Dante I

Kazanımlar

• İlahi Komedya'nın genel yapısını ve Cehennem'in huni biçimli, dairelere ayrılmış mimarisini anlatabilir.
• Dante'nin günahları sıralarken dayandığı ölçüyü (ölçüsüzlük, şiddet, hile) Kanto XI'e dayanarak açıklayabilir; bu sıralamanın kişisel yargılar taşıdığı yönündeki eleştiriyi değerlendirebilir.
• Karşılık cezası ilkesini Francesca ve Bertran de Born örnekleriyle gösterebilir; Francesca sahnesinin önceki derslerdeki şövalye romansı ve saray aşkıyla bağını kurabilir.
• Eserde İslam dünyasından kişilerin nasıl yer aldığını ve eserin İslam dünyasındaki karşılanışını kaynaklara dayanarak tartışabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Bir kapı. Tepesinde karanlık bir renkle yazılmış satırlar. Kapı konuşuyor, birinci tekil şahısla:

«Benden geçer yol acılar kentine. Benden geçer yol sonsuz acıya. Benden geçer yol yitik halka.»

Yazı, kapıyı kimin kurduğunu da söylüyor: adalet. Ve bir buyrukla bitiyor: buradan girenler, bütün umudu bırakmalı.

Yazıyı okuyan şair rehberine dönüp soruyor: «Usta, bunların anlamı bana ağır geliyor.» Rehber elini tutuyor ve onu içeri, gizli şeylerin arasına götürüyor. İçeride yıldızsız bir hava, iç çekişler, yakarışlar, bağrışlar var.

Bu kapının arkasında dokuz daireden oluşan bir dünya var. Ve her dairenin bir mantığı.

Büyük soru

Bir cehennemin düzeni varsa, o düzeni kim kurar: Tanrı'nın adaleti mi, bir filozofun ahlakı mı, yoksa şairin kendi öfkesi mi?

Bağlam

002-05'te İlahi Komedya'nın ilk üçlüğünü dört çeviride okumuş, eserin zincirleme uyaklı üçlüklerle yazıldığını ve Türkçeye dört çevirmenle geldiğini görmüştük. Şimdi yolculuğun kendisine giriyoruz.

Mahmut H. Şakiroğlu'na göre eserin asıl adı yalnızca Commedia'dır; «Divina», yani «İlahi» sıfatı ilk kez 1555 Venedik baskısında kullanılmıştır. Commedia o dönemde sonu mutlu biten eserlerin genel adıdır. Dante eseri muhtemelen 1307'de yazmaya başlamış, 1321'deki ölümünden kısa süre önce bitirmiştir. Eser otuz üçer kantodan oluşan üç bölümden ve bir giriş kantosundan oluşur; toplam yüz kanto. Konusu, Dante'nin 1300 yılının Paskalya haftasında yaptığını söylediği öte dünya yolculuğudur. Rehberi, Orta Çağ'da aklın simgesi sayılan Latin şairi Vergilius'tur.

Ana anlatı — Bir huni, dokuz daire

Şakiroğlu'na göre Dante'nin cehennemi, dünyanın merkezine doğru inen ve bir huni gibi gittikçe daralan dokuz kattan oluşur. Her katta suçlulara, aşağı indikçe ağırlaşan cezalar verilir.

İlk daire bir cezalandırma yeri değildir. Burada vaftiz edilmeden ölmüş olanlar, Hristiyanlıktan önce yaşamış erdemli kişiler bulunur. Dante bu dairede Homeros'u, Aristoteles'i ve eski şairleri, filozofları görür. Aralarında üç Müslüman da vardır: Selahaddin Eyyubi tek başına, bir kenarda durur; hekim İbn Sina ve Aristoteles'e büyük şerhi yazan İbn Rüşd, filozoflar ve bilginlerle birliktedir. Şakiroğlu'na göre bu üç kişi azap çekmeyenler arasındadır.

Sonraki dairelerde günahkârlar sırayla dizilir. Şakiroğlu'nun sıralamasına göre şehvet düşkünleri, oburlar, cimriler ve müsrifler, öfkeliler; ardından sapkınlar; sonra zalimler, katiller, intihar edenler ve Tanrı'ya karşı gelenler; daha aşağıda dalkavuklar, rüşvetçiler, falcılar, hırsızlar, ikiyüzlüler, bölücüler, kalpazanlar; en dipte ise hısımlarına, vatanlarına, misafirlerine ve velinimetlerine ihanet edenler.

Ana anlatı — Aristoteles'in haritası

Bu sıralamanın bir mantığı var mıdır? Dante bunu Kanto XI'de Vergilius'a açıklatır. Vergilius'a göre Tanrı'nın nefret ettiği her kötülüğün sonu haksızlıktır ve her haksızlık başkasına ya zorla ya da hileyle zarar verir. Ama hile insana özgü bir kötülük olduğu için Tanrı'yı daha çok gücendirir; bu yüzden hilekârlar daha aşağıdadır ve daha büyük acı çeker.

Şiddet kime yöneldiğine göre üç halkaya ayrılır: komşuya, kendine, Tanrı'ya. Hile de ikiye ayrılır. Güvenmeyen birine yapılan hile yalnızca doğanın kurduğu sevgi bağını keser. Güvenen birine yapılan hile ise buna ek olarak özel bir güveni de çiğner; bu yüzden hainler evrenin merkezinde, en küçük dairededir.

Dante, Vergilius'un ağzından kaynağını da söyler: Aristoteles'in Etik'i. Orada göğün kabul etmediği üç eğilim sayılır: ölçüsüzlük, kötülük ve delice hayvanlık. Ölçüsüzlük Tanrı'yı daha az gücendirir ve daha az suçu hak eder.

Ama bu mantık bütün sıralamayı açıklar mı? Şakiroğlu'na göre Dante suçları sınıflandırırken bazı günahları daha büyük günahların önüne koymuştur: binlerce kişinin kanına girmiş zalim hükümdarları yedinci dairede, dalkavukları ve ikiyüzlüleri ise daha aşağıda, sekizinci dairede göstermiştir. Şakiroğlu bunu, Dante'nin sevmediği bazı çağdaşlarına karşı duygusal davranması ve onları ağır cezalara çarptırmak için bilinen suçlarını daha aşağı katlara yerleştirmesiyle açıklar. Kanto XI'in mantığına göre ise zulüm bir şiddettir, dalkavukluk ve ikiyüzlülük birer hiledir; hile de şiddetten ağırdır. Aynı sıralama, bir okura Aristoteles'in, ötekine şairin öfkesinin haritası gibi görünebilir.

Ana anlatı — Ceza suça benzer

Dante'nin cehenneminde ceza keyfî değildir; suçun biçimini taşır. Şehvet düşkünleri, bir zamanlar tutkularına kapıldıkları gibi, sonsuza kadar bir kasırganın içinde savrulur. Kanto XXVIII'de ise bir baba ile oğlunu birbirine düşüren trubadur Bertran de Born, saçlarından tuttuğu başını bir kandil gibi önünde sallandırarak yürür. Kendisi bunu şöyle açıklar: birbirine bağlı kişileri ayırdığı için şimdi kendi beynini kaynağından, gövdesinden ayrı taşımaktadır. Ve ekler: bende karşılık cezası böyle görülür.

Aynı kantoda başka bir sahne, İslam dünyasından okurlar için eserin en zor sayfalarından biri olmuştur. Şakiroğlu'na göre Dante, Hz. Muhammed ile Hz. Ali'yi cehennemde, bölücülerin bulunduğu sekizinci dairede gösterir. Şakiroğlu bunu, Haçlı seferlerinin sürdüğü çağın katı İslam düşmanlığına ve Hristiyan dünyasında yaygın olan, Hz. Peygamber'in yeni bir din kurarak bölücülük yaptığı kanaatine bağlar. Aynı yazara göre eser, bu yüzden İslam dünyasında en az ilgiyi görmüş ve zaman zaman yasaklanmıştır. Oysa aynı eser Selahaddin'i, İbn Sina'yı ve İbn Rüşd'ü azap çekmeyenler arasına koyar. Eserin İslam kültürüyle ilişkisi bundan ibaret de değildir; kursun sonunda bu soruya ayrıca döneceğiz.

Metin anı

Kapının yazısı, Kanto III'ün açılışı; Longfellow'un İngilizcesinden bizim çevirimizle:

Benden geçer yol acılar kentine; benden geçer yol sonsuz acıya; benden geçer yol yitik halka. Yüce Yaratıcımı adalet harekete geçirdi; beni kutsal kudret, en yüce bilgelik ve ilk sevgi yarattı. Benden önce yaratılmış hiçbir şey yoktu, yalnızca sonsuz olanlar vardı; ben de sonsuza dek sürerim. Bütün umudu bırakın, ey içeri girenler!

Kanto V'te ikinci dairede, kasırganın içinden bir kadın ruhu, Francesca, Dante'ye konuşur:

Soylu yüreği çabucak saran aşk, bunu benden alınan güzel bedene tutkun etti; o biçim hâlâ beni incitir. Sevilen hiç kimseyi sevmekten bağışlamayan aşk, beni onun hazzıyla öyle güçlü sardı ki, görüyorsun, hâlâ bırakmıyor beni. Aşk bizi tek bir ölüme götürdü.

Dante bu aşkın nasıl başladığını sorar. Francesca anlatır: bir gün eğlence olsun diye birlikte Lancelot'un, aşkın onu nasıl tutsak ettiğinin hikâyesini okuyorlardı.

Özlenen gülüşün öyle soylu bir âşık tarafından öpüldüğünü okuduğumuzda, benden hiç ayrılmayacak olan bu, titreyerek dudaklarımdan öptü. Kitap da, onu yazan da bir Galeotto'ydu. O gün okumaya devam etmedik.

Kapının yazısında en şaşırtıcı söz «ilk sevgi»dir. Cehennemi yaratan güçler arasında sevgi de sayılır. Dante'nin düzeninde cehennem bir öfke anında değil, adaletin, bilgeliğin ve sevginin birlikte kurduğu bir yapıdır. Umudun bırakıldığı yer, düzenin en eksiksiz işlediği yerdir.

Francesca'nın sözleri ise bu düzenin içinde bir çatlak açar. Onun ağzından çıkan aşk, 235-03'te gördüğümüz trubadur aşkının diliyle konuşur: soylu yürek, karşı konulamaz bir güç, sevilenin sevmekten bağışlanmaması. Aşkları 235-02'deki Lancelot'un kitabıyla başlamıştır. Francesca suçu kitaba ve onu yazana yükler: iki okuru birbirine yaklaştıran aracı, okudukları romanstır. Romansın yücelttiği aşk, burada iki okuru cehenneme götüren bir yol olur.

Dante'nin tepkisi bu gerilimi daha da artırır. Francesca konuşurken yanındaki ruh ağlar, Dante de acıdan ölüyormuş gibi bayılır. Şair iki âşığı cehennemin ikinci dairesine koymuştur, ama onlara ağlar. Adaletin kurduğu yapı ile şairin acıması aynı kantoda yan yana durur.

Cevap ve bağlantı

Cehennemin düzenini kim kurar? Dante'nin cevabı kapının üzerinde yazılıdır: adalet, bilgelik ve sevgi. Bu düzenin haritası ise Aristoteles'ten gelir: ölçüsüzlük üstte, şiddet ortada, hile en dipte. Ceza suçun biçimini alır; Bertran de Born'un kesik başı, Francesca'nın kasırgası bunu gösterir.

Ama harita şairin elinde çizilmiştir. Şakiroğlu'na göre Dante kimi çağdaşlarını kişisel duygularla daha derine gömmüştür. Francesca'ya ağlaması da adaletin kararı ile şairin yüreği arasındaki mesafeyi gösterir. Cehennemin düzeni hem bir ahlak felsefesinin hem de bir şairin kendi yargılarının ürünüdür.

Türk okuru bu esere birkaç yönden bakar. Şakiroğlu'na göre İlahi Komedya Hz. Muhammed ile Hz. Ali'yi cehennemde göstermesi yüzünden İslam dünyasında en az ilgiyi gören ve zaman zaman yasaklanan eserlerden olmuştur; yine de Arapçaya ve Farsçaya da çevrilmiş, Türkçeye de 1932'den bu yana dört çevirmenle gelmiştir. Aynı eser İbn Sina'yı ve İbn Rüşd'ü Homeros ve Aristoteles'in yanına koyar. Bu çelişkili tablo, bir Orta Çağ şiirini okumanın zorluğunu da gösterir: bir eser, çağının önyargılarını taşırken o çağın en geniş bilgi haritasını da çizebilir.

Kapanış kancası

Cehennem'in son dizesinde Dante ile Vergilius, dünyanın merkezinden öbür yarıküreye tırmanır ve yuvarlak bir açıklıktan dışarı çıkar: «Oradan çıktık, yıldızları yeniden görmek için.» Ama yolculuk bitmemiştir. Önlerinde, okyanusun ortasında yükselen bir dağ vardır. Cehennemde ceza sonsuzdu; bu dağda ise ruhlar arınmak için tırmanır. Ceza ile arınma arasındaki fark nedir? Ve yukarıda, sevilen bir kadın, Beatrice, Dante'yi bekliyordur.

Özet kartı

1. Şakiroğlu'na göre eserin asıl adı Commedia'dır; «İlahi» sıfatı 1555'te eklenmiştir. Dante eseri 1307-1321 arasında yazdı; yüz kantodan oluşan eser, 1300 Paskalya haftasında yapılan bir öte dünya yolculuğunu anlatır ve rehberi Vergilius'tur.
2. Cehennem, dünyanın merkezine doğru daralan dokuz daireden oluşan bir hunidir. İlk daire olan Limbus'ta Hristiyanlık öncesinin erdemlileri azap çekmeden bulunur; Selahaddin, İbn Sina ve İbn Rüşd de buradadır. En dipte hainlerin donmuş gölü ve buzun içindeki Lucifer vardır.
3. Kanto XI'e göre sıralama Aristoteles'in Etik'ine dayanır: ölçüsüzlük hafif, şiddet daha ağır, insana özgü olan hile en ağırdır; güvenene yapılan hile, yani ihanet, en diptedir. Şakiroğlu ise Dante'nin kimi çağdaşlarını kişisel duygularla daha derine yerleştirdiğini ileri sürer.
4. Karşılık cezası ilkesine göre ceza suçun biçimini taşır: şehvet düşkünleri kasırgada savrulur, baba ile oğlu ayıran Bertran de Born saçlarından tuttuğu başını kandil gibi önünde taşır. Francesca'nın aşkı Lancelot'un kitabını okurken başlamıştır; Dante ona acıyarak bayılır.
5. Şakiroğlu'na göre Dante Hz. Muhammed ile Hz. Ali'yi bölücülerin dairesinde gösterir; bu yüzden eser İslam dünyasında az ilgi görmüş, zaman zaman yasaklanmıştır. Eser Arapçaya, Farsçaya ve dört çevirmenle Türkçeye çevrilmiştir.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) İlahi Komedya'nın asıl adı nedir ve «İlahi» sıfatı ne zaman eklenmiştir? Eser kaç kantodan oluşur ve hangi yolculuğu anlatır?
2. (Kazanım 1) Dante'nin cehennemi nasıl bir biçime sahiptir? Limbus'ta kimler vardır ve en dipte ne bulunur?
3. (Kazanım 2) Kanto XI'de Vergilius günahların sıralanışını nasıl açıklar? Şakiroğlu bu sıralamaya hangi eleştiriyi yöneltir?
4. (Kazanım 3) Karşılık cezası nedir? Bertran de Born ve Francesca örnekleriyle açıklayın. Francesca sahnesi 235-02 ve 235-03'le nasıl bağlantılıdır?
5. (Kazanım 4) Eserde İslam dünyasından hangi kişiler yer alır ve nasıl gösterilir? Şakiroğlu eserin İslam dünyasında karşılanışı hakkında ne söyler?

Cevaplar

1. Şakiroğlu'na göre eserin asıl adı yalnızca Commedia'dır ve o dönemde sonu mutlu biten eserlerin genel adıdır; «Divina» sıfatı ilk kez 1555 Venedik baskısında kullanılmıştır. Eser bir giriş kantosu ile otuz üçer kantodan oluşan üç bölümden, toplam yüz kantodan oluşur. Dante'nin 1300 yılının Paskalya haftasında yaptığını söylediği, Vergilius'un rehberliğinde cehennemden arafa, oradan Beatrice'in karşıladığı cennete uzanan öte dünya yolculuğunu anlatır.
2. Şakiroğlu'na göre cehennem, dünyanın merkezine doğru inen ve bir huni gibi daralan dokuz kattan oluşur; aşağı indikçe cezalar ağırlaşır. İlk daire olan Limbus'ta vaftiz edilmeden ölenler ve Hristiyanlık öncesinin erdemlileri bulunur; Homeros, Aristoteles ve eski şairlerle filozofların yanında Selahaddin Eyyubi, İbn Sina ve İbn Rüşd de buradadır ve azap çekmezler. En dipte hainlerin cezalandırıldığı donmuş bir göl vardır; Lucifer göğsünün ortasına kadar buzun içindedir.
3. Vergilius'a göre her kötülüğün sonu haksızlıktır ve haksızlık başkasına zorla ya da hileyle zarar verir; hile insana özgü olduğu için Tanrı'yı daha çok gücendirir ve hilekârlar daha aşağıdadır. Şiddet komşuya, kendine ve Tanrı'ya yönelmesine göre üç halkaya ayrılır; güvenene yapılan hile, yani ihanet, en diptedir. Bu düzen Aristoteles'in Etik'indeki ölçüsüzlük, kötülük ve hayvanlık ayrımına dayanır; ölçüsüzlük daha hafiftir. Şakiroğlu ise Dante'nin zalim hükümdarları yedinci, dalkavukları ve ikiyüzlüleri sekizinci dairede göstermesini, sevmediği bazı çağdaşlarına karşı duygusal davranmasına bağlar.
4. Karşılık cezası, cezanın suçun biçimini yansıtmasıdır. Bertran de Born baba ile oğlunu birbirinden ayırdığı için kendi başını gövdesinden ayrı, saçlarından tutup bir kandil gibi taşır ve bunu karşılık cezası olarak adlandırır. Şehvet düşkünleri, tutkularına kapıldıkları gibi bir kasırgada savrulur; Francesca da onlardandır. Francesca'nın aşkı, 235-02'de gördüğümüz Lancelot'un hikâyesini sevgilisiyle birlikte okurken bir öpücükle başlamıştır ve Francesca suçu kitaba ve yazarına yükler. Francesca'nın aşkı anlatırken kullandığı «soylu yürek» ve karşı konulamaz aşk dili, 235-03'teki trubadur aşkının dilidir. Dante ona acıyarak bayılır.
5. Şakiroğlu'na göre eserde beş Müslüman yer alır. Selahaddin Eyyubi, İbn Sina ve İbn Rüşd, Limbus'ta azap çekmeyenler arasındadır. Hz. Muhammed ile Hz. Ali ise bölücülerin bulunduğu sekizinci dairede gösterilir; Şakiroğlu bunu Haçlı seferleri çağının İslam düşmanlığına ve Hristiyan dünyasındaki, Hz. Peygamber'in yeni bir din kurarak bölücülük yaptığı kanaatine bağlar. Aynı yazara göre eser bu yüzden İslam dünyasında en az ilgiyi görmüş ve zaman zaman yasaklanmıştır; yine de Arapçaya, Farsçaya ve Türkçeye çevrilmiştir.

Okuma

• Dante Alighieri, İlahi Komedya: Cehennem, çev. Rekin Teksoy (Oğlak Yayınları); karşılaştırma için Feridun Timur çevirisi.
• Mahmut H. Şakiroğlu, «İlâhî Komedya», TDV İslâm Ansiklopedisi (2000).
• Dante, Divine Comedy: Hell, çev. Henry Wadsworth Longfellow (1867), Project Gutenberg.
• Cehennem'in V. ve XXVIII. kantolarını Türkçe bir çeviriden okuyun. Her kantodan bir cezayı seçip karşılık cezası ilkesine göre çözümleyin: ceza, suçun hangi yönünü yansıtıyor?