 mektubu birbirine nasıl bağlanır?
5. (Kazanım 4) Stevenson Whitman'ı nasıl değerlendirir? Leman Giresunlu şiiri hangi açıdan okur ve bu okuma 6. bölümdeki çimen dizeleriyle nasıl ilişkilendirilebilir?

Cevaplar

1. Binns'e göre Whitman 1855 yazında Brooklyn'de küçük bir matbaada harflerin büyük kısmını, belki tamamını kendi elleriyle dizdi; kitap Temmuz başında tamamlandı ve 6 Temmuz'da ilan edildi. İnce bir kitaptı; bir önsöz ve adsız on iki şiirden oluşuyordu. Whitman onu hayatı boyunca yeniden bastı, şiirler ekledi, başlıklar koydu ve dizeleri değiştirdi.
2. Kendini «Walt Whitman, bir kozmos, Manhattan'ın oğlu» olarak tanıtır: çalkantılı, duyusal, yiyen, içen, üreyen, ama insanların üstünde ya da onlardan ayrı durmayan biri. Bu tanıtım, bireysel bir biyografiyle evreni aynı cümlede birleştirir; kozmik ben tam budur: şairin «ben»i herkesi ve her şeyi kapsayan bir alandır.
3. Katalog tekniği, kişilerin, mesleklerin, yerlerin ve nesnelerin uzun dizelerde art arda, hiçbiri ötekinden önemli olmadan sıralanmasıdır. 10. bölümde şair, evinin önüne gelen kaçak bir köleyi içeri alır, yıkar, yaralarını sarar, ona oda ve giysi verir. Şiir bir ilke ilan etmez; eşitliği bir ev içi eylem olarak gösterir.
4. Emerson 1837'de başka ülkelerin bilgisine çıraklık döneminin bittiğini ilan etmiş ve Amerikalıları kendi seslerini bulmaya çağırmıştı. Whitman'ın önsözü, Birleşik Devletler'in kendisinin en büyük şiir olduğunu söyleyerek bu çağrıya bir cevap verir. Emerson da 21 Temmuz 1855 mektubunda Whitman'ı büyük bir kariyerin başlangıcında selamlayarak bu cevabı tanımış olur.
5. Stevenson Whitman'ın Milton ya da Shakespeare olmadığını, ama söylediğiyle ve temsil ettiği ruhla ilgilenmemenin dar görüşlülük olduğunu, onun bir şairden çok bir peygamber olarak önemli olduğunu söyler. Giresunlu şiiri 1855 metni üzerinden okur ve Whitman'ın hayal ettiği Amerika'yı günümüzün ırk tartışmalarıyla, bir baskı programı ve Alabama'da çekilen bir belgesel üzerinden karşılaştırır. Çimenin siyahlar ve beyazlar arasında aynı biçimde büyüdüğü dizeler, bu karşılaştırmada hâlâ gerçekleşmemiş bir vaat olarak okunabilir.

Okuma

• Walt Whitman, Çimen Yaprakları, çev. Fahri Öz (İş Kültür, 2019). «Kendimin Şarkısı»nın 6., 10. ve 51. bölümlerini okuyun; katalog dizelerinde kimlerin yan yana geldiğini işaretleyin.
• Leman Giresunlu, «Walt Whitman'ın Çimen Yaprakları: "Benliğimin Şarkısı" Şiiri ile On Dokuzuncu Yüzyıl Amerikan İdealine Günümüzden Bir Bakış», DEÜ Edebiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (2022), 238–266.
• Robert Louis Stevenson, «Walt Whitman» (1882 derlemesinde). Stevenson'un bu denemesini, aynı kitaptaki Thoreau denemesiyle karşılaştırın.