Aynı ırmak

Olay

Ağustos sonu, Amasya. Emekli postacı Kemal Bey her sabah aynı saatte Yeşilırmak'ın üstündeki köprüden geçiyor ve köprünün ortasında bir dakika duruyor. Kırk yıldır böyle. Korkuluğa yaslanıp aşağıya, iki büyük kayanın arasından köpürerek geçen suya bakıyor.

Bu sabah köprüde yalnız değil. Korkuluğun yanında, uzun bir ipin ucuna bağlı plastik bir şişeyi suya sarkıtan genç bir kadın var. Kemal Bey merak edip soruyor. Kadın, Selin, hidroloji üzerine yüksek lisans yapıyor; iki haftada bir bu köprüden su örneği alıyormuş.

"Ne arıyorsun bu suda?" diyor Kemal Bey.

"Yaşını," diyor Selin. "Bu suyun ne zaman yağmur olarak yağdığını."

Kemal Bey gülüyor. "Bu su az önce yukarıdaydı, şimdi buradan geçiyor, birazdan Samsun'a gidecek. Yaşı ne olsun?"

Selin şişeyi çekip kapağını kapatıyor. "Bu sabah buradan geçen suyun büyük kısmı, belki aylarca, belki yıllarca toprağın içinde beklemiş. Ağustosta pek yağmur yağmıyor. Irmak şu an yerin altındaki eski suyla akıyor."

Kemal Bey bir süre susuyor, sonra aşağıya, aynı iki kayanın arasından geçen suya bakıyor. "Kırk yıldır aynı ırmağa baktığımı sanıyordum," diyor. "Demek her sabah başka bir suya bakmışım. Ama o su da sandığım kadar yeni değilmiş."

Ne oluyor

Kemal Bey'in köprüden baktığı nokta kırk yıldır aynı: iki kaya, aynı kıvrım, aynı köpük. Ama o noktadan geçen su bir saniye bile aynı kalmıyor. Irmak, sürekli yenilenen bir akışın bir yerde bıraktığı kalıcı bir biçim.

Selin'in sorusu ise başka bir şeyi açıyor: o akışın içindeki suyun nereden ve ne zamandan geldiğini. Bir ırmağa yağmurdan hemen sonra karışan su ile toprakta, kayaların çatlaklarında aylarca yol almış su aynı değil. Hidrologlar bu farkı, yağmur suyunun ve ırmak suyunun su moleküllerindeki ağır ve hafif oksijen ve hidrojen türlerinin, yani izotopların oranından izliyor; bu oran mevsimden mevsime değiştiği için suya bir tür tarih damgası basıyor.

Yani bir ırmaktaki suyun "yaşı" sabit değil. Bir yağmurdan sonra ırmak kabardığında genç suyun payı artıyor; Kemal Bey'in ağustos sabahındaki gibi kurak bir dönemde ise ırmağı daha çok yaşlı su besliyor.

Bu oranların ne kadar değişebildiğini başka bir iklimden bir çalışma gösteriyor.

Bu sayılar, bir ırmaktan herhangi bir anda geçen suyun çoğu zaman büyük kısmının son yağmurdan değil, çok daha önce yağmış ve yerin içinde beklemiş sudan geldiğini düşündürüyor. Selin'in Yeşilırmak'tan topladığı şişelerin ne söyleyeceğini bilmiyoruz; ama soru doğru yerde soruluyor.

Ne fark ettiriyor

Kemal Bey'in kırk yıllık alışkanlığı bir şeyi açık ediyor: insan bir ırmağa bakarken aslında bir biçime bakıyor. Kayalar, kıvrım, köpüğün çıktığı yer, sesin tonu. Bu biçim yıllarca neredeyse hiç değişmiyor; onu oluşturan su ise her an başka. "Aynı ırmak" dediğimiz şey, suyun kendisi değil, suyun o yerden geçme biçimi.

Selin'in sorusu bu fark edişi bir adım ileri taşıyor. İlk akla gelen şey, ırmaktaki suyun hep yepyeni olduğu. Oysa yer altında bekleyen su hesaba katılınca tablo değişiyor: ırmaktan geçen su yeni geçiyor ama yeni yağmamış. Ağustosta Yeşilırmak'ı besleyen su, belki geçen kışın karından, belki daha da önceki yılların yağmurundan. Irmak hem her an yenileniyor hem de kendi geçmişini taşıyor.

Bu, bir ırmağa bakmanın iki zaman ölçeğini birlikte görmeyi istiyor. Biri saniyelerin ölçeği: önünden akıp giden su. Öteki ayların, yılların ölçeği: o suyun toprağın içinde aldığı yavaş yol. Köprüden bakan bir göz yalnızca birincisini görüyor. İkincisini görmek için Selin'in şişesi, bir laboratuvar ve sabır gerekiyor.

Bir de Kemal Bey'in kendisi var. Kırk yıl önce bu köprüde duran genç postacı ile bugünkü emekli aynı kişi mi? Onun da hücreleri, düşünceleri, yüzü değişti. Ama her sabah aynı saatte aynı yerde durma alışkanlığı, ırmağın kıvrımı gibi, değişen bir akışın içinde kalıcı bir biçim olarak sürüyor.

Gelenekler ne gördü

Herakleitos B12 — değişim

Aynı ırmaklara girenlerin üzerine hep başka ve başka sular akar.

Efesli Herakleitos'tan kalan bu parça, sonraki yazarların aktarımıyla bize ulaştı. Yaygın bilinen "aynı ırmağa iki kez girilmez" söyleyişi başka bir parçadır; bu parçada ise ırmak aynı kalıyor, değişen sulardır. Dikkat değişimde, ama değişimin içinde aynı kalan bir şeyin de adlandırılmasında: ırmaklar "aynı", sular "başka ve başka".

Vaiz 1:7 — dönüş

Bütün ırmaklar denize akar, ama deniz dolmaz; ırmakların aktığı yere, oraya yeniden akmak için dönerler.

Vaiz kitabının açılışında güneş doğup batar, rüzgâr döner durur, ırmaklar denize akar. Hiçbiri bir yere varmaz; hepsi döner. Metnin dikkati dönüşte: suyun gidip gelmesinde Vaiz yeniliği değil tekrarı görüyor. İbranicedeki "gitmek için dönerler" söyleyişi, dönüşün bir varış değil, yeniden yola çıkış olduğunu vurguluyor.

Kamo no Chōmei, Hōjōki açılışı — geçicilik

Akan ırmağın akışı hiç kesilmez, ama yine de o, önceki su değildir.

Kamo no Chōmei bu satırları 1212'de, depremlerin, yangınların ve kıtlıkların ardından dağda kurduğu küçük bir kulübede yazdı. Hemen ardından durgun yerlerdeki köpüklerin bir yanda kaybolup bir yanda oluştuğunu, ve dünyadaki insanların, evlerinin de böyle olduğunu söyler. Dikkat geçicilikte: ırmak bir sürekliliktir ama içindeki hiçbir şey kalmaz.

Gerilim: Üç metin aynı ırmağa bakıp başka şeyler görüyor. Herakleitos'ta ırmak, değişen suların içinde aynı kalan bir şey; değişim ile aynılık bir arada. Chōmei'de vurgu tersine dönüyor: akış sürüyor ama hiçbir şey kalmıyor, ve bu insanın kendi evine, kendi hayatına dair bir yas. Vaiz ise ileriye akan bir çizgi yerine bir çember görüyor: sular gider ve geri gelir, deniz hiç dolmaz, yeni bir şey olmaz. Genç su ölçümleri bu üçünü de bir yerden doğruluyor, bir yerden zorluyor. Su gerçekten her an başka, Herakleitos ve Chōmei'nin dediği gibi. Ama yerin altında aylarca bekleyen eski su, ırmağın hem akıp gittiğini hem de kendi geçmişini geri getirdiğini gösteriyor; Vaiz'in çemberine biraz yaklaşan bir şey.

Benzetmenin sınırı

"Hayat bir ırmak gibi akıp gidiyor" en eski benzetmelerden biri. Kat 3 bu benzetmenin ırmağa ne yüklediğine bakıyor. Irmağı akıp giden zamanın imgesi yapmak, onu tek yönlü, geri dönmeyen bir çizgi gibi düşünmeye götürüyor. Oysa hidrologların ölçtüğü ırmak, geçmişte yağmış suyu bugüne taşıyan bir yapı; içinde eski ile yeni karışık akıyor. Benzetme ırmağın bu katmanlı zamanını görünmez kılabiliyor.

Herakleitos'un parçası ise sıklıkla "her şey akar, hiçbir şey kalmaz" diye özetleniyor. Ama parçanın kendisi ırmaklara "aynı" diyor. Bu özet, metnin aynılık ile değişimi bir arada tutan yapısını, tek yönlü bir hükme indiriyor. Bir sözün en bilinen hâli, bazen asıl söylediğinden uzaklaşmış hâli oluyor.

Vaiz ve Chōmei de hidroloji anlatmıyor. Vaiz, insanın güneşin altındaki çabasının sonuçsuzluğunu tartmak için ırmakları sayıyor; Chōmei, dünyanın ve evlerin geçiciliğini görmek için ırmağa bakıyor. İkisinin ırmağı da bir düşüncenin kapısı; bir ölçümün nesnesi değil.

Gözlem görevi

Kayıt: Her gün için tarih, saat, son yağmurun ne zaman olduğu ve suyun rengi, seviyesi, sesi hakkında birer kısa not yaz. Hafta sonunda fotoğrafları yan yana koy ve neyin değişip neyin değişmediğini ayır. Değişmeyen şeyler hangileri, kayalar mı, kıvrım mı, köpüğün yeri mi?

Kentte: Kentlerde birçok dere kanala alınmış ya da üstü kapatılmış olabilir. Kentinden geçen bir ırmak, kanal ya da dere varsa aynı görevi bir köprüden yap. Hiç akarsu yoksa, bir parktaki fıskiye ya da bir çeşmenin akışı da işe yarar: suyun sürekli yenilendiği, ama akışın biçiminin aynı kaldığı bir yer bul ve onu bir hafta boyunca izle.

Sonraki derse köprü

Kemal Bey'in köprüsünden bakınca ırmak hep aynı yatakta akıyor gibi görünüyor; yatağın kendisi kırk yılda pek değişmemiş. Ama ovaya inen bir ırmak yatağını yerinde tutmaz: kıvrılır, kıvrımlarını yavaş yavaş kaydırır, bir menderes çizer. Bir ırmağın akışı kadar yolu da değişebilir mi?