Kibarlıkla ezmek

Açılış

Bir düğünde gelinin teyzesi, damadın annesine yaklaşıyor. Gülümsüyor, elini tutuyor. «Ne güzel giyinmişsiniz. Bu renk size çok yakışmış. Bu kumaşlar artık her yerde var, değil mi? Ben de kızıma almıştım, evde giyiyor.» Damadın annesi teşekkür ediyor. Başka ne yapabilir? Teyzenin söylediği her kelime bir iltifat. Ama kadın masasına döndüğünde yüzü kızarmış ve elbisesini bir daha giymeyecek.

Bu teyze bir kez bile kaba bir şey söylemedi. Sesini yükseltmedi, bir kusur saymadı. Tam tersine: övdü, gülümsedi, elini tuttu. Ama konuşmanın sonunda karşısındaki küçülmüş, kendisi büyümüştü. Ve damadın annesi buna karşılık veremezdi, çünkü kendisine yapılan bir saldırı değil, bir nezaketti. Nezakete öfkeyle cevap veren, kaba olan taraf olur.

Bu, güç oyunlarının en incelerinden biri ve diyalog yazarına çok şey verir. Bir karakteri kaba yapmadan acımasız yapmak, kurbanını savunmasız bırakmak, seyirciyi bir sahnenin altındaki gerilimi hissettirirken yüzeyde her şeyin yolunda olduğunu göstermek. Bu ders kibarlığın bir ezme aracına dönüştüğü yerleri ve bunun nasıl yazıldığını ele alıyor.

Tek fikir

Nezaket, ölçüsünü, yerini ya da hedefini kaçırdığında bir üstünlük aracına dönüşür. En etkili yanı, karşıdakinin itiraz etme hakkını elinden almasıdır.

Kavram

Nezaket olağan durumda konuşanı biraz aşağıya çeker: rica eden, teşekkür eden, özür dileyen, karşısındakine yer açar. Kibarlıkla ezmek, bu işleyişi tersine çevirmektir. Konuşan nezaketin kelimelerini kullanır, ama bu kelimeleri öyle bir ölçüde, öyle bir yerde ya da öyle bir hedefe yöneltir ki sonuç karşıdakini küçültmek olur.

Bunun birkaç tanıdık biçimi var.

Aşırı nezaket. Durumun gerektirdiğinden çok daha resmî, çok daha süslü konuşmak. Yakın bir arkadaşa «Efendim, rica etsem» demek, iki kişi arasına bir duvar örer. Aşırı nezaket «Ben sana yakın değilim» der, ama kibarca.

Korumacı hitap. «Canım», «şekerim», «yavrum», «tatlım» gibi hitaplar yakın bir ilişkide sevgi taşır. Yakın olmayan biri ya da konuşmanın bir anında birden kullanıldığında karşıdakini bir çocuğa dönüştürür. Bir toplantıda bir meslektaşına «canım» diyen, onu bir an için masadan indirir.

İlgisiz iltifat. Asıl konu dışında, önemsiz bir şeyi övmek. Bir sunum yapan birine «Ne güzel bir ceket giymişsin» demek, sunumun kendisi hakkında söylenmeyen her şeyi duyurur. Övgü, söylenmeyen eleştirinin çerçevesidir.

Gereksiz açıklama. Karşıdakinin zaten bildiği bir şeyi ona yavaşça, sabırla, ayrıntısıyla anlatmak. Bu, «Senin bunu anlamayacağını varsayıyorum» demenin kibar yoludur. Açıklayan öğretmen, dinleyen öğrenci olur.

Aşırı teşekkür ve aşırı özür. Küçük bir iş için çok büyük teşekkür etmek, karşıdakinin yaptığını o kadar küçük gösterir ki, büyütmek zorunda kalırsın. «Çok teşekkür ederim, gerçekten çok incesiniz, bunu yapmak zorunda değildiniz» gibi. Aynı biçimde «Rahatsız ettiysem çok özür dilerim» diye başlayan bir cümle, çoğu zaman rahatsız etmeye devam edeceğini duyurur.

Bunların hepsinin ortak noktası, karşıdakini bir çıkmaza sokmalarıdır. Bir hakarete cevap verilebilir: itiraz edilir, karşılık verilir, çekip gidilir. Ama bir nezakete itiraz etmek, konuşanı kötü gösterir. «Bana canım deme» diyen kişi alıngan, «Bunu bana açıklamana gerek yok» diyen kişi kibirli görünür. Kibarlıkla ezen, kurbanının elinden cevabı alır. Bu yüzden bu teknik çoğu zaman güçlü olanın değil, gücünü açıkça kullanamayanın aracıdır: akraba, komşu, meslektaş, aile.

Yazar için bu teknik iki iş görür. Birincisi alt metin: yüzey kibardır, alt metin düşmancadır ve seyirci ikisini aynı anda duyar. İkincisi karakter: kibarlıkla ezen biri, kimseye kaba görünmeden acımasız olabilen biridir ve bu, bir karakterin en tehlikeli özelliklerinden biri olabilir.

Bir de cevap seçenekleri var. Kibarlıkla ezilen karakter ne yapabilir? Teşekkür edip küçülebilir. Aynı oyunu oynayıp kibarlıkla geri ezebilir. Ya da nezaketi görmezden gelip açık konuşarak oyunu bozabilir; bu sonuncusu en riskli olanıdır, çünkü kabalık suçlamasını göze almak gerekir. Hangi cevabın seçildiği, ezilen karakterin kim olduğunu söyler.

Sahnede

Son Sefer. Pazar akşamı. Sevgi İstanbul'dan gelmiş, yarın babasının kardiyoloji randevusu var. Garaja uğruyor. Kerem, cuma günkü ilk seferinden bu yana üç gündür direksiyonda; dolmuşu yıkıyor. Plakanın Kerem'e gitmesi Sevgi'nin onayıyla oldu; ama içinde bir burukluk var.

İki sürüm

Kalem Odası. Sabah. Tuna Bey, fotokopisini almak için geliyor. Geçen hafta Ozan onu dilekçeyle bekletmişti. Tuna Bey bunu unutmadı ve Ozan'a bir ders vermek istiyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Nezaket, ölçüsünü, yerini ya da hedefini kaçırdığında bir üstünlük aracına dönüşür.
2. Tanıdık biçimleri: aşırı nezaket, korumacı hitap, ilgisiz ya da zehirli iltifat, gereksiz açıklama, aşırı teşekkür.
3. En güçlü yanı, karşıdakinin itiraz hakkını almasıdır; nezakete itiraz eden kaba görünür.
4. Bu teknik çoğu zaman gücünü açıkça kullanamayanın aracıdır: akraba, komşu, meslektaş.
5. Ezilen karakterin cevap seçimi, onun kim olduğunu söyler.

Kendini sına

1. Garaj sahnesinde Sevgi'nin getirdiği defter hangi mesajı taşıyor?
2. Fotokopi zarfının verildiği sahnenin ilk taslağında Tuna neden istediğini alamıyor?
3. Kerem, Sevgi'nin oyununa nasıl cevap veriyor?

Yanıtlar

1. «Sen hesap tutmayı bilmezsin.» Defter bir hediye ve bir nezaket, ama Kerem kendi defterinden söz edince Sevgi onu övüp hemen geçersiz kılıyor ve gelir ile giderin nereye yazılacağını açıklıyor.
2. Çünkü açıkça saldırıyor ve Ozan'a bir cevap hakkı veriyor. Ozan talimatı hatırlatıp haklı çıkıyor; Tuna kaba ve küçülmüş olarak çıkıyor.
3. Sahne boyunca kısa cevaplarla teşekkür ediyor, sonra son repliğinde Sevgi'nin hesaplara bakma teklifini kabul edip ona bir iş veriyor: ayın on beşindeki sekiz binlik taksiti hatırlatıyor. Kibarlığa kibarlıkla cevap veriyor ve hesabın kimin olduğunu hatırlatıyor.

Sonraki derse köprü

Statü işaretlerini saymak, kurumsal ve anlık gücü ayırmak, bir kaymanın hazırlığını izlemek, kibarlığın ezdiği yeri görmek: gerçek bir sahnede bunların hepsi aynı anda çalışır. Sıradaki çözümleme bunu tek bir sahnede gösteriyor: Kalem Odası'nda bir müdürün odasında, bir müdür ile bir kâtip arasında geçen üç dakika, replik replik ve her replikte statünün nereye kaydığına bakarak.