Oğuz Atay

Kazanımlar

• Oğuz Atay'ın hayatını, eserlerini ve Tutunamayanlar'ın yazılış ve yayımlanış koşullarını açıklayabilir.
• «Tutunamayan» tipini, Atay'ın «onlar» imgesini ve bireye dönüşünü dönemin toplumcu gerçekçi eğilimleriyle karşılaştırabilir.
• Tutunamayanlar'daki söylem çeşitliliğini, montajı ve üstkurmacayı açıklayarak romanın modernist mi postmodernist mi olduğu tartışmasını değerlendirebilir.
• Romanın açılış cümlelerini, Selim'in bir konuşmasından bir parçayı ve onun için yazılmış dizeleri yakından okuyabilir.

Video metni

Soğuk açılış

1970. TRT'nin roman yarışmasını bir inşaat mühendisinin ilk romanı kazanır. Ödüle rağmen yazar kitabını basacak yayınevi bulmakta zorlanır; roman ancak bir yıl sonra küçük bir yayınevinden çıkar.

Romanın ilk cümlesi bir polisiye gibi başlar: olay bir gece, bir evde başlamıştır. Ama hemen ardından anlatıcı, o zamanlar henüz «Olric»in olmadığını söyler. Okur Olric'in kim olduğunu bilmez; bilmesi gerekmez de. Roman daha ilk sayfada kendi anlatma biçimiyle alay etmeye başlamıştır.

Yazar Oğuz Atay'dır, roman Tutunamayanlar.

Büyük soru

İnce Memed dağa çıkabiliyordu; zalimi biliyordu, halkı arkasındaydı. Atay'ın kahramanlarının ne dağı vardır ne arkalarında bir halk. Büyük şehirde, ailelerinin ve dostlarının arasında yalnızdırlar. Bir kahraman bir yere tutunamıyorsa roman ondan ne anlatabilir? Ve bir roman, parçalara ayrılmış bir hayatı neden parçalı bir biçimle anlatır?

Bağlam

Atay'ın hayat çizgisini, onun üzerine uzun yıllar çalışmış Hülya Bayrak Akyıldız'ın bir sözlük maddesinden izliyoruz. 1934'te İnebolu'da doğar; babası milletvekili bir hukukçu, annesi Cumhuriyet'in ilk çalışan kadınlarından bir öğretmendir. Liseyi Ankara'da birincilikle bitirir. Bayrak Akyıldız'a göre ressam olmak ister ama babasının isteğiyle inşaat mühendisliği okur ve 1960'tan hastalanana dek bir mühendislik akademisinde ders verir.

Tutunamayanlar'ı 1968'de yazmaya başlar ve bir yılda bitirir. Ardından Tehlikeli Oyunlar (1973), hocası Mustafa İnan'ın biyografisi Bir Bilim Adamının Romanı (1974), öykü kitabı Korkuyu Beklerken (1975) ve Oyunlarla Yaşayanlar adlı oyun gelir. 1976 sonunda beyninde bir tümör bulunur; 13 Aralık 1977'de ölür.

Ana anlatı — Tutunamayan

Romanın olay örgüsü basittir. Kawulok'a göre başarılı bir mühendis olan Turgut Özben, bir gece eski arkadaşı Selim Işık'tan bir mektup alır; Selim intihar etmiştir. Turgut, Selim'in hayatını anlamak için onun peşine düşer: arkadaşlarını dinler, yazdıklarını okur. Bu arayış, Kawulok'a göre, Turgut'un emin olduğu kimliği parçalar; romanın sonunda o da evini, işini ve ailesini bırakıp yola çıkar.

Bayrak Akyıldız bu tipi Atay'ın okuduklarına bağlar: Dostoyevski'nin toplum dışı, kendini sorgulayan kahramanları, Joyce'un, Beckett'in ve Kafka'nın «felç olmuş» insanları, Tanpınar'ın zamana yabancı kişileri ve Yusuf Atılgan'ın Aylak Adam'ı. Selim'in bazı özellikleri ise Atay'ın kendi hayatından gelir: çocuklukta geçirilen bir hastalık, üzerine titreyen bir anne, okulda yalnız bir çocuk.

Atay'ın dünyasında tutunamayanın karşısında «onlar» durur. Bayrak Akyıldız'a göre «onlar» işini bilenlerdir, bir koyup üç alanlardır, maske takanlardır. Ama bu imge yalnız aydını anlamayan cahil halkı anlatmaz; tutunamayan tipi gibi çoğul ve karmaşıktır. Bayrak Akyıldız bu yüzden Atay'daki uyumsuzluğu yalnızca aydının topluma yabancılaşması olarak okumanın sınırlı kaldığını, köklerinin varoluşçulukta olduğunu söyler.

Bu, Atay'ı döneminden ayırır. Bayrak Akyıldız'a göre Atay gençliğinde Marksizme yakındır, ama bireyden yola çıkar; Tutunamayanlar'da bir yerde, bugün ne yapmalı diye sorulursa ancak önce kendini düzeltmelisin denebileceği, kendini çözemeyen kişinin kendi dışında hiçbir sorunu çözemeyeceği söylenir. Bu yüzden, köy romanının ve toplumcu gerçekçiliğin güçlü olduğu yıllarda Atay toplumcu gerçekçi bir bakışı benimsemez.

Ana anlatı — Parçalı bir biçim

Tutunamayanlar'ın asıl yeniliği biçimindedir. Bayrak Akyıldız'ın aktardığı Berna Moran'a göre roman, Joyce'un Ulysses'i gibi birçok üsluba ve söyleme yer verir: Osmanlıca, Türkçe, Öztürkçe; biyografi, ansiklopedi maddesi, günlük, şiir, tiyatro, mektup.

Moran'a göre Atay, Selim'in hayatını anlatan «Dün, Bugün, Yarın» bölümünde Nabokov'un Solgun Ateş'indeki bir tekniği kullanır: bir kurmaca yazarın şiirleri ve başka birinin bu şiirlere düştüğü açıklamalar. Bayrak Akyıldız romanda metinlerarasılık, montaj, türler arası geçişler, bilinç akışı ve üstkurmaca gibi modern romanın pek çok tekniğini sayar.

Kawulok bu biçimi romanın konusuna bağlar. Ona göre Turgut'un arayışı bir bilgi arayışıdır: gerçekliğe, bir insana ve kendine dair kesin bilgiye ulaşma çabası. Romandaki dil oyunları, farklı üsluplar bu arayışın araçlarıdır; hiçbir dil gerçeği tümüyle yakalayamadığı için roman birçok dili dener.

Ana anlatı — Modernist mi, postmodernist mi?

Bu tekniklerin bir kısmı sonraki yıllarda postmodernizmle anılacaktır. Bayrak Akyıldız'a göre bazı araştırmacılar bu yüzden Atay'ı biraz aceleyle postmodernizme bağlar. Ona göre Ecevit'in de belirttiği gibi Tutunamayanlar, Joyce, Woolf, Kafka, Proust ve Faulkner'ın öncülüğünde kurulan estetik modernizmin Türk edebiyatındaki ilk gerçek temsilcisidir.

Bayrak Akyıldız farkı şöyle koyar: aynı teknikler iki akımda da kullanılır, ama işlevleri farklıdır. Modern romanda birey çok önemlidir, yazarın kendine özgü bir üslubu ve eleştirel bir ironisi vardır; metinlerarasılık bir tür saygı duruşudur. Postmodern romanda ise özne silikleşir, bireysel üsluba inanılmaz. Atay'ın ironisi kayıtsız değildir; Bayrak Akyıldız'ın ifadesiyle yazar topluma kayıtsız değil «içerlemiş»tir. Yine de aynı madde, Atay'ın parçalı, melez metinlerinin 1980'lerde postmodernizm diye anılacak akımın taşlarını döşediğini de kabul eder.

Metin anı

Önce romanın açılışı, Kawulok'un aktarımıyla:

Olay, XX. yüzyılın ikinci yarısında, bir gece, Turgut'un evinde başlamıştı. O zamanlar daha Olric yoktu, daha o zamanlar Turgut'un kafası bu kadar karışık değildi.

Sonra Selim'in Turgut'a söylediklerinden bir parça, Apaydın'ın aktarımıyla:

Benim bütün işim oyundu, bunu biliyorsun Turgut. Hayatım ciddiye alınmasını istediğim bir oyundu. Sen evlendin ve oyunu bozdun.

Son olarak romanda Selim'in hayatını anlatan dizelerden, Bayrak Akyıldız'ın aktarımıyla:

Doğduğu günden beri kalbinde bir delik

Almak için bütün sızıları içine

Açılış cümlesi bir polisiye romanın ciddiyetiyle başlar: yüzyıl, gece, ev. Kawulok'a göre anlatıcı burada gerçekçi romanın zamanı ve mekânı ayrıntıyla belirtme alışkanlığıyla alay eder. «XX. yüzyılın ikinci yarısı» bir tarih değil, bir parodidir. Sonra açıklanmayan bir ad gelir: Olric. Okur romana bir eksikle girer; anlam hemen verilmez.

Selim'in cümlesinde «oyun» sözcüğü üç kez gelir. Oyun burada bir yalan değil, bir yaşama biçimidir: ciddiye alınmak istenen bir oyun. Turgut'un evlenmesi bu oyunu bozar; yani başarılı, uyumlu, «onlar»dan biri olan hayat. Bayrak Akyıldız'a göre oyun kavramı Atay'ın sonraki eserlerinde daha da büyüyecektir.

Dizeler ise Selim'e bir yara verir: kalpte doğuştan bir delik. Ama bu delik bir eksiklik kadar bir kabiliyettir: bütün sızıları içine almak için. Bayrak Akyıldız bu imgede çile ve kefaret figürünü görür. Tutunamayan, acıyı başkalarının yerine taşıyan kişidir.

Cevap ve bağlantı

Bir kahraman bir yere tutunamıyorsa roman ondan ne anlatabilir? Atay'ın cevabı: onun iç dünyasını, arayışını ve dışarıdakilerin, «onlar»ın ahlakını. Tutunamayanlar'da dağa çıkan bir kahraman yoktur; bir arkadaşının intiharının ardından kendi hayatını sorgulayan bir mühendis vardır. Bayrak Akyıldız'a göre bu uyumsuzluk yalnız toplumsal değil varoluşsaldır.

Parçalı bir hayat neden parçalı bir biçimle anlatılır? Çünkü Kawulok'un gösterdiği gibi romanın konusu bir bilgi arayışıdır ve hiçbir tek dil bu bilgiye ulaşamaz. Mektup, şiir, ansiklopedi, parodi: her biri başka bir yerden dener. Modernist mi postmodernist mi tartışması da buradan doğar; Bayrak Akyıldız bireyin ve üslubun önemini gerekçe göstererek romanı modernizme yerleştirir.

Kapanış kancası

Bayrak Akyıldız'a göre Atay'ın okuduğu Türk yazarlarından biri Yusuf Atılgan'dır; Aylak Adam'ın kahramanı, harekete geçmeyi başkalarına benzemek sayan, Türk romanının ilk modern toplum dışı kahramanlarındandır. Atılgan'ın ikinci romanı ise bir kasabanın otelinde geçer. Bir insanın iç dünyası bunalıma dönüştüğünde roman onu nasıl anlatır? Ve bir otel odası, bir kasaba, bir yalnızlığın sahnesi nasıl olur?

Özet kartı

1. Oğuz Atay (1934-1977) inşaat mühendisiydi ve bir mühendislik akademisinde ders verdi. Tutunamayanlar 1970'te TRT roman yarışmasını kazandı ama ancak bir yıl sonra küçük bir yayınevinden çıkabildi; ardından Tehlikeli Oyunlar, Bir Bilim Adamının Romanı, Korkuyu Beklerken ve Oyunlarla Yaşayanlar geldi.
2. Romanda Turgut Özben, arkadaşı Selim Işık'ın intiharından sonra onun hayatını araştırır ve kendi hayatından kopar. «Tutunamayan», topluma uyum sağlayamayan ama onun ahlak ölçülerini daha yüksek bir yerden eleştiren birey tipidir; karşısında «onlar» durur.
3. Bayrak Akyıldız'a göre Atay Dostoyevski, Joyce, Kafka, Beckett, Tanpınar ve Atılgan'dan beslendi; gençliğinde Marksizme yakınken bireye yöneldi ve toplumcu gerçekçi bakışı benimsemedi. Uyumsuzluğun kökü varoluşçuluktadır.
4. Roman söylem çeşitliliği, montaj, metinlerarasılık, bilinç akışı ve üstkurmacayla kurulur; Moran'a göre Selim'in hayatını anlatan bölümde Nabokov'un Solgun Ateş'indeki teknik kullanılır. Kawulok'a göre bu biçim romanın bilgi arayışının biçimidir.
5. Bayrak Akyıldız romanı estetik modernizmin Türk edebiyatındaki ilk gerçek temsilcisi sayar ve aceleci postmodernist okumalara itiraz eder, ama romanın postmodernizmin taşlarını döşediğini de kabul eder. Açılıştaki parodi, Selim'in «oyun»u ve kalbindeki delik romanın üç yüzünü gösterir.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Oğuz Atay'ın hayatında hangi olaylar öne çıkar? Tutunamayanlar hangi koşullarda yazıldı ve yayımlandı?
2. (Kazanım 2) «Tutunamayan» kimdir ve Bayrak Akyıldız'a göre neden tam anlamıyla bir kaybeden değildir? «Onlar» imgesi ne anlatır?
3. (Kazanım 2) Atay'ın bireye yönelişi onu dönemin toplumcu gerçekçi eğilimlerinden nasıl ayırır?
4. (Kazanım 3) Romandaki söylem çeşitliliği, montaj ve üstkurmaca nedir? Bayrak Akyıldız romanı neden modernist sayar ve postmodernist okumalara hangi gerekçeyle itiraz eder?
5. (Kazanım 4) Açılış cümlesini, Selim'in «oyun» cümlesini ve onun için yazılmış dizeleri romanın biçimi ve kahramanı bakımından okuyun.

Cevaplar

1. Bayrak Akyıldız'a göre Atay 1934'te İnebolu'da doğdu, ressam olmak isterken babasının isteğiyle inşaat mühendisliği okudu ve 1960'tan hastalanana dek bir mühendislik akademisinde ders verdi; 1977'de beyin tümöründen öldü. Tutunamayanlar'ı 1968'de yazmaya başladı ve bir yılda bitirdi; roman 1970'te TRT roman yarışmasını kazandı ama yazar yayınevi bulmakta zorlandı ve kitap ancak 1971'de küçük bir yayınevinden çıktı.
2. Tutunamayan, topluma, onun değer ölçülerine ve başarı kalıplarına uyum sağlayamayan, kendini sorgulayan bireydir. Bayrak Akyıldız'a göre tam anlamıyla bir kaybeden değildir, çünkü ait olamadığı toplumun ahlak ölçülerini daha yüksek bir yerden eleştirir; maddi ve yüzeysel çıkarların üstünde, saydam bir naif kişidir. «Onlar» işini bilenler, bir koyup üç alanlar, maske takanlardır; ama bu imge de yalnızca cahil halkı değil, çoğul ve karmaşık bir dünyayı anlatır.
3. Bayrak Akyıldız'a göre Atay gençliğinde Marksizme yakınken bile bireyden yola çıkar; Tutunamayanlar'da bugün ne yapmalı sorusuna ancak önce kendini düzeltmek gerektiği cevabı verilir. Köy romanının ve toplumcu gerçekçiliğin güçlü olduğu yıllarda Atay toplumcu gerçekçi bir bakışı benimsemedi; her şeyden önce bireyi anlattı ve uyumsuzluğu varoluşsal bir sorun olarak kurdu.
4. Söylem çeşitliliği farklı dönem, tür ve sınıfların dilini yan yana kullanmaktır; romanda Osmanlıca, Türkçe, Öztürkçe ile biyografi, ansiklopedi, günlük, şiir, tiyatro ve mektup bir aradadır. Montaj bu parçaları geçişleri açıklamadan dizmek, üstkurmaca metnin kendi kurmacalığına dikkat çekmesidir. Bayrak Akyıldız romanı estetik modernizmin ilk gerçek temsilcisi sayar; aynı teknikler postmodern romanda da kullanılsa da modern romanda birey, kendine özgü üslup ve eleştirel ironi önemlidir, metinlerarasılık bir saygı duruşudur; Atay'ın ironisi kayıtsız değil «içerlemiş»tir. Yine de romanın postmodernizmin taşlarını döşediğini kabul eder.
5. Açılış cümlesi bir polisiye ciddiyetiyle yüzyıl, gece ve ev bilgisini verir; Kawulok'a göre bu gerçekçi romanın ayrıntıcılığının bir parodisidir ve açıklanmayan «Olric» adı okuru bir eksikle romana sokar. Selim'in cümlesinde «oyun» üç kez gelir; oyun bir yalan değil, ciddiye alınmak istenen bir yaşama biçimidir ve Turgut'un evlenmesi, yani uyumlu hayat, onu bozar. Dizeler Selim'e doğuştan bir yara verir ama bu yara bütün sızıları içine almanın yoludur; Bayrak Akyıldız burada çile ve kefaret figürünü görür. Üç parça romanın parodik biçimini, oyun kavramını ve acıyı taşıyan tutunamayanı gösterir.

Okuma

• Hülya Bayrak Akyıldız, «Oğuz Atay» (Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü).
• Piotr Kawulok, «Aydınlığın Peşinde: Tutunamayanlar ve Modernizmin Hasretleri» (2012); Mustafa Apaydın, «Oğuz Atay'ın Tutunamayanlar Adlı Romanında Mizah ve Hiciv Öğeleri» (2007).
• Tutunamayanlar'ın ilk on sayfasını okuyun ve anlatıcının kaç kez kendi anlatma biçimiyle alay ettiğini işaretleyin. Bu alay sizi romandan uzaklaştırıyor mu, yoksa ona daha çok mu bağlıyor?