Okuma listesi kurmak

Kazanımlar

• Hazır bir okuma listesi ile bir sorudan yola çıkan merak haritası arasındaki farkı açıklayabilir.
• Bir kitabın kaynakçasından, dipnotlarından ve göndermelerinden yeni okumalar türetebilir.
• Kendi okuma haritasında eski ile yeni, zor ile kolay arasında bir denge kurabilir.
• Montaigne'in kitap seçme ölçütlerini ve Kâtib Çelebi'nin yöntemini kendi okuma alışkanlığına uygulayabilir.

Video metni

Soğuk açılış

1633, Halep. Genç bir Osmanlı kâtibi şehrin sahaflarında dolaşıyor. Kitapları eline alıyor, adlarını ve yazarlarını not ediyor. Bu alışkanlık yirmi yıl sürecek; başka şehirlerin sahaflarında ve kütüphanelerinde devam edecek.

Sonunda ortaya bir harita çıkıyor. On beş bine yakın kitap, on bin kadar yazar adı, üç yüzü aşan ilim dalı. Kâtibin adı Kâtib Çelebi, haritanın adı Keşfü'z-zunûn: kitap ve ilim adlarına dair şüpheleri gideren eser.

Büyük soru

Bir okur ne okuyacağına nasıl karar vermeli? Birinin hazırladığı bir listeye mi uymalı, kitapçının vitrinine mi, yoksa kendi sorularından yola çıkıp bir harita mı çizmeli?

Bağlam

Kâtib Çelebi'nin eseri bir okuma listesi değil, bir bibliyografyaydı; bir kütüphanenin, hatta bir medeniyetin bildiği kitapların haritası. Ama yöntemi bugünkü okura bile ders veriyor.

Bugün okurun karşısında başka türden listeler var. Bir ömre sığdırılması gereken kitapları sıralayan popüler listeler, okul listeleri, çevrimiçi mağazaların «bunu alan şunu da aldı» önerileri. Bir önceki dersin kanon ünitesinde her listenin bir ölçütle ve birileri tarafından hazırlandığını görmüştük. Hazır bir listenin sorunu kötü olması değil, senin sorularından doğmamış olmasıdır.

Ana anlatı — merak haritası

Merak haritası bir kitap adıyla değil, bir soruyla başlar. «Hangi romanları okumalıyım?» değil, «insan neden yalnız kalır?», «bir şehir nasıl anlatılır?», «bir savaş sonrası ne yazılır?» gibi bir soruyla. Soru haritanın merkezine yazılır.

Sonra ilk kapı seçilir: soruya yaklaşan, okunması kolay bir kitap. Her kitap okunurken içinden yeni yollar çıkar: yazarın andığı başka bir yazar, dipnotta geçen bir eser, sonsözde önerilen bir kitap, bir karakterin okuduğu bir şiir. Bu yollar merkezden dışarıya dal olarak çizilir. Haritayı büyüten şey okurun kendi merakıdır: hangi dala gideceğini o seçer.

Harita çizerken bir dengeye dikkat etmek iyi olur. Eski bir kitabın yanına yeni bir kitap, zor bir kitabın yanına zevkle okunacak bir kitap. Bir Türk yazarın yanına bir çeviri. Haritanın tek bir yöne akması, onu çabuk tüketir; farklı yönlere dağılması, okurun dikkatini canlı tutar.

Ana anlatı — Kâtib Çelebi'nin yöntemi

Kâtib Çelebi'nin haritasında bir ayrıntı var: kendi eliyle gördüğü kitapların ilk cümlelerini yazıyordu. Bu küçük alışkanlık bugünkü okur için iyi bir araç. Bir kitabı listeye almadan önce ilk sayfasını okumak, onun sesini tanımak demek. Yavaş okuma ünitesinde Aşk-ı Memnu'nun tek bir cümlesinde bütün bir romanın gerilimini bulmuştuk; bir kitabın ilk cümlesi çoğu zaman listeye girip girmeyeceğini söyler.

İkinci ayrıntı, eserin yalnızca kitapları değil, ilim dallarını da haritalamasıydı: kitaplar bir alfabeye göre dizilir, ama aynı zamanda hangi bilgi alanına ait oldukları da gösterilir. Okuma haritası da kitapları türlerine göre değil, sorulara göre bağladığında bir anlam kazanır. Bir roman, bir şiir ve bir deneme aynı sorunun üç kapısı olabilir.

Ana anlatı — iki pusula: haz ve kendini tanıma

Bir harita yön ister. On altıncı yüzyılda Fransız yazar Michel de Montaigne, Denemeler'inin «Kitaplar Üzerine» başlıklı bölümünde kendi pusulasını anlattı. Montaigne okurken kendini zorlamayı reddeden bir okurdu: zorluklara takılırsa bir iki hamleden sonra onları bırakıyor, inat ettikçe daha az gördüğünü söylüyordu. Bu dersin dördüncü ünitesinde, zor kitap konusunda gördüğümüz bırakma hakkının dört yüz yıl önceki bir sözcüsü.

Ama Montaigne yalnızca zevk için okuyan bir okur değildi. Kitaplarda aradığı iki şeyi açıkça söylüyordu, ve bu iki şey bir okuma haritasının iki pusulası olabilir.

Metin anı

Montaigne'in cümlesi on altıncı yüzyıl Fransızcasıyla şöyle:

Je ne cherche aux livres qu'à my donner du plaisir par un honneste amusement : ou si j'estudie, je n'y cherche que la science, qui traicte de la connoissance de moy-mesmes, et qui m'instruise à bien mourir et à bien vivre.

«Kitaplarda yalnızca dürüst bir eğlenceyle kendime haz vermeyi ararım; ya da okuyup öğreniyorsam, yalnızca kendimi tanımayı konu edinen, bana iyi ölmeyi ve iyi yaşamayı öğretecek bilgiyi ararım.»

Cümle iki kola ayrılıyor. Önce haz geliyor, ama sıfatıyla: honneste, yani dürüst, onurlu bir eğlence. Montaigne boş zaman öldürmekten değil, insanın kendine saygısını koruyan bir zevkten söz ediyor. İkinci kol bilgi, ama her bilgi değil: kendini tanımaya yarayan bilgi. Ve cümlenin sonunda şaşırtıcı bir sıralama var: önce iyi ölmek, sonra iyi yaşamak. Montaigne için okumanın en ciddi işi, insanı kendi sonlu hayatıyla barıştırmak.

Bu iki pusula bir merak haritasına kolayca taşınır. Haritadaki her kitaba iki soru sorulabilir: bu kitap bana dürüst bir haz veriyor mu? Bu kitap bana kendimle ilgili bir şey öğretiyor mu? İkisine de hayır diyen bir kitap, ne kadar ünlü olursa olsun, bu haritanın şu anki yolunda değildir.

Cevap ve bağlantı

Bir okur ne okuyacağına nasıl karar vermeli? Hazır listeler bir fikir verir ama okurun sorularından doğmaz. Merak haritası bir soruyla başlar, ilk kapıyı kolay bir kitaptan açar, her kitabın göndermelerinden yeni dallar çıkarır, eski ile yeni ve zor ile kolay arasında denge kurar. Kâtib Çelebi'den ilk cümleleri not etmeyi ve kitapları bilgi alanlarına göre bağlamayı, Montaigne'den de haz ile kendini tanımayı pusula edinmeyi öğrenebiliriz.

Bu iki ders boyunca aslında küçük bir merak haritası çizdik. «Edebiyat nedir?» sorusundan Çehov'a, Orhan Veli'ye, Sabahattin Ali'ye, Dante'ye, Yunus'a uzanan dallar birbirine göndermelerle bağlandı. Okuma defterine bu haritayı çizip her yeni kitabı bir dal olarak eklemek, bu derslerin en uzun ödevi olabilir.

Kapanış kancası

Her merak haritasının merkezinde, en sonunda, en geniş soru durur. Bu iki dersin haritasında o soru şu: insanlar neden hikâye anlatır? Çehov'un arabacısı neden birine anlatmak istiyordu, Raif Efendi neden defter tutuyordu? Bir sonraki ders bu soruyu insanlığın başlangıcına, ateşin başına götürüyor: hikâye anlatıcılığının evrimsel kökleri.

Özet kartı

1. Kâtib Çelebi 1633'te Halep sahaflarında başladığı araştırmayla yirmi yılda 15.000'e yakın kitabı ve 300'ü aşkın ilim dalını haritalayan Keşfü'z-zunûn'u yazdı.
2. Hazır okuma listeleri başkalarının merakının izidir; merak haritası ise okurun kendi sorusundan başlar.
3. Merak haritası kaynakça zinciriyle dallanır: her kitabın göndermeleri yeni okumaların kapısıdır.
4. İyi bir harita eski ile yeni, zor ile kolay, yerli ile çeviri arasında denge kurar ve kitapları türlere değil sorulara göre bağlar.
5. Montaigne kitaplarda iki şey arar: dürüst bir eğlenceyle haz ve kendini tanımayı, iyi ölmeyi ve iyi yaşamayı öğreten bilgi.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Hazır bir okuma listesi ile merak haritası arasındaki temel fark nedir?
2. (Kazanım 2) Okuduğun bir kitaptan yeni okumalar türetmek için hangi üç yere bakabilirsin?
3. (Kazanım 3) Bir okuma haritasında denge kurmak ne demektir? İki örnek ver.
4. (Kazanım 4) Kâtib Çelebi'nin Keşfü'z-zunûn'da kullandığı iki yöntem nedir ve bunlar bugünkü bir okura nasıl uygulanabilir?
5. (Kazanım 4) Montaigne'in kitaplarda aradığı iki şey nedir ve bu iki şey bir kitabı listeye alıp almamaya karar verirken nasıl kullanılabilir?

Cevaplar

1. Hazır liste başkalarının ölçütleriyle hazırlanmış bir sıradır; merak haritası okurun kendi sorusundan başlar ve okunan kitapların göndermeleriyle, okurun seçtiği yönlere dallanır.
2. Kaynakçaya, dipnotlara ve yazarın ya da karakterlerin andığı başka eserlere; sonsöz ve önsözdeki öneriler de bir kaynak olabilir.
3. Farklı türden kitapları bilinçli olarak bir arada tutmak: eski bir klasiğin yanına yeni bir roman, zor bir kitabın yanına zevkle okunacak bir kitap, bir Türk yazarın yanına bir çeviri.
4. Bizzat gördüğü kitapların ilk cümlelerini aktarmak ve kitapları hem alfabeyle hem de ait oldukları ilim dallarıyla düzenlemek. Bugünkü okur bir kitabı listeye almadan önce ilk sayfasını okuyabilir ve kitapları türlere göre değil sorulara göre bağlayabilir.
5. Dürüst bir eğlenceyle haz ve kendini tanımayı, iyi ölmeyi ve iyi yaşamayı öğreten bilgi. Her kitaba bu iki soru sorulabilir; ikisine de hayır diyen bir kitap, ünlü olsa bile, haritanın şu anki yolunda değildir.

Okuma

• Michel de Montaigne, «Kitaplar Üzerine» (Denemeler, II. kitap, 10. bölüm). Türkçe Denemeler seçkilerinde; kısa ve kişisel bir yazı.
• Bu dersin ünitelerinde anılan eserlerden bir merak haritası çizin: merkeze bir soru yazın, en az beş dal ekleyin.
• İlhan Kutluer, «Keşfü'z-zunûn», TDV İslâm Ansiklopedisi. Kâtib Çelebi'nin haritasının nasıl kurulduğunu anlatan kısa bir madde.