Atölye ve Grup Tasarımı: İçerikten Programa, Programdan Topluma

Giriş

Hazırlıkta akademinin on dört modülünden birini ilk atölyeniz için seçtiniz ve hedef kitlenizi, gerekçenizle birlikte not ettiniz. Bu seçim çoğu zaman sezgiyle yapılır: en çok sevdiğiniz konu, en iyi anlattığınız modül ya da en sık sorulan soru. Şimdi o seçimin karşısına bir gerçeği koyalım. İyi bilgiyle kötü bir atölye yapmak çok kolaydır. Doksan dakika boyunca slayt gösteren, soruları sona bırakan ve katılımcıları not alarak eve gönderen bir atölye, en doğru bilgiyi bile ebeveynin evine taşıyamaz. Ertesi akşam çocuk yere yattığında ebeveynin aklına slayt değil, kendi eski refleksi gelir.

Bu dersin sonunda doksan dakikalık bir ebeveyn atölyesini beş parçalı bir yapıyla tasarlayabilecek, altı ile sekiz haftalık bir grup programı kurgulayabilecek, grup dinamiğinin zor anlarını yönetebilecek, bir dersi video ya da canlı çevrimiçi derse dönüştürebilecek, bir okula işbirliği teklifi yazabilecek ve tanıtımda etik çizgiyi çizebileceksiniz. 13.1–13.3 bireysel çalışmanın araçlarını verdi; bu ders onları bir gruba, bir kuruma ve daha geniş bir topluluğa taşıyor.

Ana anlatım

Yetişkinler nasıl öğrenir? (Knowles) Amerikalı eğitimci Malcolm Knowles, yetişkin öğrenmesini çocuk öğrenmesinden ayıran özellikleri "andragoji" adıyla bir araya getirdi. Yetişkin bir şeyi neden öğrendiğini bilmek ister. Kendi deneyimini öğrenme ortamına getirir ve bu deneyim, onun için en değerli kaynaktır. Hemen uygulayabileceği, gündelik bir sorununa cevap veren bilgiyi tercih eder. Ve kendini bir öğrenci gibi yönetilen biri olarak değil, kendi öğrenmesinin sorumlusu olarak görmek ister. Knowles'ın bu varsayımları sonraki yıllarda eleştirildi: yetişkin eğitimi araştırmacısı Sharan Merriam'ın da vurguladığı gibi, andragoji sınanmış bir kuramdan çok iyi uygulamaya dair bir varsayımlar kümesidir ve yetişkinlerle çocuklar arasındaki fark düşünüldüğü kadar keskin değildir. Yine de ebeveyn eğitimi için pratik değeri büyüktür.

Bu ilkelerin ebeveyn atölyesindeki karşılığı üç kuraldır. Birincisi, kuram başa değil sona konur; önce katılımcının kendi deneyimi odaya gelir, kavram onu açıklamak için kullanılır. İkincisi, başlangıç noktası katılımcının kendi çocuğuyla yaşadığı bir andır; "Geçen hafta sizi en çok zorlayan an hangisiydi?" sorusu bir kavram tanımından çok daha güçlü bir açılıştır. Üçüncüsü, her katılımcı atölyeden "Bu akşam deneyeceğim bir şey" ile ayrılır. Bu üç kural uygulanmadığında katılımcı memnun ayrılabilir ama evinde hiçbir şey değişmez.

Tek atölyenin beş parçası (90 dakika). Doksan dakikalık bir atölye beş parçadan oluşur. Birinci parça kancadır ve yaklaşık on dakika sürer: bir sahne, bir soru ya da kısa bir beden egzersizi. "Geçen hafta çocuğunuza sesinizi yükselttiğiniz bir anı düşünün. O an bedeninizde neredeydi?" Kanca, katılımcının kendi hayatını odaya getirir ve dikkatini hemen konuya bağlar. İkinci parça çerçevedir ve on beş dakika sürer: tek bir kavram, tek bir görsel. Tolerans penceresi, gelişimsel hak haritası ya da duygu koçluğunun beş adımı olabilir. Bir atölyede birden fazla kuram anlatmak, en sık yapılan hatadır; katılımcı hepsini unutur.

Üçüncü parça deneyimdir ve yaklaşık yirmi beş dakika sürer. İkili ya da üçlü çalışma, sahne provası ya da beden egzersizi bu bölümdedir. Buradaki ilke şudur: katılımcı araç hakkında konuşmaz, aracı yapar. 13.3'teki sahne provası bu bölümün en güçlü aracıdır. Dördüncü parça uygulama planıdır ve yirmi dakika sürer: her katılımcı kendi cümlesiyle tek bir küçük ev ödevi yazar ve yanındakine söyler. 13.2'deki ev ödevi ilkeleri burada da geçerlidir; ödev küçük, somut ve başarısızlığa dayanıklı olmalıdır. Beşinci parça kapanıştır ve on ile yirmi dakika sürer: sorular, tek cümlelik bir paylaşım turu ve kısa bir beden pratiğiyle bitiş. İyi bir atölyenin ölçütü, grubun başladığından daha düzenlenmiş hâlde ayrılmasıdır.

6–8 haftalık grup programı. Kanıta dayalı ebeveyn programlarının büyük çoğunluğu çok oturumludur. Tek seferlik seminerleri bu programlarla doğrudan karşılaştıran çalışma azdır, bu yüzden aradaki farkın büyüklüğünü bilmiyoruz; ama 13.2'de gördüğümüz Kaminski ve arkadaşlarının meta-analizi, ebeveynin yeni beceriyi kendi çocuğuyla prova etmesinin daha büyük etkilerle birlikte gittiğini buldu ve tek bir akşamda bunun için zaman yoktur. Bunun basit bir nedeni vardır: yeni bir davranışın alışkanlığa dönüşmesi için denenmesi, aksaması, konuşulması ve yeniden denenmesi gerekir. Haftalık oturumlar, ev ödevleri ve gözlem günlükleri bu döngüyü mümkün kılar. Önerilen omurga şöyledir: birinci hafta önce ebeveyn ve tolerans penceresi; ikinci hafta gelişimsel hak haritası ve çocuğun içinde bulunduğu evre; üçüncü hafta bağ kurma, özel zaman ve duygu koçluğu; dördüncü hafta sınır ve araç kutusu; beşinci hafta kopuş ve onarım; altıncı hafta aile sistemi, yani eş, büyükanne ve kardeşler; yedinci ve sekizinci haftalar katılımcıların kendi durumlarına uyarlama.

Her oturum aynı beş parçalı yapıyı kullanır ve her hafta bir önceki haftanın gözlem günlüğüyle açılır. Tekrarlayan yapı katılımcıya güven verir; ne olacağını bilen bir grup daha kolay açılır. Programın başında ve sonunda kısa bir ölçüm yapılır: birkaç soruluk bir anket, ebeveynin kendini ne kadar yetkin hissettiği ve belirlenen zor davranışın sıklığı. Bu ölçüm hem katılımcıya ilerlemesini gösterir hem de sizin programınızı geliştirmenize yardım eder. Yalnız şu ayrımı unutmayın: kendi programınızdan topladığınız memnuniyet verisi, kanıta dayalı bir programın kontrollü araştırmasıyla aynı şey değildir. Bu farkı tanıtımda da korumalısınız.

Grup dinamiği: Üç zor katılımcı tipi. Her grupta tanıdık üç profil çıkar. Birincisi uzman ebeveyndir: "Ben bunları zaten biliyorum" der, her konuya bir örnek ekler ve farkında olmadan diğerlerinin alanını daraltır. Ona bir rol verin, deneyimini sorun, ama söz süresini nazikçe sınırlayın: "Bu çok değerli; birkaç kişiden daha duymak istiyorum." İkincisi sessiz ebeveyndir. Büyük grupta konuşmaz ama ikili çalışmalarda çoğu zaman açılır. Onu büyük grupta konuşmaya zorlamayın; sessizlik katılmamak anlamına gelmez.

Üçüncüsü krizdeki ebeveyndir: boşanmanın ortasında, bir kaybın hemen ardından ya da ağır bir tükenmişlik içinde gelen biri. Bu ebeveynin acısı gerçektir ama grup onun için bir terapi odasına dönüşemez. 13.3'te gördüğünüz biçimde nazikçe şimdiye dönülür, oturumdan sonra birebir konuşulur ve uygun desteğe yönlendirilir. Grubun güvenliğini ilk oturumda yazılan bir grup sözleşmesi taşır: gruptaki hikâyeler gruptan çıkmaz, katılımcılar birbirine tavsiye vermek yerine kendi deneyimlerinden konuşur, telefonlar sessize alınır ve katılımcılar herhangi bir egzersize katılmama hakkına sahiptir. Sözleşmenin metni her oturumda duvarda ya da ekranda durur; bir kural aksadığında kolaylaştırıcı kişiyi değil, metni gösterir.

İçeriği video derse çevirme. Bu akademinin dersleri seslendirilmek ve video olarak izlenmek için yazıldı; bir dersi kendi videonuza ya da canlı dersinize dönüştürürken beş kural işe yarar. Birincisi, video bir sahneyle açılır, kuramla değil. İkincisi, her üç ile dört dakikada bir görsel değişim olur: yeni bir görsel, bir çizim, kameraya yaklaşmanız ya da bir örnek kartı. Üçüncüsü, egzersiz videoda durdurularak yaptırılır: "Videoyu durdurun ve bir dakika boyunca şunu deneyin." Dördüncüsü, mini test ayrı bir soru kartı olarak platforma konur. Beşincisi, "Bu hafta evde" görevi indirilebilir tek bir sayfaya dönüştürülür.

Canlı çevrimiçi derslerin kendi kuralları vardır. Kamerayı açmaya zorlamayın; bazı ebeveynler evin dağınıklığından ya da yanındaki çocuktan çekinir. Ama küçük grup odalarını mutlaka kullanın, çünkü deneyim parçası büyük ekranda değil üç kişilik odada gerçekleşir. Beden egzersizlerini ekran başında ayakta yaptırın ve oturarak yapılabilecek bir seçeneği her zaman söyleyin. Kayıt yapacaksanız katılımcılardan önceden açık izin alın; ebeveynlerin çocuklarıyla ilgili anlattıkları hassas kişisel veridir.

Okul işbirliği. Okullar ebeveyn eğitimi için en doğal kanaldır. Türkiye'de okul rehberlik servisleri veli seminerleri düzenler ve çoğu zaman dışarıdan destek arar. İyi bir teklif dört adımdan oluşur. Önce okulun ihtiyacı sorulur: "Velilerden en çok hangi konuda soru geliyor?" Ardından tek bir pilot atölye önerilir; büyük bir paket yerine küçük bir başlangıç güven kurar. Üçüncü adımda ölçüm vaat edilir: atölye öncesinde ve sonrasında üç soruluk kısa bir anket. Dördüncü adımda rehber öğretmen ortak yapılır, rakip değil; atölyeyi birlikte açmak, sonraki takibin de okulda sürmesini sağlar.

Okullarda dışarıdan gelen eğitimler için okul idaresinin, çoğu durumda da milli eğitim müdürlüğünün izni gerekir; bu süreci rehberlik servisiyle birlikte yürütün. Rehberlik servisinin yetki alanına girmeyin. Atölye sonrası bir veli size çocuğu hakkında görüş sorduğunda bireysel değerlendirme yapmayın; onu okulun rehber öğretmenine ya da 13.1'de gördüğünüz yönlendirme yollarına yönlendirin. Sizin alanınız ebeveyn eğitimidir.

Pazarlama etiği. Ebeveynler kaygılı bir kitledir ve kaygı satar; tam da bu yüzden tanıtımda en dikkatli olmanız gereken yer burasıdır. Etik çizginin beş maddesi vardır. Birincisi, korku pazarlaması yapılmaz: "Çocuğunuzu kaybetmeden önce" ya da "Üç yaşına kadar düzeltmezseniz" gibi cümleler kullanılmaz. İkincisi, sonuç garantisi verilmez: "Altı haftada krizler biter" yerine "Altı haftada krizlerle başa çıkma becerilerinizi geliştirirsiniz" denir. Üçüncüsü, yetkinlik doğru yazılır: unvanınızı ve eğitiminizi olduğu gibi belirtin; "psikolog", "terapist" gibi unvanları ancak yasal dayanağınız varsa kullanın.

Dördüncüsü, çocuk görüntüsü ve katılımcı hikâyesi tanıtımda kullanılmaz; bir vaka anlatmak gerekiyorsa izin alınır ve tanınmayacak biçimde değiştirilir. Beşincisi, bilime dürüstçe atıf yapılır: "bilimsel olarak kanıtlanmış" gibi genel ifadeler yerine kaynak gösterilir ve kendi deneyiminizle araştırma bulgusu birbirinden ayrılır. Türkiye'de yanıltıcı reklamlar Ticaret Bakanlığı bünyesindeki Reklam Kurulu tarafından denetlenir; ama etik çizgi yasal sınırdan önce gelir. Uzun vadede ebeveynlerin size güvenmesini sağlayan şey, abartılı vaatler değil, söylediğinizle yaptığınızın örtüşmesidir.

Örnekler

• Basit: Bir anaokulunun müdürü Kadriye Hanım, kırk beş dakikalık bir veli semineri istiyor; konu sabah ayrılıkları. Tasarım beş parçayı kısaltarak koruyor. Kanca beş dakika: "Sabah kapıda vedalaşırken bedeninizde ne oluyor?" Çerçeve on dakika: bağlanma ve güvenli üs, tek bir çizimle. Deneyim on beş dakika: veliler ikili gruplarda kendi çocukları için kısa bir veda ritüeli tasarlıyor ve birbirlerine canlandırıyor. Uygulama planı on dakika: herkes kendi ritüelini bir karta yazıp yanındakine okuyor. Kapanış beş dakika: tek cümlelik paylaşım. Kuramın büyük kısmı dışarıda kalıyor ve bu doğru bir tercih; ertesi sabah kapıda işe yarayacak olan kavram değil, kartın üzerindeki ritüel. Okulun rehber öğretmeni seminerde ortak kolaylaştırıcı olarak yer alıyor.
• Orta: Emine Hanım, on iki kişilik sekiz haftalık bir çevrimiçi ebeveyn grubu yürütüyor. Her hafta katılımcılar önceden yirmi dakikalık bir video izliyor, ardından yetmiş beş dakikalık canlı oturuma katılıyor. Çerçeve videoda verildiği için canlı oturum kanca, deneyim ve uygulama planına ayrılıyor. Gözlem günlükleri ortak bir formda toplanıyor ve Emine Hanım her oturumun başında, isimleri çıkararak, üç günlük notunu okuyor. Katılımcıların çoğu anne; dördüncü hafta babalar için akşam saatinde ayrı bir oturum açılıyor ve üç baba ilk kez gruba katılıyor. Program başında ve sonunda kısa bir anket yapılıyor; Emine Hanım sonuçları tanıtımda "kendi grubumuzdaki geri bildirim" olarak, araştırma bulgusu gibi sunmadan kullanıyor.
• Gerçek hayat: Ebeveyn eğitmeni Gökhan Bey, ilk atölyesini sosyal medyada "Çocuğunuz size saygı duymuyor mu? Geç olmadan harekete geçin!" reklamıyla duyuruyor. Salon doluyor ama katılımcılar "çocuğumu düzeltin" beklentisiyle gelmiş; atölye "önce ebeveyn" dediğinde birkaç kişi öfkeleniyor, ara vermeden salonu terk edenler oluyor. Gökhan Bey ikinci atölyesinde metni değiştiriyor: "Çocuğunuzla güç savaşlarından yoruldunuz mu? Doksan dakikada, bağırmadan sınır koymanın üç aracını birlikte deneyelim." Korku yerine bir ihtiyacı, garanti yerine bir beceriyi adlandırıyor. Katılımcı sayısı azalıyor, ama katılımcılar ne bekleyeceklerini bilerek geliyor, sekiz haftalık programa kayıt oranı belirgin biçimde artıyor.

Profesyonel için beden pratiği (3 dk)

Bu pratik bir grubu kapatırken sizinle birlikte bütün grubun yapacağı bir kapanıştır; önce kendiniz deneyin. Ayağa kalkın, ayaklarınızı omuz genişliğinde açın ve dizlerinizi hafifçe yumuşatın. Birinci nefeste oturumun başında bedeninizin nasıl olduğunu hatırlayın. İkinci nefeste şu anda nasıl olduğunu fark edin: omuzlar, çene, göğüs. Üçüncü nefeste bu akşam evde deneyeceğiniz tek şeyi içinizden söyleyin ve nefesinizi verirken sanki onu bedeninize yerleştiriyormuş gibi avuçlarınızı göğsünüze ya da karnınıza koyun. Grupla yaparken oturarak katılmak isteyenlere bunu açıkça söyleyin. Grup yalnızca bir fikirle değil, bedeniyle verdiği küçük bir kararla ayrılır; kolaylaştırıcı da kendi düzenlenmiş bedeniyle o kararın modeli olur.

Bu hafta uygulamada

Şimdi sıra sende: Akademinin bir dersini seçin ve onu doksan dakikalık bir atölyeye, beş parçalı yapıyla ve dakika dakika dönüştürün. Aynı dersi yirmi dakikalık bir video senaryosuna çevirin; her üç ile dört dakikada bir görsel değişimi ve "videoyu durdurun" anını işaretleyin. Bir okul için tek sayfalık bir pilot atölye teklifi yazın; okulun ihtiyacını soran bir açılış, ölçüm vaadi ve rehber öğretmenin rolü bu sayfada yer alsın. Kendi atölyeniz için üç tanıtım cümlesi yazın ve her birini beş etik maddeye karşı kontrol edip gerekirse yeniden yazın. Son olarak tasarladığınız atölyenin yalnızca kanca ve deneyim parçalarını iki ya da üç kişilik bir deneme grubunda uygulayın. Hedef: İçeriği tek bir kişiye anlatılan bilgiden bir gruba uygulanabilir bir deneyime dönüştürmek. Gözlem günlüğü: Deneme grubundaki katılımcılara "Bu akşam evde ne deneyeceksiniz?" diye sorduğunuzda aldığınız cevaplar, sizin hedeflediğiniz ödevle ne kadar örtüştü?

Mini test

1. Knowles'a göre yetişkin öğrenmesinin dört özelliği nedir ve ebeveyn atölyesine nasıl çevrilir?
2. Doksan dakikalık bir atölyenin beş parçasını sırasıyla sayın.
3. Bir ilkokulun müdürü sizden kırk beş dakikalık tek bir veli semineri istiyor ve "Bu seminerden sonra velilerin çocuklarına bağırmasının bitmesini bekliyoruz" diyor. Bütçe yalnızca bir oturuma yetiyor. Ne yaparsınız?
4. Video derste bir egzersiz nasıl yaptırılır?
5. Ortağınız programınız için şu reklam metnini hazırlamış: "Uzman psikolog onaylı, bilimsel olarak kanıtlanmış yöntemle altı haftada çocuğunuzun krizleri biter! Geç kalmayın." Metnin yanına geçen dönemki gruptan bir çocuğun fotoğrafını koymuş. Siz psikolog değilsiniz. Bu metni nasıl düzeltirsiniz?

Özet

• Yetişkin deneyimden ve hemen uygulanabilir olandan öğrenir; kuram sona konur.
• Tek atölye beş parçadır: kanca, çerçeve, deneyim, uygulama planı ve kapanış; bir atölyede tek kavram anlatılır.
• Kalıcı değişim için çok oturumlu, ev ödevli ve gözlem günlüklü programlar gerekir; kendi memnuniyet verinizi araştırma bulgusu gibi sunmayın.
• Grup sözleşmesi güvenliği taşır; uzman, sessiz ve krizdeki katılımcının her biri farklı bir yanıt ister.
• Okulla işbirliği izinle ve rehber öğretmenle ortaklık içinde yürür; bireysel değerlendirme sizin alanınız değildir.
• Tanıtımda korku, garanti, abartılı unvan, çocuk görüntüsü ve kaynaksız "bilimsel" iddia yoktur.

Sonraki derse hazırlık

Ders 13.5, "Etik ve Yetkinlik Sınırları: Gizlilik, Çocuk Koruma, İkili İlişkiler, Süpervizyon", modülün ve eğitmenliğin çerçevesini çiziyor. Bu dersteki grup sözleşmesinin gizlilik maddesi orada sınanacak: bir atölyenin sonunda bir ebeveyn size evde çocuğa yönelik şiddeti anlatırsa ne yaparsınız? Hazırlık olarak 5.2'deki beden güvenliği kurallarını ve 7.4'teki alarm işaretlerini yeniden okuyun ve bu soruya bugünkü cevabınızı, hiçbir kaynağa bakmadan, birkaç cümleyle yazın.

Kaynaklar

• Knowles, M. S. (1980). The Modern Practice of Adult Education: From Pedagogy to Andragogy (gözden geçirilmiş bs.). New York: Cambridge, The Adult Education Company.
• Merriam, S. B. (2001). Andragogy and self-directed learning: Pillars of adult learning theory. New Directions for Adult and Continuing Education, 89, 3–14.
• Kaminski, J. W., Valle, L. A., Filene, J. H. ve Boyle, C. L. (2008). A meta-analytic review of components associated with parent training program effectiveness. Journal of Abnormal Child Psychology, 36(4), 567–589.
• Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği (2015). Resmî Gazete, 10 Ocak 2015, sayı 29232.