Oyun, Paylaşma ve Isırma: 1–3 Yaşın Sosyal Dünyası

Giriş

On dakika boyunca hiç karışmadan izlediğin oyunda neler gördün? Belki bir kutunun içine bloklar doldurulup döküldü, doldurulup döküldü. Belki bir oyuncak bebeğe tahta bir kaşıkla çorba içirildi. Belki çocuğun kuzeninin yanında oturdu ama onunla hiç konuşmadı. Yetişkin gözüne bunlar "boş zaman" gibi görünür; oysa kayıtlarına baktığında çocuğunun o on dakika boyunca ne kadar yoğun çalıştığını fark edebilirsin.

Bu dersin sonunda yürümeye yeni başlamış çocuklar için oyunun ne işe yaradığını bilecek, "Paylaş!" beklentisini gelişime göre yeniden ayarlayacak ve ısırma, vurma, itme gibi davranışlara bir karakter sorunu olarak değil, bir dil eksiği ve bir düzenleme görevi olarak yaklaşabileceksin. "Oyun çocuğun işidir" cümlesi bir slogan gibi duyulur; ama gelişim biliminin bu yaş hakkında söylediklerinin kısa bir özetidir. Modülü kapatan bu derste özerklik, irade ve fırtınalardan sonra çocuğun sosyal dünyasına bakıyoruz.

Ana anlatım

Oyunun evrimi. Amerikalı araştırmacı Mildred Parten 1920'lerin sonunda anaokulu çocuklarını gözlemleyerek oyunun biçimlerini sınıfladı ve bu sınıflama bugün de kullanılıyor. Tek başına oyunda çocuk kendi başına, nesnelerin ne yaptığını keşfeder: doldurur ve boşaltır, açar ve kapar, iter ve çeker. Seyirci oyununda başkalarını oynarken izler ama katılmaz; bu edilgenlik değil, öğrenmedir. Paralel oyunda, ki iki ile üç yaş arasında çok görülür, çocuklar yan yana ve benzer malzemelerle ama birlikte değil oynarlar: aynı kum havuzunda iki ayrı kale. Rollerin paylaşıldığı ve ortak bir amacı olan iş birlikli oyun ise çoğunlukla üç-dört yaşından sonra belirginleşir. Sonraki araştırmacılar bu biçimlerin katı bir merdiven olmadığını, büyük çocukların da zaman zaman tek başına ya da paralel oynadığını ve tek başına oyunun bir olgunlaşmamışlık işareti sayılmaması gerektiğini gösterdi. Ama genel eğilimi bilmek, "Neden arkadaşıyla oynamıyor?" kaygısını çoğu zaman çözer: iki yaşındaki bir çocuk arkadaşıyla değil, arkadaşının yanında oynar ve bu tam olarak yapması gerekendir.

Sembolik oyunun doğuşu. Bir buçuk yaş civarında çocuk bir şeyi başka bir şeyin yerine kullanmaya başlar: bir muz telefon olur, bir kutu araba olur, bir oyuncak bebeğe mama verilir. Bu, 1.2'de gördüğümüz Piaget'nin sembol çağının kapısıdır ve dilin, hayal gücünün ve zamanla başkasının yerine geçebilmenin temelidir. Sembolik oyunu besleyen şey pahalı oyuncaklar değil, açık uçlu malzemedir: bloklar, kumaş parçaları, kutular, tencereler, tahta kaşıklar, bebekler, hayvan figürleri. Tek bir şey yapan, düğmesine basınca şarkı söyleyen ya da ışık yakan bir oyuncak çocuğu çoğu zaman seyirciye çevirir; açık uçlu malzeme ise onu oyuncu yapar. Bir tencere bugün davul, yarın şapka, öbür gün bir kuş yuvası olabilir. Oyuncak için üç kural işe yarar: az sayıda olsun, dönüşümlü olsun, yani bir kısmı dolapta dursun ve iki haftada bir değişsin, ve çocuğun kendisinin ulaşabileceği alçak raflarda dursun.

Ebeveynin oyundaki yeri. Her oyuna katılmak zorunda değilsin. Çocuğun tek başına oynayabilmesi de bir beceridir; günde bir-iki kez on-yirmi dakikalık, yetişkinin eğlendirmediği bir "sıkılma" alanı, çocuğun kendi oyununu icat etmesine yer açar. Katıldığında ise kural şudur: oyunu çocuk yönetir. Yönlendirmek, "Öyle değil, böyle yapılır"; soru bombardımanı, "Bu ne renk? Kaç tane var?"; ve her anı bir derse çevirme dürtüsü oyunu bozar. Bunların yerine dört şey yap. Anlat: "Kırmızı arabayı garaja koyuyorsun." Taklit et: o ne yapıyorsa sen de yap. Genişlet: o bebeğe mama veriyorsa, sen bebeğin altını değiştirmeyi teklif et. Bekle: sessizlik oyunun bir parçasıdır. 3.4'teki özel zaman tam olarak budur.

Oyun malzemesi seçerken bir alışkanlığa daha dikkat et: oyuncakları cinsiyete göre ayırmak. "Oğlan çocuğu bebekle oynamaz" ya da "Kız çocuğu kamyonla ne yapacak?" cümleleri bu yaşta çocuğun oyun dağarcığını daraltır. Bebeğe mama veren bir oğlan çocuğu bakım vermeyi, blok kulesi kuran bir kız çocuğu mekânı ve dengeyi prova eder. Çocuklar iki yaş civarından itibaren bazı oyuncaklara kendiliğinden daha çok yönelebilir ve bu tercihlere saygı duymak da önemlidir. Ama seçenekleri baştan daraltmak, çocuğun henüz denemediği becerileri deneme fırsatını da elinden alır. Rafa geniş bir yelpaze koy ve seçimi çocuğa bırak; bu yaşta amaç bir yön dayatmak değil, kapıları açık tutmaktır.

"Eğitici" baskısı. Bu yaşın ebeveynlerine yoğun bir pazarlama yönelir: harf kartları, sayı uygulamaları, erken İngilizce, kodlama oyuncakları, "zekâ geliştirici" videolar. Üç yaşından küçük çocuklarda öğrenmenin en güçlü kaynakları serbest oyun, hareket, 2.4'teki dil banyosu ve ilişkidir. Erken akademik alıştırmaların kısa vadede birkaç harf ya da sayı kazandırabildiği doğrudur; ama bunun kalıcı bir avantaja dönüştüğüne dair güçlü bir kanıt yok ve pek çok gelişim uzmanı, çok erken baskının merakı ve içsel motivasyonu aşındırabileceği konusunda uyarır. Bu yaşta çocuğun öğrenmesi gereken en önemli şey harfler değil, öğrenmenin keyifli olduğudur.

Ekran, 1–3 yaş. 2.4'te iki yaşından küçükler için önerileri görmüştük: görüntülü arama dışında ekran yok. İki ile üç yaş arasında Dünya Sağlık Örgütü ve Amerikan Pediatri Akademisi en fazla günde bir saati önerir; mümkünse daha azını, tek başına değil bir yetişkinle birlikte izlenen, yavaş tempolu ve iyi seçilmiş içeriği. Yemek sırasında, uykudan hemen önce ve bir sakinleştirici olarak ekran kullanmamak da önerilerin ortak noktasıdır. Ekranın asıl bedeli çoğu zaman içerikten çok, yerine geçtiği şeylerdir: hareket, oyun, konuşma ve sıkılma. Ekranı çocuğu sakinleştirmek için kullanmak kısa vadede işe yarar; ama bir alışkanlığa dönüşürse bedeli olabilir. Üç-beş yaş arası dört yüzü aşkın çocukla yapılan bir izleme çalışmasında, ebeveynlerin çocuğu sakinleştirmek için telefon ya da tablete sık başvurması, aylar sonra daha yüksek duygusal tepkisellikle birlikte görüldü; araştırmacılar ekranın, çocuğun kendi düzenleme yollarını öğrenme fırsatlarının yerini aldığını düşünüyor. Sakinleşmek için 3.2'deki beden ve ilişki araçları vardır.

Paylaşma: ne zaman beklenir? İki yaşındaki bir çocuk gerçek anlamda paylaşamaz. Paylaşmak üç şey gerektirir: başkasının bakış açısını alabilmek, zamanı kavrayabilmek, yani "Sonra geri gelecek" bilgisini, ve dürtüyü bekletebilmek. Üçü de bu yaşta henüz gelişmektedir. "Paylaş!" diye zorlamak ve oyuncağı çocuğun elinden alıp öbür çocuğa vermek, ona paylaşmayı değil, "Büyükler elimden alır" duygusunu öğretir. Bunun yerine sıra almayı öğret: "Şimdi kürek Eymen'de. Bitince sana verecek." Zamanı görünür kıl; küçük bir kum saati bu yaşta büyük işler görür. Çocuğun çok özel bir oyuncağı misafir gelmeden kaldırılabilir; herkesin paylaşmak zorunda olmadığı şeyler olduğunu bilmek de bir derstir. Bilmek ile yapmak arasındaki mesafe şaşırtıcı biçimde uzundur. Üç ile sekiz yaş arası çocuklarla yapılan bir çalışmada, üç yaşındakiler bile "Eşit paylaşmalıyım" diyordu; ama paylaşmanın kendilerine bir bedeli olduğunda eşit paylaşma ancak yedi-sekiz yaşında yaygınlaştı. Yani paylaşmayı reddeden üç yaşındaki çocuk kuralı bilmiyor değildir; kuralın ağırlığı henüz dürtüsünü yenecek kadar büyümemiştir. Bu ağırlık yıllar içinde artar ve yetişkinlerin kendi davranışlarıyla verdiği örnek bu sürecin bir parçasıdır.

Isırma, vurma, itme. Yürümeye başlamış ama henüz iyi konuşamayan çocuklarda bu davranışlar çok yaygındır ve kreşlerde sık yaşanır. Neredeyse her zaman şu nedenlerden birine dayanırlar: dil yetersizliği, yani çocuk istediğini söyleyemediği için bedeniyle söyler; aşırı uyarılma, yani kalabalık ve yorgunluk; sınırı keşfetme, yani "Ne olacak?" merakı; duyusal bir ihtiyaç, örneğin çıkan dişlerin kaşıntısı; boş bir ilgi hesabı; ya da başkasını taklit. Anında yapılacak müdahale dört adımdır ve on saniye sürer. Birincisi durdurmak: sakin ve kararlı biçimde fiziksel olarak araya gir. İkincisi kısa bir sınır: "Isırmak yok. Canını yakar." Uzun nutuk yok, bağırmak yok ve asla geri ısırmak ya da vurmak yok; bunlar çocuğa tam da durdurmaya çalıştığın şeyi öğretir. Üçüncüsü ilgiyi ısırılan çocuğa vermek: onunla ilgilen, onu teselli et; ısıran çocuk büyük bir sahne almasın. Dördüncüsü yeniden yönlendirmek ve dil vermek: "Oyuncağı istiyordun. 'Ver' diyebilirsin." Sonra, sakin bir anda, kök nedene bak: dil desteği mi gerekiyor, uyarı mı azalmalı, dişler için bir çiğneme halkası mı, yoksa daha fazla özel zaman mı? Isırma üç yaşından sonra da sık sürüyorsa ve dil gelişimi de geride kalıyorsa bir değerlendirme istemek doğru olur. Kreşten "Bugün arkadaşını ısırdı" haberi geldiğinde çocuğu akşam evde cezalandırma; olayın üzerinden saatler geçmiştir ve küçük bir çocuk ceza ile olay arasında bağ kuramaz. Bunun yerine kreşten bir ABC kaydı iste ve örüntüyü birlikte arayın.

Örnekler

• Basit: Parkta iki yaşında iki çocuk ve tek bir kürek. Bir anne hemen araya giriyor: "Paylaş, ayıp, ver arkadaşına!" ve küreği kendi çocuğunun elinden alıp öbürüne veriyor; çocuk çığlık atıyor. Öbür yol şöyle: "Şimdi kürek Eymen'de, bitince sende. Bu arada kovayı birlikte dolduralım mı?" İki dakika sonra Eymen küreği bırakıyor; anne "Bak, şimdi sıra sende" diyor. İkinci çocuk sıra beklemenin bir sonu olduğunu, Eymen ise elindekinin zorla alınmayacağını öğreniyor. İki çocuk da bu kez paylaşmayı değil, ondan önce gelen bir şeyi, güveni öğrendi.
• Orta: Yirmi iki aylık Bora kreşte üç gün içinde dört çocuğu ısırdı. Öğretmeniyle birlikte tutulan ABC kaydı bir örüntü gösteriyor: ısırmaların hepsi saat on bir ile on iki arasında, yani öğle yemeğinden hemen önce ve yorgunluğun arttığı saatte; hepsi bir oyuncak çekişmesi sırasında; ve Bora'nın kullandığı kelime sayısı on civarında. Plan: saat onu buçukta küçük bir ara öğün; o saatlerde öğretmenin Bora'ya yakın durması; "Ver" ve "Benim" kelimelerinin evde ve kreşte oyunla çalışılması; diş kaşıntısı için soğutulmuş bir çiğneme halkası; ve ısırma anında dört adım. Birkaç hafta içinde ısırmalar belirgin biçimde azalıyor. Dil arttıkça beden susuyor.
• Gerçek hayat: Yirmi altı aylık İnci'nin annesi endişeli: "Hep tek başına oynuyor, hiç sosyal değil." Bayram ziyaretinde İnci kuzenlerinin yanında oturuyor, onlarla birlikte değil ama yan yana oynuyor; arada onlara bakıp gülüyor, onların yaptığını taklit ediyor, bir kuzenine topunu uzatıyor. Değerlendirme: paralel oyun, seyirci oyunu ve taklit; hepsi yaşına tam uygun. Sosyal gelişimle ilgili gerçek endişe işaretleri farklıdır: başka insanlara neredeyse hiç bakmamak, taklit etmemek, bir şeyi göstermemek, adına dönmemek. Annesine küçük bir görev veriliyor: bir hafta boyunca İnci'nin başka çocuklara baktığı, güldüğü ve onları taklit ettiği anları saymak. Sayı büyüdükçe kaygı küçülüyor.

Ebeveyn için beden pratiği (3 dk)

Bu pratiğin adı "oyun bedeni". Yere, çocuğunun göz hizasına otur. Sırtını bir duvara ya da koltuğa yasla ve gevşet, ellerini kucağına bırak. Bu pozisyonda iki dakika kal ve hiçbir şey yapma: öğretme, yönlendirme, telefona bakma. Yalnızca izle. Bu sırada zihninde yükselen sesleri fark et: "Bir şey öğretmeliyim", "Zaman boşa gidiyor", "Bulaşıklar bekliyor." Bu ses çoğu zaman senin kendi çocukluğundan, oyunun "boş iş" sayıldığı yıllardan gelir. Onu kovma; yalnızca adını koy ve nefesini karnına indir. Oyunda verimli olan tek şey, orada olmaktır. Bu hafta çocuğunla oynamaya başlamadan önce bu iki dakikayı her seferinde tekrarla.

Bu hafta evde

Şimdi sıra sende: Evdeki oyuncakların bir denetimini yap. Kapalı uçlu, yani tek işlevli ve pilli oyuncakları ve açık uçlu olanları ayrı ayrı say. Yarısını bir dolaba kaldır, açık uçluları çocuğunun ulaşabileceği alçak bir rafa koy ve iki hafta sonra değiştir. Ayrıca bu hafta üç kez on beş dakikalık "oyunu çocuk yönetir" zamanı ayır: anlat, taklit et, genişlet, bekle. Her seferinde yönlendirme ya da soru sorma dürtüsünü kaç kez hissettiğini say. Evde vurma ya da ısırma varsa dört adımı, geçen hafta yazdığın aile protokolüne ekle. Hedef: Oyunu çocuğa geri vermek ve sosyal davranışı yaşa göre okumak. Gözlem günlüğü: Oyunu tümüyle çocuğun yönettiği bir oturumda onun yüzünde ya da oyununda daha önce görmediğin ne gördün?

Mini test

1. Paralel oyun nedir ve hangi yaşlarda sık görülür?
2. Açık uçlu malzeme neden tercih edilir?
3. Misafirliğe giden iki yaşındaki kızın, ev sahibinin çocuğunun oyuncak arabasını kapıyor ve vermiyor. Ev sahibi gülümseyerek "Ama paylaşmak lazım, değil mi?" diyor ve herkes sana bakıyor. O anda ne yaparsın?
4. Isırma anında uygulanacak dört adım nedir?
5. Öğretmen akşam kapıda "Bugün yine iki arkadaşını ısırdı" diyor. Eşin eve dönünce "Bu akşam tablet yok, ısırmanın cezası bu" diyor. Ona ne söylersin ve yarın kreşle ne yaparsın?

Özet

• Oyun tek başına, seyirci, paralel ve iş birlikli biçimlerde görülür; iki yaşında yan yana oynamak tam olarak yapılması gerekendir.
• Sembolik oyun bir buçuk yaş civarında başlar; az sayıda, dönüşümlü ve açık uçlu malzeme onu en iyi besler.
• Ebeveyn oyunda anlatır, taklit eder, genişletir ve bekler; oyunu yönetmez. Erken akademik baskının kalıcı bir avantajı gösterilmedi.
• Paylaşma zorlanmaz; sıra almak ve görünür zaman öğretilir.
• Isırma ve vurma çoğunlukla dil eksiği ve düzenleme görevidir: dört adım, sonra kök neden.

Sonraki derse hazırlık

Modül 4 burada bitiyor. Önce modül projesini, evdeki bütün yetişkinlerin uygulayabileceği "Aile Protokolü: Özerklik, Sınır ve Fırtına"yı tamamla. Sonra Modül 5'e ve Ders 5.1'e, "'Neden?' Çağı: Hayal Gücü, Korkular, Yalan ve Büyük Sorular"a geçiyoruz: gerçekle hayalin iç içe geçtiği üç-altı yaş zihnine. Hazırlık: bir gün boyunca çocuğunun sorduğu "neden" sorularını ve dünyayı açıklarken kurduğu en şaşırtıcı cümleleri, düzeltmeden, olduğu gibi not et.

Kaynaklar

• Parten, M. B. (1932). Social participation among pre-school children. Journal of Abnormal and Social Psychology, 27(3), 243–269.
• Smith, C. E., Blake, P. R. ve Harris, P. L. (2013). I should but I won't: Why young children endorse norms of fair sharing but do not follow them. PLoS ONE, 8(3), e59510.
• Radesky, J. S. ve ark. (2023). Longitudinal associations between use of mobile devices for calming and emotional reactivity and executive functioning in children aged 3 to 5 years. JAMA Pediatrics, 177(1), 62–70.
• World Health Organization (2019). Guidelines on Physical Activity, Sedentary Behaviour and Sleep for Children under 5 Years of Age. Geneva: WHO.
• American Academy of Pediatrics, Council on Communications and Media (2016). Media and young minds. Pediatrics, 138(5), e20162591.