Pazarlık

Açılış

Bir halı pazarında satıcı bir fiyat söylüyor. Müşteri gülüyor, yarısını teklif ediyor. Satıcı elini göğsüne koyuyor, «Kardeşim, bu halı benim annemin dokuması» diyor ve fiyatı biraz indiriyor. Müşteri kalkıp gidecekmiş gibi yapıyor. Satıcı arkasından sesleniyor. Sonunda ikisi de ortada bir yerde anlaşıyor ve ikisi de kazandığını düşünüyor. Bu konuşmanın her cümlesi bir hamle: teklif, karşı teklif, duygu, blöf, son söz.

Pazarlık, insanların bir şeyi değiş tokuş ettiği her yerde vardır. Halı pazarında olduğu gibi bir mutfakta da, bir yatak odasında da, bir mahkeme koridorunda da. Bir anne çocuğuyla yatma saatini pazarlık eder; iki kardeş bir mirası. Ve pazarlık sahneleri, diyaloğun en açık taktik oyunlarından biridir: her replik bir hamle, her sessizlik bir bekleyiştir.

Önceki derste Nazmi, Şükrü'yü Rıfat'tan bir şey istemeye ikna etti. Şimdi o istek yapılacak ve Rıfat'ın da bir karşılığı olacak. Bu ders pazarlığı inceliyor.

Tek fikir

Pazarlık bir hamleler dizisidir. Her taraf bir şey ister, bir şey verir ve bir sınırı saklar. En iyi pazarlık sahneleri, yüzeyde konuşulan şeyin ardındaki gerçek bedel ortaya çıktığında döner.

Kavram

Pazarlığın yapı taşları basittir. Teklif: bir taraf bir şey önerir. Karşı teklif: öbür taraf başka bir şey önerir ya da bir şart ekler. Taviz: bir taraf bir şeyden vazgeçer. Son sınır: bir tarafın geri adım atamayacağı nokta. Anlaşma ya da kopuş. Taktik değişimi burada en çıplak hâlindedir: her teklif bir hamle, her karşı teklif bir cevap.

Pazarlık sahnesinin gerilimi bilgi dengesinden gelir. Her taraf kendi son sınırını bilir ama ötekininkini bilmez. Her replik hem bir hamle hem bir keşif denemesidir: karşıdakinin ne kadar istediğini, ne kadar dayanacağını anlamaya çalışır. Seyirci bazen iki tarafın da son sınırını bilir ve onları birbirine doğru yürürken izler; bazen yalnızca birini bilir ve öbürünü onunla birlikte keşfeder.

Blöf pazarlığın en dramatik hamlesidir, çünkü bir risk taşır. Blöf yapan karakter, karşısındakinin onu görmeyeceğine bahse girer. Seyirci blöfü bilirse, sahne bir gerilime dönüşür: görülecek mi? Seyirci bilmezse, blöf ortaya çıktığında bir sürpriz olur. Blöfün görüldüğü an, pazarlığın dönüş noktası olabilir: blöf yapan karakter artık gerçek son sınırıyla kalır.

Pazarlık sahnelerinin bir derin katmanı daha var. Çoğu zaman pazarlık edilen şey, gerçekte pazarlık edilen şey değildir. Bir halının fiyatı konuşulurken bir saygı tartılır; bir sefer konuşulurken bir barışma. Karakterler yüzeyde para, zaman, iş konuşur; ama asıl istedikleri başka bir şeydir. İyi bir pazarlık sahnesi bu ikinci katmanı sonuna kadar saklar ve dönüşünü, gerçek bedelin ortaya çıktığı ana bırakır.

Pazarlığın bir zaman boyutu da var. Zaman baskısı altında yapılan pazarlık hızlanır ve taraflar daha fazla taviz verir; zamanı olan taraf güçlüdür. Bir otobüs kalkmak üzereyse, bir duruşma başlamak üzereyse, bir sefer şafakta çıkacaksa, saat sahnenin üçüncü oyuncusu olur. Yazar bu saati sahneye koymalı ve kimin zamanı olduğunu, kimin olmadığını belli etmelidir. Zamanı olmayan karakter blöf yapmaya daha yatkındır; zamanı olan karakter beklemeyi seçebilir ve bekleyiş, sözlerden daha güçlü bir hamle olabilir.

Pazarlığı yazmadan önce her taraf için üç şey yazmak işe yarar: ne istiyor, ne verebilir ve son sınırı ne. Sonra bir dördüncü şey: gerçekte ne istiyor? Bu son soru, sahnenin dönüş repliğini taşır.

Son olarak, anlaşmanın bir bedeli olmalıdır. Senaryo Akademisi'nin işaret ettiği gibi, anlaşmadan sonra bile ödenecek bir şey vardır: bir gurur, bir alışkanlık, bir söz. Kolay anlaşma, pazarlık sahnesinin gerilimini boşa harcar; anlaşma bir şeye mal olduğunda, sahnenin ağırlığı yerine oturur.

Sahnede

Ayın ilk cumartesisi, şafak. Kerem hasta. Şükrü, Nazmi'nin önünde Rıfat'ı arıyor. Rıfat'ın telefonu birkaç kez çalıyor.

İki sürüm

Aynı pazarlığın blöfsüz ve gizli bedelsiz yazıldığı hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Pazarlığın parçaları: teklif, karşılık, blöf, taviz ve saklanan bir sınır.
2. Gerilim bilgi dengesinden doğar: her taraf kendi son sınırını bilir, ötekininkini bilmez.
3. Blöf bir risktir; görüldüğünde pazarlığın dönüş noktası olabilir.
4. Pazarlık edilen şey çoğu zaman yüzeyde konuşulan şey değildir; gerçek bedel ortaya çıktığında sahne döner.
5. Anlaşmanın bir bedeli olmalıdır; kolay anlaşma sahnenin gerilimini boşa harcar.

Kendini sına

1. Şükrü'nün blöfü nedir ve nasıl görülüyor?
2. Pazarlığın yüzeyi ve gerçek katmanı nedir?
3. Şükrü'nün «Cuma» kabulü ona neye mal oluyor?

Yanıtlar

1. «Yapmazsan ben sürerim.» Şükrü'nün tansiyonu yüzünden süremeyeceğini seyirci de Rıfat da biliyor. Rıfat «Tansiyonla mı?» diyerek blöfü hemen görüyor ve Şükrü'nün elinde bir şey kalmıyor.
2. Yüzeyde bir sefer: kim sürecek, sefer kimde kalacak. Gerçek katmanda bir barışma: Rıfat, Şükrü'nün yıllardır gizlice yaptığı ziyaretin artık birlikte ve açıkça yapılmasını istiyor.
3. Yıllardır tek başına, kimseye söylemeden gittiği yolu artık Rıfat'la paylaşmaya. Gizli bir yükün görünür olmasına razı oluyor.

Sonraki derse köprü

Rıfat pazarlıkta bir bilgiyi kullandı: Şükrü'nün tansiyonunu biliyordu. Bilgi pazarlıkta bir silah olabilir; ama bazı sahnelerde bilginin kendisi pazarlık konusudur. Bir sonraki ders sorgu ve ifadeyi inceliyor: soru soranın elindeki bilgiyi saklayarak, cevap verenin de eksik söyleyerek oynadığı sahneyi.