Şehir hayatı ve çevre

Kanca

Pazar sabahı, binanın önü. Deniz'in bir elinde portakal kabuklarıyla dolu bir poşet, öbür elinde boş bir su şişesi ve geçen yıldan kalma, son kullanma tarihi geçmiş bir kutu nezle ilacı. Kapının yanında yan yana iki kutu duruyor. Üç şey var, iki kutu var; hangisi nereye?

Pekin'de bu sorunun cevabı bir yönetmelikte yazılı ve cevabın kelimeleri HSK 4 düzeyinde: 垃圾, 分类, 环境, 污染. Bu ders o kelimeleri şehrin gündelik işlerine bağlıyor: çöpü ayırmak, kışın evi ısıtmak, trafikte yol seçmek.

Anlatım

环境: kapının önü de, şehrin havası da

环境 huánjìng iki ölçekte iş görür. Küçük ölçekte bir evin, bir sokağın, bir okulun çevresini anlatır: 这个小区的环境很安静 «bu sitenin ortamı sessiz». Büyük ölçekte doğanın ve havanın durumunu: 保护环境 «çevreyi korumak», 环境污染 «çevre kirliliği». Sözlük de iki anlamı ayrı ayrı verir: biri «çevredeki yer», öbürü insanın ve canlıların yaşadığı alanın bütünü.

Ölçeği çoğunlukla yanındaki kelime belirler. 学习环境, 居住环境 gibi öbekler küçük ölçeğe, 自然环境 ve 环境保护 büyük ölçeğe çeker. Tek başına 环境不好 dendiğinde, sokaktan mı havadan mı söz edildiğini cümlenin geri kalanı söyler.

污染 wūrǎn hem fiildir hem ad. Fiil olarak nesne alır: 汽车会污染空气 «arabalar havayı kirletir». Ad olarak bir öbeğin başında durur: 空气污染很严重 «hava kirliliği çok ciddi». Sıfat değildir; 很 doğrudan önüne gelmez.

Çöpün dört adı

Pekin'in ev çöpü yönetmeliği (北京市生活垃圾管理条例) 2011'de kabul edildi; zorunlu ayrıştırmayı getiren değişiklik 1 Mayıs 2020'de yürürlüğe girdi. Metin çöpü dört gruba ayırır:

Son satır pratikte işe yarar: türünü çıkaramadığın şeyin yeri 其他垃圾'dir. Yönetmelik bir de kutuların yerini belirler. Konut sitelerinde ortak alanlara 厨余 ve 其他 kutuları gruplar hâlinde konur; 可回收物 ve 有害垃圾 kutusu en az bir toplama noktasında bulunur. Yani her bina kapısında dört kutu beklemek gerekmez. Deniz'in önündeki iki kutu kural gereği o iki kutudur.

Kuralı çiğneyen kişiyi önce site sorumlusu uyarır. Uyarıyı dinlemeyene yazılı ihtar verilir, ihlal tekrarlanırsa 50 ile 200 yuan arasında para cezası gelir.

Cümle kurarken 把 ve yön tümleci birlikte çalışır: 把果皮扔进厨余垃圾桶 «meyve kabuğunu mutfak atığı kutusuna at». 分类 hem fiil (垃圾要分类) hem ad (垃圾分类) olarak kullanılır.

Kış: 暖气 ve 供暖

Pekin'de birçok binada ısıyı bina dışından gelen merkezî sistem verir. Sistemin adı 暖气 nuǎnqì, ısıtmanın fiili 供暖 gōngnuǎn «ısı sağlamak». Şehrin ısıtma yönetmeliğine göre ısıtma dönemi 15 Kasım'da başlar, ertesi yılın 15 Mart'ında biter; belediye hava durumuna göre bu tarihleri kaydırabilir. Yatak odası ve oturma odası için alt sınır 18 derecedir.

Deniz'in hikâyesi bu takvime oturuyor. Kasımın ilk yarısında evi elektrikli sobayla (电暖气) ısıtmış, faturası ikiye katlanmıştı (Ders HSK4.32). 15 Kasım'dan sonra radyatör ısındı, soba kapandı.

Mevsimin dilinde iki yapı öne çıkar. 随着 bir değişimin öbürünü peşinden sürüklediğini söyler: 随着天气变冷 «havalar soğudukça». İkincisi HSK 4 izlencesinin sabit kalıplarından: 一 + ölçü sözü + 比 + 一 + ölçü sözü. 天气一天比一天冷 «hava her gün bir öncekinden soğuk». Kalıp her birimi bir öncekiyle kıyaslar; değişim adım adım ilerler. 越来越冷 aynı yöne gider ama birimi söylemez. 一年比一年 yılları, 一次比一次 denemeleri sayar.

Şehirde yol

Kalabalık bir şehirde ilk soru «ne ile gideyim?» olur. 堵车 dǔchē «trafik sıkışıklığı, trafiğe takılmak» bir fiil + nesne birleşimidir; derece söylenecekse fiil tekrarlanır: 堵车堵得厉害. Kısa yolu 路上很堵'dur. 公共交通 «toplu taşıma» metroyu (地铁) ve otobüsü kapsar. Gerekçe için 由于……因此 (Ders HSK4.10) iş görür; yapamamayı 骑不了, 走不了 gibi 不了 tümleci söyler. Hava ile yolu bağlayan bir cümle: 由于风太大，骑车骑不了多远，因此我坐地铁.

Karakter köşesi

污染 iki karakterin birleşmesi: 污 kirliliği, 染 bir şeyin başka bir şeye geçmesini, boyanın kumaşa işlemesi gibi, getirir. 染 tek başına «boyamak» anlamında gündelik dilde de var: 染头发 «saç boyatmak». 类 分类 ve 人类 «insanlık» içinde çıkar; Kangxi düzeninde kökü 米'dir. 余 «artan» anlamıyla 厨余 «mutfaktan artan» öbeğini kurar. 供 iki okunuşludur: «sağlamak» anlamında gōng (供暖, 提供), «sunmak, adamak» anlamında gòng; bu derste yalnız gōng.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin «çevre» kelimesi 环境 ile aynı iki ölçeği taşıyor. Sözlükte ilk anlam «bir şeyin yakını, dolayı», son anlam ise «hayatın gelişmesinde etkili olan doğal, toplumsal, kültürel dış faktörlerin tümü». «Okulun çevresi» ile «çevre kirliliği» aynı kelimeyle kurulur; Çincede de 学校周围的环境 ile 环境污染 öyle. Bir fark var: Türkçede «okulun çevresi» çoğu zaman yalnız mekânı anlatır, 环境 ise neredeyse her zaman o mekânın niteliğini de söyler (sessiz mi, temiz mi).

Türkiye'de ayrıştırmayı 2019 tarihli Sıfır Atık Yönetmeliği düzenler. Yönetmeliğin 14. maddesi kutulara renk verir; konutta geri kazanılabilir atıklar birlikte toplanacaksa mavi kutu, kalan atıklar için koyu gri kutu öngörülür. Pekin'in konut kuralı da kapıya iki kutu koyar, ama ayrımı başka yerden yapar: kapıda ayrılan yemek artığıdır, geri kazanılabilir olan toplama noktasına gider.

Kelime düzeyinde de bir eşleşme göze çarpar. Türk yönetmeliği «atık pil», «atık ilaç» der; Pekin yönetmeliği de 废电池, 废药品 yazar. Başa gelen 废 «kullanılmış, atık» anlamıyla Türkçedeki «atık» sıfatının işini görür. Gündelik konuşmada ise iki dil de daha kısa kelimeye döner: Türkçede «çöp», Çincede 垃圾.

Örnekler

Örnek diyalog

5 Aralık 2027 pazar, sabah dokuz. Deniz elinde poşetlerle binanın önüne inmiş; 高阿姨 pazara gitmek üzere kapıdan çıkıyor. Biraz sonra 小明 altıncı kattan bisikletiyle inecek; ikisi kütüphaneye gidecek.

高阿姨 kuralı Deniz'in elindeki nesneler üzerinden anlatıyor; «ne olduğu belli olmayan» için tek bir kutu göstermesi, yönetmeliğin son tanımının gündelik hâli. Deniz'in 得厉害 ve 骑不了 içeren cevapları, hava ile yolu aynı konuşmaya bağlıyor. 高阿姨'nın son cümlesindeki 一年比一年 bir dilek: havanın gerçekten düzelip düzelmediğini söylemiyor, düzelmesini istiyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 厨余垃圾: yönetmelik yemek artığını (剩菜剩饭) bu gruba koyar. (b) 可回收物: atık kâğıt geri kazanılabilir sayılır. (c) 有害垃圾: atık termometre zararlı atıklar listesinde adıyla geçer.
2. 路上的车一年比一年多。 Birim «yıl» olduğu için 一年比一年; sıfat (多) en sonda.
3. 这条路每天早上都堵车堵得很厉害。 ya da 这条路每天早上都堵得很厉害。 堵车'nin nesnesi 得'nin önünde kalamaz: ya fiil tekrarlanır ya nesne düşer.
4. 暖气来了以后，我就不开电暖气了。 了 cümle sonunda durum değişikliğini söyler: eskiden açıyordu, artık açmıyor.

Özet kartı

1. 环境 hem yakın çevreyi (小区的环境) hem doğayı (保护环境, 环境污染) anlatır; ölçeği yanındaki kelime belirler. Türkçedeki «çevre» de iki ölçeklidir.
2. 污染 fiil ya da ad; 很污染 olmaz, 污染很严重 olur.
3. Pekin'de çöpün dört grubu: 厨余垃圾, 可回收物, 有害垃圾, 其他垃圾. Sitede kapıya 厨余 ve 其他 konur; öbür ikisi toplama noktasındadır. Türü anlaşılmayan şey 其他垃圾'ye gider.
4. 暖气 sistem, 供暖 ısıtma işi; Pekin'de dönem 15 Kasım–15 Mart, yatak odası en az 18 °C.
5. 一 + ölçü sözü + 比 + 一 + ölçü sözü: adım adım değişim (一天比一天冷, 一年比一年好).
6. 堵车堵得厉害 / 路上很堵; 骑不了 gibi 不了 tümleci yapamamayı söyler.
7. Yeni karakterler: 污, 染, 类, 余, 供.

Sonraki derse köprü

Deniz'in şehirdeki işlerinin bir kısmı artık ekranda geçiyor: kirayı sözleşme günü 高阿姨'nın salonundan kalkmadan havale etmişti, ikinci el bisikletini de geçen yıl internette bulmuştu. Sıradaki ders o ekranın diline bakıyor. Yabancı bir icat Çinceye girerken sesini mi getirir, yoksa dil ona kendi karakterleriyle yeni bir ad mı kurar? Şifre, indirmek, akıllı telefon gibi kelimelerde hangi yolun seçildiğini orada göreceksin.