Edebiyat ödülleri

Kazanımlar

• Nobel Edebiyat Ödülü'nün aday gösterme ve seçim sürecini aşamalarıyla anlatabilir.
• Alfred Nobel'in vasiyetindeki «ideal yön» ifadesinin neden farklı yorumlara açık olduğunu açıklayabilir.
• Ödülü reddeden ya da reddetmek zorunda kalan yazarlar örneğinde ödül ile iktidar ilişkisini tartışabilir.
• Bir ödül gerekçesini okuyarak ödülün bir eseri nasıl çerçevelediğini yorumlayabilir.

Video metni

Soğuk açılış

27 Kasım 1895. Dinamitin mucidi, zengin bir sanayici olan Alfred Nobel, bir vasiyetname yazıyor. Servetinin büyük kısmını bir fona bırakıyor ve her yıl beş ödül dağıtılmasını istiyor: fizik, kimya, tıp, barış ve edebiyat.

Edebiyat için yazdığı cümle kısa, ama sonraki yüzyıl boyunca tartışılacak: ödül, «edebiyat alanında ideal bir yönde en seçkin olanı» ortaya koyan kişiye verilecek. Seçimi Stockholm'deki Akademi yapacak. Bir de kesin bir istek ekliyor: ödül verilirken adayın milliyetine bakılmayacak, en layık kişi seçilecek.

Büyük soru

Bir kurul, dünyanın bütün yazarları arasından her yıl birini «en seçkin» diye nasıl seçer? Bu seçim edebiyat hakkında ne söyler, ve açıklandığı her ekimde neden itirazlarla karşılanır?

Bağlam

Bir önceki ünitede mahkemelerin bir kitabın edebî değeri olup olmadığına karar verdiğini gördük. Ödüller bu kararın öbür yüzüdür: bir kurum bir eseri cezalandırmak için değil, yüceltmek için değerlendirir. Ama iki durumda da bir soru ortaktır: edebî değere kim, hangi ölçütle karar verir?

Dünyada pek çok edebiyat ödülü var; ulusal ödüller, dil ödülleri, tek bir kitaba ya da bir yazarın bütün eserine verilenler. Bu ünite, en çok tanınanına, 1901'den beri verilen Nobel Edebiyat Ödülü'ne bakıyor.

Ana anlatı — bir ödül nasıl verilir?

Nobel Edebiyat Ödülü için herkes aday gösteremez. Resmî kurallara göre bu hakkı İsveç Akademisi'nin ve benzeri akademilerin üyeleri, üniversitelerdeki edebiyat ve dilbilim profesörleri, önceki Nobel edebiyat ödüllü yazarlar ve ülkelerinin edebiyatını temsil eden yazar derneklerinin başkanları kullanabilir.

Süreç bir yıl sürer. Eylülde Akademi'nin Nobel Komitesi aday göstermeye yetkili yüzlerce kişi ve kuruluşa davet mektubu gönderir. Adaylar en geç 31 Ocak'a kadar komiteye ulaşmalıdır. Nisanda komite on beş ile yirmi arasında ön aday belirler, mayısta bu liste beş öncelikli adaya iner. Yaz boyunca Akademi üyeleri bu beş yazarın eserlerini okur. Ekim başında Akademi seçimini yapar: kazanmak için verilen oyların yarısından fazlasını almak gerekir. Ödül 10 Aralık'ta Stockholm'de verilir.

Bir kural daha var: aday gösterilenlerin adları ve aday göstermeye ilişkin bütün bilgiler elli yıl boyunca gizli tutulur. Bugün kimin hangi yıl aday gösterildiğini ancak yarım yüzyıl sonra öğrenebiliyoruz.

Ana anlatı — neden tartışılır?

İlk Nobel Edebiyat Ödülü 1901'de Fransız şair Sully Prudhomme'a verildi. Gerekçede şiirinin «yüce idealizmine», sanatsal kusursuzluğuna ve yürek ile aklın niteliklerini ender biçimde bir araya getirmesine vurgu yapıldı. Aynı yıllarda yaşayan Lev Tolstoy ise 1902'den 1906'ya kadar her yıl aday gösterilmesine rağmen ödülü hiç almadı. Tolstoy'un ödül almamış olması, Nobel'in en sık anılan tartışmalarından biri olarak kaldı.

Tartışma yalnızca kimin seçilmediğiyle ilgili değildir; seçilenlerin tepkisi de tartışmanın parçasıdır. 1958'de Boris Pasternak ödülü önce kabul etti, sonra ülkesinin yetkilileri tarafından reddetmeye zorlandı. 1964'te Jean-Paul Sartre ödülü kendi isteğiyle reddetti. Bir ödül bir yazarı yüceltirken, onu bir iktidarla, bir devletle, bir kurumla da ilişkiye sokar; bazı yazarlar bu ilişkiyi istemez, bazıları istese de ona izin verilmez.

Türk edebiyatı açısından 2006 bir dönüm noktası oldu. Ödül, Orhan Pamuk'a «doğduğu şehrin melankolik ruhunu ararken kültürlerin çatışması ve iç içe geçmesi için yeni simgeler keşfetmiş» olması gerekçesiyle verildi. Böylece bir Türk yazar ilk kez Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı.

Metin anı

Bütün bu tartışmaların kökünde vasiyetteki tek bir ifade var. Nobel'in İsveççe cümlesi, özgün yazımıyla, şöyledir:

en del den som inom litteraturen har producerat det utmärktaste i idealisk rigtning

«Bir pay, edebiyat alanında ideal bir yönde en seçkin olanı ortaya koyana.» NobelPrize.org'un İngilizce çevirisinde bu, «edebiyat alanında ideal bir yönde en seçkin eseri ortaya koyan kişi» diye verilir.

Cümleye yakından bakın. İsveççesinde «eser» sözcüğü bile yoktur; yalnızca «en seçkin olan» vardır. Bu seçkinliğin tek bir kitap mı, bir yazarın bütün emeği mi olduğu belirsizdir. Asıl belirsiz olan ise «ideal bir yönde» ifadesidir. İdeal, yüce ahlaki değerler mi demektir? İyimser, umut veren bir edebiyat mı? Yoksa daha genel olarak insanı yükselten, ileriye götüren bir yön mü?

İlk ödül gerekçesindeki «yüce idealizm» vurgusu, ifadenin ilk yıllardaki okunuşuna dair bir ipucu verir. Ama aynı ifadeyle yüz yılı aşkın bir süre boyunca birbirinden çok farklı yazarlar ödüllendirildi: karanlık, sert, umutsuz görünen eserler de. Vasiyet değişmedi; değişen, onu okuyanlardı.

Bu, edebiyatın kendisi hakkında da bir şey söylüyor. Bir ödülün ölçütü bile bir metindir ve her metin gibi yorumlanır. Nobel'in cümlesi, her yıl yeniden okunan kısa bir metin gibidir.

Cevap ve bağlantı

Bir kurul her yıl bir yazarı nasıl seçer? Belirli bir süreçle: yetkili kişilerin aday göstermesi, adım adım daralan bir liste, bir yaz boyunca okuma ve bir oylama. Ama bu süreç, bir yazarın «en seçkin» olduğunu kanıtlamaz; bir kurulun, bir vasiyeti yorumlayarak verdiği bir hükmü üretir.

Ödüller bu yüzden hem edebiyatı yüceltir hem de tartışmaya açar. Tolstoy'un dışarıda kalması, Sartre'ın reddi, Pasternak'ın reddetmeye zorlanması, «ideal yön» ifadesinin değişen okunuşları, bir ödülün edebiyatın değerini ölçen tarafsız bir alet değil, edebiyat ile toplum arasındaki ilişkinin bir parçası olduğunu gösterir.

Kapanış kancası

Bir kitabın okura ulaşmasında ödüller kadar, belki daha da çok etkili bir güç var: piyasa. Hangi kitabın basılacağına, raflarda nerede duracağına, hangisinin çok satanlar listesine gireceğine kim, nasıl karar veriyor? Bir sonraki ünite, çok satan bir kitabın nasıl oluştuğuna ve yayıncılığın ekonomisine bakıyor.

Özet kartı

1. Alfred Nobel 27 Kasım 1895 tarihli vasiyetinde edebiyat ödülünü «edebiyat alanında ideal bir yönde en seçkin olanı» ortaya koyana bıraktı; seçim Stockholm'deki Akademi'ye verildi.
2. Aday gösterme hakkı akademi üyeleri, edebiyat ve dilbilim profesörleri, önceki ödüllüler ve yazar dernekleri başkanlarındadır; adaylar 50 yıl gizli tutulur.
3. Seçim bir yıl sürer: davet mektupları, 31 Ocak son tarihi, ön adaylar, beş öncelikli aday, yaz boyu okuma ve ekimde salt çoğunlukla oylama.
4. Tolstoy 1902–1906 arasında her yıl aday gösterildi ama ödülü almadı; Pasternak 1958'de reddetmeye zorlandı, Sartre 1964'te reddetti.
5. Orhan Pamuk 2006'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan ilk Türk yazar oldu; vasiyetteki «ideal yön» ifadesi ise her dönemde yeniden yorumlandı.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Nobel Edebiyat Ödülü için kimler aday gösterebilir ve adayların adları ne zaman açıklanır?
2. (Kazanım 1) Nobel Edebiyat Ödülü'nün seçim süreci eylülden aralığa hangi aşamalardan geçer?
3. (Kazanım 2) Vasiyetteki «ideal bir yönde en seçkin olanı» ifadesi hangi açılardan belirsizdir?
4. (Kazanım 3) Pasternak'ın ve Sartre'ın ödülle ilişkisi nasıl farklıydı ve bu durum ödül ile iktidar ilişkisi hakkında ne söyler?
5. (Kazanım 4) 1901 ve 2006 ödül gerekçeleri, ödülün eseri nasıl çerçevelediğini nasıl gösterir?

Cevaplar

1. İsveç Akademisi'nin ve benzeri akademilerin üyeleri, üniversitelerdeki edebiyat ve dilbilim profesörleri, önceki Nobel edebiyat ödüllüleri ve ülkelerinin edebiyatını temsil eden yazar derneklerinin başkanları aday gösterebilir. Adayların adları ve aday göstermeye ilişkin bilgiler elli yıl boyunca açıklanmaz.
2. Eylülde davet mektupları gönderilir; önerilerin en geç 31 Ocak'ta komiteye ulaşması gerekir. Nisanda 15–20 ön aday, mayısta beş öncelikli aday belirlenir. Yaz boyunca Akademi üyeleri bu adayların eserlerini okur, eylülde tartışır ve ekim başında salt çoğunlukla seçer. Ödül 10 Aralık'ta Stockholm'de verilir.
3. İsveççe cümlede «eser» sözcüğü bile yoktur; seçkinliğin tek bir kitap mı, bir yazarın bütün emeği mi olduğu belirsizdir. «İdeal bir yönde» ifadesi de yüce ahlaki değerler, iyimser bir edebiyat ya da insanı yükselten genel bir yön olarak farklı biçimlerde okunabilir.
4. Pasternak 1958'de ödülü önce kabul etti, ama ülkesinin yetkilileri tarafından reddetmeye zorlandı; Sartre ise 1964'te ödülü kendi isteğiyle reddetti. İki durum da bir ödülün yazarı yüceltirken onu bir iktidar ya da kurumla ilişkiye soktuğunu gösterir: bazı yazarlar bu ilişkiyi istemez, bazılarına ise ona izin verilmez.
5. 1901 gerekçesi Sully Prudhomme'un şiirindeki «yüce idealizm», sanatsal kusursuzluk ve yürek ile aklın birleşimini öne çıkarır; bu, vasiyetteki «ideal yön»ün ilk okunuşuna bir ipucudur. 2006 gerekçesi Pamuk'un eserini bir şehrin melankolik ruhu ve kültürlerin çatışması ile iç içe geçmesi etrafında çerçeveler. Gerekçe, okura eseri hangi açıdan okuması gerektiğini de söyler.

Okuma

• Alfred Nobel'in vasiyetnamesinin tam metni (NobelPrize.org, İngilizce ve İsveççe). Kısa bir metin; beş ödülün tanımlarını karşılaştırın.
• NobelPrize.org, «Nomination and selection of literature laureates». Seçim sürecini aşama aşama okuyun.
• Orhan Pamuk'un 2006 Nobel konuşması, «Babamın Bavulu». Türkçe metni yazarın kitaplarında bulunur; ödül konuşmasının kendisinin de bir edebî metin olup olmadığını tartışın.