İkinci Doğum: Ergen Beyni ve Bedeni

Giriş

Modül 6'nın son ödevi seni kendi on üç-on dört yaşına geri götürdü: anne ya da babanın seni hiç anlamadığını hissettiğin bir sahne ve o sahnede onların ağzından çıkmasını beklediğin tek cümle. Yazdığın cümleye bir daha bak. Belki bir çözüm, bir izin ya da bir açıklama değil, çok daha basit bir şeydi: "Ne yaşadığını merak ediyorum." Bu modül boyunca o cümleyi elinde tutacağız, çünkü ergenle kurulan ilişkinin neredeyse bütün iyi anları merakla başlar.

Merak, bilgiyle kolaylaşır. Bu dersin sonunda ergenin neden gece uykusunun gelmediğini ve sabah kalkamadığını, neden bir dakika içinde ağlayıp güldüğünü, neden bildiği hâlde arkadaşlarının yanında riskli şeyler yapabildiğini beynin ve bedenin diliyle açıklayabileceksin. Bu açıklama davranışı mazur göstermek için değil; ergenlikteki çatışmaların tonunu değiştirmek için. Karşında kötü niyetli biri değil, yeniden yapılanmakta olan bir beyin ve hızla değişen bir beden var.

Ana anlatım

Beyin yeniden örülüyor. Yaşamın ilk yıllarından sonra beynin en büyük yeniden yapılanması ergenlikte olur. İki süreç yan yana ilerler. Birincisi budamadır: az kullanılan sinir bağlantıları seyreltilir. İkincisi miyelinleşmedir: sık kullanılan yolların etrafı yalıtılır ve sinyal daha hızlı iletilir. Beyin görüntüleme çalışmaları bu olgunlaşmanın kabaca arkadan öne doğru ilerlediğini gösteriyor. Duygu ve ödülle ilgili bölgeler ergenliğin başında güçlü biçimde etkinleşirken, planlama, dürtüyü durdurma ve sonuçları tartma işinde önemli rol oynayan ön alın bölgesi, yani prefrontal korteks, yirmili yaşlarda da olgunlaşmayı sürdürür.

Bunu anlatmak için sık kullanılan benzetme şudur: ergen, motoru güçlendirilmiş ama frenleri henüz tam ayarlanmamış bir arabadır. Benzetme yararlıdır ama bir sadeleştirmedir; her ergen aynı değildir ve fren de bir anda takılmaz, yıllar içinde güçlenir. Bu yapının bir "tasarım hatası" olmadığı da düşünülüyor. Ergenin yuvadan uzaklaşması, yeni şeyler denemesi, kendi akran topluluğunu kurması gerekir ve yenilik arayışı bunun yakıtıdır. Budamanın bir sonucu daha var: beyin, en çok kullanılan devreleri korur. Müzik, spor, okuma, bir zanaat, arkadaşlık ya da ekran; ergen zamanını neye veriyorsa o devreler güçlenir. Bu yüzden ergenlik, ilk yıllardan sonra ikinci büyük bir öğrenme penceresi olarak görülür.

Ödül sistemi ve risk. Ergen beyninde ödüle duyarlılık artar: aynı ödül daha büyük hissedilir, sıkıntı ise daha dayanılmaz gelir. Buna eşlik eden ilginç bir bulgu var. Orta ergenlikten itibaren gençler, sakin bir ortamda ve tek başınayken riskleri yetişkinlere yakın bir doğrulukla değerlendirebiliyor. Laurence Steinberg ve Margo Gardner'ın üç yaş grubundan üç yüzü aşkın kişiyle yaptığı bir deneyde katılımcılar, sarı ışıkta durup durmamaya karar verilen bir sürüş oyunu oynadı. Tek başına oynarken üç yaş grubu benzer düzeyde risk aldı; ergenler ise yanlarında iki yaşıtı varken belirgin biçimde daha fazla risk aldı. Arkadaş etkisi genç yetişkinlerde daha zayıf, yetişkinlerde ise yok denecek kadar azdı. Yani sorun çoğu zaman bilmemek değildir: on beş yaşındaki biri kasksız sürmenin tehlikesini bilir. Sorun, arkadaşlarının yanında ve heyecanın ortasında o bilginin frene zamanında ulaşamamasıdır.

Bu bilginin ebeveyn için anlamı açıktır: uzun nasihat işe yaramaz, koşulları düzenlemek işe yarar. Kimlerle, nerede, saat kaça kadar, hangi araçla? Kararlar sakin bir anda, heyecan başlamadan önce verilir. Ergene de bunu açıkça anlatmak mümkündür: "Arkadaşlarının yanında beynin farklı hesap yapıyor. Bu senin kusurun değil, ama senin sorumluluğun. O yüzden kararı önceden ver." Ergenler kendi beyinleri hakkında bilgi edinmekten genellikle hoşlanır; bu bilgi onları suçlamaz, eline bir araç verir.

Duyguların yoğunluğu. Ergenlikte duygusal tepkiler daha hızlı yükselir ve daha büyük hissedilir. Bazı araştırmalar ergenlerin belirsiz ya da nötr yüz ifadelerini yetişkinlere göre daha olumsuz, örneğin kızgın ya da yargılayıcı olarak yorumlama eğiliminde olabileceğini gösteriyor; bu alandaki bulgular karışık olsa da gündelik hayatta tanıdık bir sahneyi açıklar. Annesi sadece yorgun bakarken ergenin "Bana öyle bakma!" diye patlaması bundandır. Utanç ise bu yaşta özellikle keskindir: arkadaşlarının önünde küçük düşmek ergen için gerçek bir tehdit gibi yaşanır, bir şımarıklık değildir. Ergenin "dramı" içeriden bakınca gerçektir.

Modül 3'te konuştuğumuz birlikte düzenleme ergenlikte de geçerlidir; yalnızca biçim değiştirir. Küçük çocukta kucak olan şey, ergende sakin bir varlıktır: aynı odada durmak, sesini alçaltmak, soruyu sonraya bırakmak. Duyguyu uzun uzun adlandırmak yerine kısa bir kabul yeterlidir: "Görüyorum, zor bir gün." Ve mesafeye saygı: ergen yaklaşmak istediğinde yaklaşır; kovalanan ergen geri çekilir.

Duyguların bu yoğunluğu, ergenlikte ruh sağlığına dikkatli bakmayı da gerektirir. Amerika'da dokuz bini aşkın yetişkinle yapılan geniş bir nüfus araştırmasında, yaşam boyu görülen ruhsal bozuklukların yarısı on dört yaşına, dörtte üçü yirmi dört yaşına kadar başlamıştı. Bu, her dalgalanmanın bir hastalık olduğu anlamına gelmez; ergenin gün içinde ağlayıp gülmesi, birkaç gün içine kapanması olağandır. Ayırt edici olan süre ve yaygınlıktır: iki haftadan uzun süren çökkünlük, eskiden sevdiği her şeye ilginin kaybolması, uyku ve iştahta belirgin değişim, arkadaşlardan tamamen kopma ya da kendine zarar verme izleri artık "ergenlik işte" diye geçiştirilmez. Bu modülün başındaki uyarı tam bu durumlar içindir ve Ders 7.4'te ayrıntılı olarak döneceğiz.

Uyku: kayan saat. Ergenlikte vücudun iç saati ileri kayar; uyku hormonu melatoninin gece salgılanmaya başladığı saat bir-iki saate kadar gecikebilir. Mary Carskadon'un uzun yıllara yayılan çalışmaları bu kaymanın biyolojik olduğunu, yani yalnızca ekran ya da alışkanlıktan kaynaklanmadığını gösterdi. Sonuç tanıdıktır: ergen gece on bir-on ikiden önce uykulu hissetmez ve sabah yedide aslında biyolojik gecesinin ortasındadır. Buna erken başlayan okul, akşam etütleri ve yatağa giren telefon eklenince kronik bir uyku borcu oluşur. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin uzlaşı raporuna göre on üç-on sekiz yaş arası gençler için önerilen uyku günde sekiz ile on saat arasıdır; pek çok ergen bunun belirgin biçimde altında uyuyor. Uyku borcu dikkati, duygu düzenlemeyi, bağışıklığı ve ruh hâlini doğrudan etkiler.

Ebeveynin yapabileceği birkaç şey var ve ilki en güçlüsüdür: yatak odasında gece ekran olmaması, bütün telefonların, ebeveynlerinki dahil, gece ortak bir yerde şarj olması. Ardından hafta sonu geç kalkmanın hafta içine göre bir-iki saatle sınırlı tutulması; aksi hâlde her pazartesi küçük bir jet lag yaşanır. Sabah perdeleri açmak ve gün ışığı almak iç saati öne çeker. Öğleden sonra kafeinli içecek, enerji içeceği dahil, uykuyu bozar. Ve belki en önemlisi: "tembel" etiketi yerine biyolojiyi bilmek. Sabah kalkamayan ergen çoğu zaman tembel değil, uykusuzdur.

Beden ve beden imajı. Ergenlikte beden, kısa bir sürede baştan değişir: boy atımı, yağ dağılımının yeniden düzenlenmesi, sivilce, ter kokusu, ses değişimi, tüylenme. Kızlarda ilk âdetten sonraki bir-iki yıl döngülerin düzensiz olması sık görülür. Erkeklerde istemsiz ereksiyon ve gece boşalması olağandır. 6.4'te bu değişimleri önceden anlatmanın önemini konuşmuştuk; ergenlikte ise konu değişimin kendisinden çok, ergenin bu değişen bedene nasıl baktığıdır. Pek çok ergen kendi bedenini bir dönem "yanlış" bulur. Akranlarla kıyaslama, fotoğraf filtreleri ve etrafın yorumları bunu büyütür.

Evde basit bir kural koruyucudur: bedene yorum yok. "Kilo almışsın", "Çok zayıfladın", "Şu sivilcelere bak" gibi cümleler, iyi niyetle söylense bile, ergenin kafasında uzun süre yankılanır. Aynı kural bayram ziyaretindeki halaya, teyzeye, dedeye de nazikçe anlatılır. Yiyecekleri "iyi" ve "kötü" diye ahlaki kategorilere ayırmamak da aynı kuralın parçasıdır. Ergen kendi bedeni hakkında olumsuz bir şey söylediğinde hemen karşı çıkmak yerine merak etmek daha çok kapı açar: "Bunu ne zamandan beri düşünüyorsun?" Yeme davranışında belirgin bir değişim, yani gizli yemek, sık öğün atlamak, yemekten hemen sonra tuvalete gitmek, kilo ve kalori takıntısı ya da aşırı egzersiz görürsen bunu bir dönem hevesi saymadan bir uzmana danış.

Ergenlik kaç yaşında biter? Bedenin ergenliği çoğu gençte on altı-on sekiz yaş civarında büyük ölçüde tamamlanır; beynin olgunlaşması ise yirmili yaşlarda da sürer. Kesin bir bitiş yaşı yoktur ve bu yaş kişiden kişiye değişir. Bunun pratik anlamı şudur: on sekiz yaşındaki üniversite öğrencisi hukuken yetişkindir, ama gelişim açısından hâlâ yolun sonundadır. Ebeveynlik o yaşta bitmez, biçim değiştirir: yönetmekten danışmanlığa, yasaklamaktan yan yana düşünmeye. Bunu bilmek hem beklentini hem sabrını ayarlar; on yedi yaşındaki çocuğundan otuz yaşındaki bir yetişkinin muhakemesini beklemezsin, ama ona her yıl biraz daha fazla karar alanı açarsın.

Örnekler

• Basit: On dört yaşındaki Tan hafta sonları öğlene kadar uyuyor, hafta içi sabahları yüzü bembeyaz, servise son anda yetişiyor. Babası Fikret onun için "tembel" demeye başlamış. Birlikte biraz bakınca tablo açıklanıyor: kayan iç saat, gece yatakta telefon ve cumartesi-pazar beş saatlik uyku telafisi; her pazartesi küçük bir jet lag. Plan kısa: gece on birde bütün telefonlar mutfakta, Fikret'inki de; hafta sonu en geç onda kalkış; sabah perdeler açık; akşamüstünden sonra kola ve enerji içeceği yok. İki hafta sonra sabahlar hâlâ kolay değil ama belirgin biçimde daha sakin geçiyor ve evde "tembel" kelimesi kullanılmaz oluyor.
• Orta: On altı yaşındaki Burak, annesi sorduğunda "Kasksız asla binmem" diyor. Bir hafta sonra arkadaşlarıyla birlikte, kasksız ve ikişer kişi binilmiş elektrikli scooterlarla bir yokuştan inerken görülüyor. Annesinin ilk yorumu "Bana yalan söyledi" oluyor. Oysa Burak büyük ihtimalle yalan söylemedi; tek başınayken verdiği karar, arkadaşlarının yanında heyecanın içinde frene ulaşamadı. Nutuk yerine koşullar konuşuluyor: kask kuralı birkaç aileyle birlikte grubun kuralı yapılıyor; kasksız binildiği öğrenilirse scooter bir hafta kullanılmıyor, bu önceden biliniyor. Annesi sakin bir akşam Burak'a arkadaş yanında değişen risk hesabını anlatıyor ve bir öneri getiriyor: kaskı binmeden, tartışma başlamadan takmak. Burak'ın cevabı kısa ama önemli: "Yani beynim beni kandırıyor." "Bazen," diyor annesi, "o yüzden kararı önceden veriyorsun."
• Gerçek hayat: On üç yaşındaki Elçin okuldan dönüyor; annesi Nermin mutfaktan "Günün nasıl geçti?" diye soruyor. Elçin "Bana öyle bakma!" diye bağırıp odasına giriyor ve kapıyı çarpıyor. Nermin kırılıyor ve arkasından "Saygısız!" diye sesleniyor; akşam yemeği bir savaşa dönüşüyor. Sonradan anlaşılıyor ki Elçin'in o gün sınıfta bir arkadaşının önünde utandırıldığı bir olay yaşanmış. Nötr bir soruyu ve yorgun bir yüzü yargı gibi okuması, utancın taze olduğu bir anda şaşırtıcı değil. Ertesi benzer günde Nermin farklı bir sıra deniyor: önce kendi kırgınlığını fark ediyor ve bu öfkenin ona yönelmediğini hatırlıyor; kapıyı zorlamıyor; yarım saat sonra kapıya bir bardak çay bırakıp "Buradayım, konuşmak istersen" diyor. Elçin gece on bire doğru mutfağa geliyor ve anlatıyor. Ergenle konuşma çoğu zaman ergenin saatinde olur.

Ebeveyn için beden pratiği (3 dk)

Ergeninin sana bağırdığı, kapıyı yüzüne kapattığı ya da "Sen hiçbir şey anlamıyorsun" dediği yakın bir sahneyi getir aklına. Sahneyi baştan sona oynatma; yalnızca o cümlenin söylendiği an. Göğüste bir yanma mı başlıyor, boğazda bir düğüm mü, yoksa yumruklar mı sıkılıyor? Aklından "Bana nasıl böyle konuşur" cümlesi geçiyor mu? Şimdi iki ayağını yere tam olarak bas, dizlerini hafifçe yumuşat ve ağırlığının topuklarına doğru indiğini hisset. Omuzlarını kulaklarından uzaklaştır. İçinden şu cümleyi söyle: "Bu fırtına bana değil; ben kıyıyım." Belki o sahnede senin bedeninde uyanan şey, kendi on dört yaşındaki hâlinin ebeveyninle yaşadığı bir anıdır. Ergenin fırtınasında kıyı olmak, küçük çocukta kucak olmakla aynı iştir; yalnızca daha az dokunur, daha çok yerinde durursun.

Bu hafta evde

Şimdi sıra sende: Ergeninle birlikte ergen beyni üzerine kısa bir video izle ya da bir yazı okuyun; amaç ona bir şey öğretmek değil, birlikte merak etmek. Motor ve fren benzetmesini, arkadaş yanında değişen risk hesabını ve kayan uyku saatini konuşun; ergenin tepkisini not al. Bir hafta boyunca evdeki yatış ve kalkış saatlerini, yatak odasında gece ekran olup olmadığıyla birlikte kaydet; "gece telefonlar mutfakta" kuralını ebeveynler dahil herkes için başlat. Aynı hafta evde ergenin bedeni hakkında yapılan bütün yorumları say, büyükanne ve misafirler dahil, ve bu sayıyı sıfıra indirmeyi dene. Hedef: Ergene bir sorun gibi değil, yeniden yapılanmakta olan bir beyin ve değişen bir beden olarak bakmak. Gözlem günlüğü: Beyin konuşmasında ergenin en çok ilgisini çeken şey neydi ve hangi an ona "Bu benim" dedirtti?

Mini test

1. Ergen beyninin "arkadan öne" olgunlaşması ne anlama gelir?
2. Ergenler risk almayı neden özellikle arkadaşlarının yanında artırır?
3. On beş yaşındaki kızın her sabah okula kalkmakta zorlanıyor, ilk derslerde uyukladığı için öğretmeninden not gelmiş. Eşin "Gece erken yatsın, mesele kalmaz" diyor; ama kızın on birde yatağa girse bile birde hâlâ uyanık. Bu tabloyu nasıl açıklarsın ve evde neyi değiştirirsin?
4. On üç yaşındaki oğlun akşam yemeğinde sen yalnızca sessizce ona baktığın için "Ne var, niye öyle bakıyorsun? Hep bir şey buluyorsun bana!" diye bağırıp masadan kalkıyor. Ne yaparsın?
5. Ergenlik beyin açısından ne zaman biter ve bunun ebeveyn için anlamı nedir?

Özet

• Ergen beyni budama ve miyelinleşmeyle yeniden örülür; ödül bölgeleri erken, fren bölgeleri geç olgunlaşır.
• Risk çoğu zaman bilgisizlikten değil, arkadaş yanında güçlenen ödül duyarlılığından gelir; nasihat yerine koşullar ve önceden verilmiş kararlar.
• Ergenin duyguları içeriden gerçektir; utanç en keskinidir ve birlikte düzenleme sakin bir varlık biçimini alır.
• İç saat ileri kayar; gece yatak odasında ekran olmaması en güçlü müdahaledir.
• Bedene yorum yapılmaz; yeme davranışındaki belirgin değişim uzman işidir.

Sonraki derse hazırlık

Ders 7.2, "'Artık Benimle Konuşmuyor': Kimlik, Özerklik ve Kapıyı Açık Tutmak", ergenin kimlik denemelerini, kapalı kapının anlamını, mahremiyet ile tehlikeyi saklama arasındaki farkı ve konuşmayan bir ergenle kanalı açık tutmanın yollarını ele alacak. Hazırlık olarak ergeninle son bir haftada yaptığın konuşmaları hatırlayıp iki sütuna ayır: talimat, soru ya da uyarı olanlar ve merak ya da sohbet olanlar. İki sütunun oranını yaz; bir yargı eklemeden, yalnızca sayıyı.

Kaynaklar

• Gogtay, N. ve ark. (2004). Dynamic mapping of human cortical development during childhood through early adulthood. Proceedings of the National Academy of Sciences, 101(21), 8174–8179.
• Gardner, M. ve Steinberg, L. (2005). Peer influence on risk taking, risk preference, and risky decision making in adolescence and adulthood: An experimental study. Developmental Psychology, 41(4), 625–635.
• Kessler, R. C. ve ark. (2005). Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Archives of General Psychiatry, 62(6), 593–602.
• Carskadon, M. A. (2011). Sleep in adolescents: The perfect storm. Pediatric Clinics of North America, 58(3), 637–647.
• Paruthi, S. ve ark. (2016). Recommended amount of sleep for pediatric populations: A consensus statement of the American Academy of Sleep Medicine. Journal of Clinical Sleep Medicine, 12(6), 785–786.