Dijital çağda edebiyat

Kazanımlar

• Wattpad gibi sosyal okuma-yazma platformlarının nasıl işlediğini ve Türkiye'de nasıl yaygınlaştığını, araştırmaların verileriyle açıklayabilir.
• Dijital platformlardan basılı kitaba ve ekran uyarlamasına uzanan yolu, yayınevlerinin rolü ve transmedya hikâye anlatıcılığı kavramıyla tartışabilir.
• Bu platformlardaki içerik üzerine yapılan eleştirileri ve bu içeriğin bir kuşağı anlamak için taşıdığı değeri karşılaştırarak değerlendirebilir.
• Üç araştırmadan seçilen cümleleri yazarlık, kuşak ve okur tercihi bakımından yakından okuyabilir.

Video metni

Soğuk açılış

2011'den Mart 2019'a kadar Türkiye'de bir kitap satış sitesinde «Wattpad Kitaplığı» diye bir kategori oluşur. İki araştırmacı bu kategoriyi tarar ve bir sayıya ulaşır: bir internet platformunda yazılıp sonra basılı kitaba dönüşmüş 361 hikâye.

Bu hikâyelerin çoğunun yazarı, yayınevine hiç dosya göndermemiş gençlerdir. Okurları ise onları önce telefon ekranında, bölüm bölüm okumuştur.

Büyük soru

Önceki ünitede öykünün dağılan edebiyat kamusu yerine bloglarda, sanal dergilerde ve okuma gruplarında yeni mekânlar bulduğunu gördük. Bu ünite o mekânların en büyüğüne bakıyor. Bir hikâyeyi herkesin yazabildiği, okurun yazara anında yorum yazabildiği bir platform edebiyatı nasıl değiştirir? Ve bu değişimde kim kazanır, kim kaybeder: yazar mı, okur mu, yayınevi mi, edebiyatın kendisi mi?

Bağlam

Duygu Neşeli ile Kübra Güran Yiğitbaşı'ya göre Wattpad, 2006'da Toronto'da kurulan bir okuma ve yazma platformudur ve 2015'ten beri Türkiye'de popülerliği artar. Ücretsiz hikâye okuma ve yazma imkânı sunduğu için özellikle 13-17 yaş arası gençlerin yakından takip ettiği bir platform hâline gelir.

Araştırmacıların aktardığı Ocak 2019 verilerine göre platformun 65 milyonun üzerinde kullanıcısı ve 565 milyondan fazla hikâyesi vardır. Elliden fazla dile imkân verse de içeriklerin büyük çoğunluğu İngilizcedir; kullanıcıların çoğu kadındır ve büyük kısmı genç kuşaklardandır.

Ana anlatı — Herkes yazar, herkes okur

Neşeli ve Güran Yiğitbaşı'ya göre Wattpad'de okur ya da yazar olmak için ücretsiz bir üyelik yeterlidir. Yazarlar hikâyelerini herkesle paylaşabilir, okur çekebilir ve okurlarından geri bildirim alabilir. Platform ücretli hikâyelere de yer verir; araştırmacılara göre bu, yazarların bir yayınevine gerek kalmadan eserlerinden para kazanabileceğini gösterir.

Araştırmacılar önemli bir sınırı da not eder: üyelik için 13 yaş sınırı vardır, ama üyelerin gerçek yaşları bilinmez. Güran Yiğitbaşı'nın okur anketine göre Wattpad'i okuma tercihinde arkadaş ve sosyal çevrenin birincil etkisi vardır; platform büyük ölçüde akıllı telefonlardan takip edilir. Aynı çalışmaya göre yazarlarla kurulan iletişim okuma süresini artırır ve okuma alışkanlıklarını olumlu yönde etkiler.

Bu tablo edebiyatın alışılmış sırasını tersine çevirir. Geleneksel yayıncılıkta önce bir editör seçer, sonra okur okur. Burada önce okur okur; yayınevi, okurların ilgisini gördükten sonra gelir.

Ana anlatı — Ekrandan kâğıda, kâğıttan ekrana

Neşeli ve Güran Yiğitbaşı'ya göre Wattpad'in gençler arasındaki popülerliği geleneksel yayıncıların dikkatini çeker ve pek çok yayınevi platformdan hikâyeleri basılı kitap olarak yayımlar. Araştırmacılara göre bu, yazarlık ve yayıncılık anlayışı değişse de yayınevlerinin prestijlerini sürdürdüğünü, yeni medya platformlarıyla ortak çalıştığını ve okur ile yazar için basılı olana ilginin devam ettiğini gösterir. Onlara göre bu tür platformlar pek çok yazar için basılı kitap yayımlamanın bir basamağı olarak görülür.

Yol kâğıtta da bitmez. Güran Yiğitbaşı Wattpad'i bir transmedya hikâye anlatıcılığı örneği olarak ele alır: hikâyeler çevrimiçi platformdan basılı kitaba, sosyal ağlardaki hayran gruplarına ve ekran uyarlamalarına kadar farklı mecralarda okura ulaşır.

Güran Yiğitbaşı'nın anketi okurların bu yolculuğa isteğini de ölçer. Wattpad'de okudukları bir hikâyenin ekran uyarlamasını izlemek isteyip istemedikleri sorulduğunda katılımcıların yüzde 52'si evet, yüzde 21'i hayır, yüzde 27'si fark etmez der. Araştırmacıya göre okurlar içeriğe katkı sağlamak, hikâyeleri yönlendirmek ve aynı içeriği farklı mecralarda takip etmek ister.

Ana anlatı — Değer tartışması

Bu platformların içeriği eleştiriden kaçmaz. Neşeli ve Güran Yiğitbaşı'ya göre inceledikleri basılı Wattpad kitaplarında okur kitlesine uygun olmayan dil kullanımı ve davranışlar vardır ve birbirine benzer konular yazılmıştır; araştırmacılara göre bu hikâyeler içerik bakımından tektipleşme gösterir. Ama aynı araştırmacılar kitapların okurlar için olumlu mesajlar da içerdiğini ekler.

Acar ve arkadaşlarının çalışması daha sert bir tablo çizer. Araştırmacılar genç kız edebiyatı kategorisinde 150.000'in üzerinde beğeni almış, tamamlanmış ama henüz basılmamış on beş hikâyeyi inceler. Onlara göre bu hikâyelerde sağlıksız aile temsilleri, cinsiyet özelliklerinin öne çıkarıldığı kadın ve erkek temsilleri ve madde kullanımı, suç, şiddet ve intihar gibi riskli davranışlar öne çıkar; araştırmacılar bu içeriğin çocuklar ve gençler için özendirici olabileceği uyarısında bulunur ve platformların denetimi ile ailelerin bilgilendirilmesini önerir.

Ama aynı çalışma bir ikinci bakış da sunar. Acar ve arkadaşlarına göre bu kitaplar, Z kuşağının düşünce ve beklentilerini, karşılaştıkları ailevi, ilişkisel ve duygusal sorunları ve bu sorunlarla nasıl baş ettiklerini anlamak için geniş bir veri havuzudur. Bir eleştirmen için kusur olan, bir sosyal bilimci için bir kuşağın kendi sesidir.

Metin anı

Önce Neşeli ve Güran Yiğitbaşı'nın sonuç bölümünden, platformların yazarlık için ne ifade ettiğini söyleyen bir cümle:

bu tarz mecralar pek çok yazar için basılı kitap yayınlayabilmek adına kullanılabilecek bir basamak olarak görülmektedir.

Sonra Güran Yiğitbaşı'nın okurlara yönelttiği anket sorularından biri:

Wattpad'de okuduğunuz bir hikayenin TV uyarlamasını da izlemek ister miydiniz?

Son olarak Acar ve arkadaşlarının, eleştirdikleri hikâyelerin değerini de kabul ettikleri cümleden bir parça:

Z kuşağının düşünce ve beklentilerini anlama; karşılaştıkları ailevi, ilişkisel ve duygusal problemlerin neler olduğunu keşfetme

İlk cümledeki anahtar sözcük «basamak»tır. Platform bir varış yeri değil, bir geçittir: hedef hâlâ basılı kitaptır. Bu, dijital devrimin sanıldığı kadar kopuş olmadığını gösterir. Eski hiyerarşi yerinde durur; yalnızca ona giden yol değişmiştir. «Görülmektedir» edilgen yapısı da dikkat çeker: bu bir araştırmacı yargısından çok, platformun kendi kullanıcılarının beklentisini yansıtır.

İkinci parça bir sorudur, ama içinde bir varsayım taşır: «da». Okur hikâyeyi yalnız okumakla kalmayacak, «da» izleyecektir. Soru, bir hikâyenin tek bir mecrada kalmayacağını baştan kabul eder. Cevapların yarıdan fazlasının evet olması, transmedya fikrinin okurlar için doğal bir beklentiye dönüştüğünü gösterir.

Üçüncü parça ise aynı metinlere iki gözle bakmanın örneğidir. Araştırmacılar hikâyelerdeki riskli davranışları eleştirdikten sonra onları bir kuşağın iç dünyasına açılan bir pencere olarak da görür. «Anlama» ve «keşfetme» fiilleri, yargılamanın yanına anlamayı koyar. Edebiyat eleştirisinin sık sık unuttuğu bir şeyi hatırlatır: bir metnin kusurlu olması, onun kimsenin sesi olmadığı anlamına gelmez.

Cevap ve bağlantı

Herkesin yazabildiği bir platform edebiyatı nasıl değiştirir? Kaynaklarımıza göre birkaç yoldan. Okur ile yazar arasındaki mesafe kısalır; okur yazarı yönlendirir. Yayıncılığın sırası değişir: önce okur, sonra yayınevi. Hikâye tek bir mecrada kalmaz; kâğıda, sosyal ağlara ve ekrana yayılır. Ama tektipleşme ve uygunsuz içerik gibi sorunlar da belgelenir.

Kim kazanır, kim kaybeder? Kaynaklara göre tek bir kazanan yoktur. Genç yazarlar yayınevine ulaşmanın yeni bir yolunu bulur; okurlar kendi kuşaklarının sesini duyar; yayınevleri yeni yazarlar keşfeder ve prestijini korur. Edebiyatın kendisi için sonuç ise tartışmalıdır: bir yanda tektipleşme ve uygunsuz içerik, öbür yanda milyonlarca gencin okuyup yazdığı yeni bir alan. Bu tartışma yalnız Türkiye'ye özgü değildir; platformun içeriklerinin büyük çoğunluğu İngilizcedir ve aynı soru dünyanın her yerinde sorulur.

Kapanış kancası

Wattpad'i kimileri okumanın ve yazmanın yeniden doğuşu olarak görüyor, kimileri edebiyatın sonunun bir işareti olarak. Bu tartışma yalnız dijital platformlarla sınırlı değil: çok satanlar, popüler türler, dağılan eleştiri çevreleri. Edebiyat öldü mü, yoksa yalnızca biçim mi değiştiriyor?

Özet kartı

1. Neşeli ve Güran Yiğitbaşı'ya göre Wattpad 2006'da Toronto'da kurulan ücretsiz bir okuma-yazma platformudur; 2015'ten beri Türkiye'de özellikle 13-17 yaş arası gençler arasında yaygınlaşır. Ocak 2019'da 65 milyonun üzerinde kullanıcısı ve 565 milyondan fazla hikâyesi vardır; içeriklerin çoğu İngilizcedir.
2. Platform kişisel yayıncılık imkânı sunar: yazar yayınevine gerek duymadan okura ulaşır ve geri bildirim alır; Güran Yiğitbaşı'na göre okuma tercihinde arkadaş çevresi belirleyicidir ve yazarla iletişim okuma alışkanlığını olumlu etkiler.
3. 2011-Mart 2019 arasında Türkiye'de 361 Wattpad hikâyesi basılı kitaba dönüşür; araştırmacılara göre yayınevleri prestijlerini korur ve platform yazarlar için basılı kitaba giden bir basamaktır. Güran Yiğitbaşı Wattpad'i bir transmedya hikâye anlatıcılığı örneği sayar; anketinde okurların yüzde 52'si okudukları hikâyenin ekran uyarlamasını izlemek ister.
4. Neşeli ve Güran Yiğitbaşı hikâyelerde tektipleşme ve okur kitlesine uygun olmayan dil ve davranışlar bulur, ama olumlu mesajları da kaydeder. Acar ve arkadaşları 150.000'in üzerinde beğenili on beş genç kız hikâyesinde riskli davranışların öne çıktığını, ama bu hikâyelerin Z kuşağını anlamak için bir veri havuzu olduğunu söyler.
5. Seçilen parçalarda «basamak» dijital platformun eski hiyerarşiye giden yeni bir yol olduğunu, anket sorusundaki «da» transmedya beklentisini, «anlama» ve «keşfetme» fiilleri ise eleştirinin yanına anlamayı koyan bir bakışı gösterir.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Wattpad nasıl işler ve Türkiye'de kimler arasında yaygınlaştı? Araştırmacıların aktardığı 2019 verilerinden iki tanesini verin.
2. (Kazanım 2) Neşeli ve Güran Yiğitbaşı'ya göre Wattpad ile yayınevleri arasındaki ilişki nasıldır? 361 sayısı neyi gösterir?
3. (Kazanım 2) Transmedya hikâye anlatıcılığı nedir ve Wattpad neden bir örneği sayılır? Güran Yiğitbaşı'nın anketinde okurlar ekran uyarlaması hakkında ne söyledi?
4. (Kazanım 3) Neşeli ve Güran Yiğitbaşı ile Acar ve arkadaşları Wattpad içeriğine hangi eleştirileri yöneltir? Aynı araştırmacılar bu içeriğin hangi değerini de kabul eder?
5. (Kazanım 4) Üç araştırmadan seçilen cümleleri «basamak», «da» ve «anlama-keşfetme» sözcükleri üzerinden yakından okuyun.

Cevaplar

1. Wattpad'de ücretsiz bir üyelikle okur ya da yazar olunur; yazarlar hikâyelerini herkesle paylaşır, okur çeker ve geri bildirim alır; ücretli hikâyeler de vardır. Neşeli ve Güran Yiğitbaşı'ya göre 2015'ten beri Türkiye'de popülerleşir ve özellikle 13-17 yaş arası gençlerin yakından takip ettiği bir platform olur. Ocak 2019 verilerine göre 65 milyonun üzerinde kullanıcısı ve 565 milyondan fazla hikâyesi vardır; elliden fazla dile imkân verse de içeriklerin çoğu İngilizcedir.
2. Araştırmacılara göre Wattpad'in gençler arasındaki popülerliği geleneksel yayıncıların dikkatini çeker ve pek çok yayınevi platformdan hikâyeleri basılı kitap olarak yayımlar; yayınevleri prestijlerini sürdürür, yeni medya platformlarıyla ortak çalışır; okur ve yazar için basılı olana ilgi devam eder; platform yazarlar için basılı kitaba giden bir basamaktır. 361 sayısı, 2011-Mart 2019 arasında Türkiye'de Wattpad'den basılı kitaba dönüşmüş hikâye sayısıdır ve dijital ile basılı arasındaki geçişin ölçeğini gösterir.
3. Transmedya hikâye anlatıcılığı, Jenkins'in kavramıyla, bir hikâye dünyasının birden çok mecrada, her birinde kendi başına anlam taşıyan parçalarla genişletilmesidir. Güran Yiğitbaşı'na göre Wattpad hikâyeleri çevrimiçi platformdan basılı kitaba, sosyal ağlardaki hayran gruplarına ve ekran uyarlamalarına kadar farklı mecralarda okura ulaştığı için bir örnektir. Anketinde okurların yüzde 52'si okudukları bir hikâyenin ekran uyarlamasını izlemek istediğini, yüzde 21'i istemediğini, yüzde 27'si fark etmeyeceğini söyler.
4. Neşeli ve Güran Yiğitbaşı basılı Wattpad kitaplarında okur kitlesine uygun olmayan dil ve davranışlar ve birbirine benzer konular bulur, yani tektipleşme görür; ama kitapların olumlu mesajlar da içerdiğini ekler. Acar ve arkadaşları 150.000'in üzerinde beğenili on beş genç kız hikâyesinde sağlıksız aile temsilleri, cinsiyetçi temsiller ve madde kullanımı, suç, şiddet, intihar gibi riskli davranışlar bulur ve denetim ile aile bilgilendirmesi önerir; ama bu hikâyelerin Z kuşağının düşünce ve beklentilerini, yaşadığı sorunları ve baş etme yollarını anlamak için geniş bir veri havuzu olduğunu da kabul eder.
5. «Basamak» platformu bir varış yeri değil, basılı kitaba giden bir geçit olarak gösterir; eski hiyerarşi yerinde durur, yalnız ona giden yol değişir; edilgen «görülmektedir» bunun kullanıcıların beklentisi olduğunu hissettirir. Anket sorusundaki «da» hikâyenin tek mecrada kalmayacağını baştan varsayar; cevapların yarıdan fazlasının evet olması transmedyanın doğal bir beklentiye dönüştüğünü gösterir. Acar ve arkadaşlarının cümlesindeki «anlama» ve «keşfetme» fiilleri eleştirinin yanına anlamayı koyar ve kusurlu bir metnin de bir kuşağın sesi olabileceğini hatırlatır.

Okuma

• Duygu Neşeli ve Kübra Güran Yiğitbaşı, «Türkiye'de Yayınevleri Tarafından Yayınlanan Wattpad Kitapları Üzerine Bir Araştırma» (2020).
• Kübra Güran Yiğitbaşı, «Transmedya Hikâyeciliğinde Wattpad Örneği ve Okur Tercihlerine Yönelik Bir Araştırma» (2018).
• Burak Acar ve arkadaşları, «Z Kuşağının Yazarlık Denemesi» (2021).
• Bir sosyal okuma-yazma platformunda çok okunan bir hikâyenin ilk üç bölümünü ve altındaki okur yorumlarını okuyun. Yorumlar hikâyenin gidişini etkiliyor mu? Yazar ile okur arasındaki bu ilişkiyi, bir romanı yayımlandıktan sonra okumakla karşılaştırın.