毕竟, 居然, 反正, 根本

Kanca

Sekiz yüz yılı aşkın bir şiir dizesi: 青山遮不住，毕竟东流去. Şair Xin Qiji (辛弃疾) bir ırmağı anlatıyor: yeşil dağlar onu tutamaz, su eninde sonunda doğuya akıp gider. Buradaki 毕竟 bir sonucu haber veriyor; engel ne olursa olsun varılacak yer belli.

Bugün aynı kelimeyi bir annenin ağzında duyarsın: 别说他了，他毕竟是孩子. Artık bir sonuç değil, bir gerekçe söylüyor: «ne de olsa çocuk». Konuşan, kimsenin değiştiremeyeceği bir olguyu masaya koyuyor ve yargısını onun üstüne kuruyor. Bu dersin dört kelimesi de konuşanın elindeki bilgiye bir tavır ekliyor: kabul, şaşkınlık, umursamazlık, kesin ret.

Anlatım

毕竟: herkesin bildiği bir olguyu gerekçe yapmak

HSK 5 izlencesi dört kelimeyi tavır zarfları (语气副词) arasında sayar. 毕竟 bìjìng bir gerekçeyi ya da bir özelliği vurgular; yargıyı yumuşatır, sitemi geri çeker, bir kararı açıklar: 别骂他了，他毕竟是孩子 «Ona bağırma, ne de olsa çocuk». Chinese Grammar Wiki onu hem konuşmaya hem yazıya uygun bulur.

Kelime öznenin önüne de arkasına da gelebilir: 毕竟是冬天, 他毕竟不是本地人. Daha uzun biçimde önce bir karşı durum kabul edilir, sonra 毕竟 asıl gerekçeyi getirir: 虽然他做错了，但毕竟还小. Sonuç cümlesi genellikle bir öneri ya da yumuşamış bir yargıdır.

Ders HSK4.6'da 到底'nun da aynı işi gördüğünü görmüştün: 他到底是北京人. 汉典 bu anlamı tanımlarken 到底'yu doğrudan 毕竟 ile açıklar. Ayrım başka yerde. 到底 bir soruyu üsteleyebilir (你到底去不去？), 毕竟'nin bugünkü sözlük tanımında böyle bir kullanım yok. Eski metinlerde vardı: 国语辞典 《红楼梦》'dan 毕竟是如何死的？ sorusunu aktarır. Günümüz Çincesinde «artık söyle» diye soruyu sıkıştırmak için 到底 ya da 究竟 kullanılır, 毕竟 düz cümlede kalır.

居然: şaşkınlığın ikinci kelimesi

居然 jūrán'ı 竟然'nin eşi olarak tanıyorsun; iki sözlük maddesi birbirini tanımlıyor. 汉典'nin örneği kelimenin sınırını iyi gösteriyor: 这么重的担子，他居然挑着走了二十里. Yük ağır, beklenti «taşıyamaz»; olay beklentiyi aşıyor.

居然 fiilin ya da yardımcı fiilin önüne gelir: 他居然会说土耳其语, 他居然没来. Olay iyi de olabilir, kötü de. Kelimenin bir de eski hayatı var: 国语辞典 《诗经》'den bir dizede «huzur içinde», 《三国志》'den bir cümlede «açıkça» anlamını kaydeder. Günlük dilde bunlardan yalnız şaşkınlık kaldı.

Aynı sözlük 竟然'nin zıt anlamlısı olarak 果然'yi verir: biri beklentinin bozulduğunu, öteki tuttuğunu söyler. 果然 bir sonraki dersin kelimelerinden.

反正: koşulları silmek

汉典 反正 fǎnzhèng'i «ne olursa olsun; kesinlik tavrı bildirir» diye tanımlar ve tek örnek verir: 信不信由你，反正我不信 «İster inan ister inanma, ben inanmıyorum». İlk parça bütün ihtimalleri açıyor, 反正 hepsini bir kenara itip konuşanın değişmeyecek tutumunu söylüyor.

Bu yüzden 反正 Ders HSK4.16'nın 不管 ve 无论'ı ile sık buluşur: 不管他去不去，反正我要去. Dikkat edilecek yer, ikinci parçanın kuruluşu. 不管……都 kalıbında 都 öznenin arkasına, fiilin önüne gelir; 反正 ise genellikle ikinci parçanın başında, öznenin önünde durur. Chinese Grammar Wiki 反正'yi tam bu yere, bir virgülün ya da duraklamanın arkasına koyar.

反正'nin ikinci işi bir kararın gerekçesini vermektir: 反正他们不来了，咱们自己去吧. Burada 既然'ye yaklaşır, ama Wiki bir farkı vurgular: 反正'li gerekçe cümlenin başında da sonunda da olabilir, 既然 bu kadar serbest değildir. 我就送给你吧，反正我也不需要 sırasında gerekçe sona kalmış.

根本: kökünden reddetmek

根本 gēnběn önce bir isimdir: «kök, temel». 汉典'nin örnekleri: 水、土是农业的根本 «Su ve toprak tarımın temelidir», 从根本上说 «özünde, temelde». Sıfat gibi isim önüne de gelir: 根本原因 «asıl sebep».

Zarf olarak en sık olumsuzlukla çıkar: 根本不, 根本没(有). Chinese Grammar Wiki iki noktanın altını çizer. Birincisi, 根本 olumsuzluğu güçlendirir; ikincisi, bu kullanım çoğu zaman daha önce söylenmiş bir şeye cevaptır: 你说昨天在街上看到我了？我根本没有出去！ Konuşan bir iddiayı kısmen değil, temelinden reddediyor. Araya 就 da girebilir: 我根本就不赞成你的主张 (汉典).

Olumlu cümlede 根本 «kökten, baştan sona» anlamına gelir ve 改变 gibi fiillerle kullanılır: 汉典'nin örneği 必须根本改变这里的落后面貌. Bu kullanım daha yazılı bir havadadır.

Wiki 根本'yi 到底 ile de karşılaştırır: 到底 bir soru kelimesiyle soruyu üsteler, 根本 soru kelimesi almaz ve olumsuz bir cümleyi vurgular. «Hiç bilmiyorum» demek için 到底 kullanılamaz.

Karakter köşesi

抢 hem «zorla almak» hem «yarışarak, kimseden önce yapmak» demek: 抢票 «bilet kapmak». Solunda el kökü, sağında sesi taşıyan 仓 cāng var.

骗'nin solundaki 马 bir tesadüf değil: 汉典'ye göre kelimenin ilk anlamı «sıçrayıp ata binmek». 骗人 «insanları kandırmak», 别骗我 «beni kandırma». 劝 bir öğüdü kabul ettirmeye çalışmaktır: 我劝你早点儿买票. Geleneksel biçimi 勸; basitleştirilmiş biçimdeki 又 yalnızca bir işaret. 懒 kalp kökünü taşır; 懒 sıfat olarak doğrudan kullanılır: 他太懒了.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu dört tavrın üçü için hazır sözcük taşır. Göksel ile Kerslake'in bağlaçlar bölümü (28.3.9) «ne de olsa»yı ayrı anar: bir sonucu her koşulda geçerli bir gerekçeye bağlar. Kitabın örneğinde Sevil'in bir şeyi bilmesi gerekir, ne de olsa fizikçidir. 毕竟 tam bu yerde durur: 她应该知道，毕竟她是学物理的.

Aynı bölüm «nasılsa», «nasıl olsa» ve «zaten»i bir grupta toplar: bu sözcükler eklendikleri cümlenin hiçbir koşula bağlı olmadığını söyler ve vurgulu okunur. «Ben zaten yeni bir bavul alacaktım» diyen kişi, karşısındakinin yaptığı harcamanın kararı değiştirmediğini anlatıyor. 反正 aynı işi görür: 反正我也要买新箱子. Kitap vurgusuz «zaten»i ayrı tutar; o başka bir bağlantı kurar.

根本'nin en yakın Türkçe eşi «hiç». Dilbilgisi kitabına göre (20.5.1) soru olmayan bir cümlede «hiç» mutlaka bir olumsuzluk işaretiyle (-mA, değil, yok) birlikte gelir ve onu güçlendirir; örneklerinden biri trende hiç yer kalmadığını söyler. 根本 de olumsuzluğa yaslanır, ama Türkçe «hiç»in soruda «hiç gördün mü?» diye açılan ikinci hayatı Çince 根本'de yok. «Asla» ve «katiyen» ise kitapta öznenin kararlılığını taşır (20.5.4.1); 根本 bir kararlılık değil, bir iddiayı temelden reddetmektir.

Örnekler

Son cümlede 根本 bir isim, 从……上 kalıbının içinde «temel» demek; 根本原因'da da öyle.

Örnek diyalog

19 Ocak 2028 çarşamba, akşam. 小明 altıncı kattan Deniz'in üçüncü kattaki evine iniyor, elinde telefon. Ay takvimine göre yeni yıl 26 Ocak çarşamba başlıyor; 小明 bayram arifesinden önce anneannesinin köyüne gitmek istiyor.

小明'in 毕竟'si bileti bulamamanın suçunu kimseye yüklemiyor; bayramın herkes için bayram olduğunu hatırlatıyor. İlk 反正 babanın kararının gerekçesi. İkincisi 不管 cümlesinin önüne geçip 大卫'nin kararını beklemeye gerek bırakmıyor; 都 yine fiilin önünde. Deniz'in son 居然'si, 小明'in az önceki 根本'sini ona geri veriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 毕竟: ilk kez gelmiş olması herkesin bildiği bir gerekçe, sitem yumuşuyor. (b) 居然: üç ayda gazete okumak beklentiyi aşıyor. (c) 根本: bir iddia temelden reddediliyor, olumsuzlukla birlikte. (d) 反正: kararın gerekçesi.
2. Örneğin: 毕竟是周末，人多也正常。反正我们不着急，再等一会儿吧。
3. (a) İsim: 的'nin arkasında, «temeli, özü». (b) Zarf: 不'nun önünde olumsuzluğu güçlendiriyor.
4. 反正我已经看过了，这本书你拿去吧。 ya da 这本书你拿去吧，反正我已经看过了。 Gerekçe başta da sonda da durabilir.

Özet kartı

1. 毕竟 herkesin bildiği bir olguyu gerekçe yapar ve yargıyı yumuşatır: 他毕竟是孩子. Uzun biçimi 虽然……但毕竟…….
2. «Ne de olsa» anlamında 到底 da kullanılır, ama soruyu üstelemek yalnız 到底 ve 究竟'nin işidir; 毕竟 soru kurmaz.
3. 居然 竟然 ile aynı anlamda beklentiyi aşan olayı bildirir ve fiilin önüne gelir; sözlük zıt anlamlı olarak 果然'yi verir.
4. 反正 bütün ihtimalleri silip tutumu söyler; 不管/无论 cümlesinde ikinci parçanın başına, çoğunlukla öznenin önüne gelir.
5. Gerekçe bildiren 反正 cümlenin başında da sonunda da durabilir; 既然 bu kadar serbest değildir.
6. 根本 zarf olarak olumsuzlukla bir iddiayı temelden reddeder (根本不, 根本没); isim olarak «temel»dir (从根本上, 根本原因).
7. 抢, 骗, 劝 ve 懒 bu dersle köşeye girdi.

Sonraki derse köprü

居然 bir beklentinin bozulduğunu söylüyordu; sözlüğün ona karşı koyduğu 果然 tutan beklentinin kelimesi. Ama bir beklentinin tutması için önce biri onu ortaya koymalı. Sıradaki ders bu zinciri izliyor: bir tahmini 绝对 ile kesinleştirmek, tuttuğunda 果然 demek, birinin sözünü 的确 ile onaylamak, bir izlenimi 简直 ile büyütmek. Haklı çıkan birine «haklıymışsın» demekle «beklediğim gibi oldu» demek aynı zarfı mı ister?