Güneş'i güvenle gözlemek

Kanca

Önce en önemli cümle: Güneş'e doğru korumasız bakmak, kısa bir süre bile olsa, gözüne kalıcı hasar verebilir. Amerikan Oftalmoloji Akademisi'ne (AAO) göre bu hasar retinada, yani gözün arka yüzündeki ışığa duyarlı katmanda oluşur ve körlüğe kadar gidebilir.

NASA'nın tutulma listesine göre 1 Haziran 2030'da halkalı bir Güneş tutulmasının yolu Türkiye'den geçecek. O gün Ay, Güneş'in ortasını kapatacak ve gökyüzünde parlak bir ateş halkası kalacak. Türkiye'nin dört bir yanında insanlar başını kaldıracak. Bu derste, o halkaya ve her gün doğan Güneş'e gözünü kaybetmeden nasıl bakacağını öğreneceksin.

Merkezi soru

Güneş'e bakmak neden bu kadar tehlikeli, hangi yöntemler ve filtreler gerçekten güvenlidir ve hangi yaygın alışkanlıklar gözü korumaz?

Anlatım

Güneş gözlüğü neden yetmez?

Amerikan Oftalmoloji Akademisi'ne göre Güneş'e korumasız bakmak retinaya kalıcı zarar verebilir; bu tabloya güneş retinopatisi (solar retinopathy) denir. AAO, sıradan güneş gözlüklerinin, çok koyu olanların bile, ve ev yapımı filtrelerin Güneş'e bakmak için güvenli olmadığını vurgular.

Fark sandığından çok büyük. NASA'ya göre güvenli güneş gözlem gözlükleri sıradan güneş gözlüklerinden binlerce kat daha koyudur. Güneş gözlüğü, parlak bir günde gözünü rahatlatmak için yapılmıştır; Güneş'in kendisine bakmak için değil.

Tek güvenli doğrudan yol: standarda uyan filtre

Amerikan Astronomi Derneği'ne (AAS) göre tutulma olsun olmasın, Güneş'e doğrudan bakmanın güvenli tek yolu, ISO 12312-2 uluslararası standardına uyan özel güneş filtreleridir. Bunlar "tutulma gözlüğü" ya da elde tutulan güneş gözlem kartları biçiminde satılır.

Dernek, kullanım için birkaç kural sıralar. Her kullanımdan önce filtreyi incele; çizik, delik, yırtık varsa ya da çerçeveden ayrılıyorsa at. Gözlük takıyorsan çıkarma, tutulma gözlüğünü onun üstüne tak. Önce hareketsiz dur ve gözlerini filtreyle kapat, sonra başını parlak Güneş'e kaldır. Bakışını bitirince önce başını çevir, sonra filtreyi çıkar; Güneş'e bakarken çıkarma. Çocukları hep gözetim altında tut.

Eski gözlükleri ne yapmalı? Dernek, on yaşından küçük, akredite bir laboratuvarda standarda uygunluğu sınanmış ve filtresi hasarsız olan gözlüklerin yeniden kullanılabileceğini yazıyor. Bazı gözlüklerin üstünde basılı "üç dakikadan fazla bakma" ya da "üç yılda bir at" uyarılarının ise eskidiğini ve yeni üretilmiş gözlükler için geçerli olmadığını belirtiyor.

Evde kaynak maskesi varsa? Dernek, 12 ve üzeri numaralı kaynakçı camlarının Güneş ışığının güvenli ölçüde küçük bir kısmını geçirdiğini, en uygun görüntünün 13 ya da 14 numarayla elde edildiğini söylüyor; görüntü sarı turuncu değil, yeşil olur. Ayarlanabilir ya da kendiliğinden kararan kaynak maskelerini ise kesinlikle önermiyor: birçoğu bu kadar koyulaşmaz ve yanlışlıkla açık bir ayara geçmek gözü korumasız bırakır.

Alet işin içine girince

Işık toplayan her alet, Güneş'in ısısını da toplar. NASA açıkça uyarıyor: tutulma gözlüğü takılıyken ya da elde tutulan bir güneş kartıyla bile dürbün, teleskop ya da fotoğraf makinesinin içinden Güneş'e bakma. Aletin topladığı yoğun ışık filtreyi yakıp geçer ve gözde ciddi yaralanmaya yol açar.

Teleskopla ya da dürbünle Güneş'e bakmak için filtre aletin kendisine, ön tarafına sıkıca takılmalıdır. İlk teleskop dersinde bu kuralı ve göz merceğinin arkasına takılan ucuz filtrelerin neden tehlikeli olduğunu görmüştük. NASA da güneş filtresiz bir mercekle, dürbünle ya da teleskopla parlak Güneş'in herhangi bir kısmına bakmanın anında ağır göz yaralanmasına yol açacağını yazıyor.

Dolaylı yöntemler: Güneş'e hiç bakmadan

Filtren yoksa Güneş'i bir yüzeye yansıtabilirsin. NASA'nın önerdiği iğne deliği projektörü, bir karta açılmış küçük bir delikten geçen Güneş ışığının yakındaki bir yüzeye Güneş'in görüntüsünü düşürmesine dayanır. Sırtını Güneş'e dön ve yalnızca yüzeydeki görüntüye bak; deliğin içinden Güneş'e asla bakma.

Mutfakta da bir alet var. NASA'ya göre kevgirin yuvarlak delikleri, parçalı tutulma sırasında yere hilal biçimli Güneş görüntüleri düşürür. Bir karton kutu, beyaz bir kâğıt ve alüminyum folyoyla kutu projektörü de yapabilirsin: folyoya açılmış iğne deliğinden giren ışık, kutunun karşı duvarındaki kâğıda küçük bir Güneş çizer.

Bu yöntemlerin güzelliği, gözünün hiç Güneş'e dönmemesi. Güneş neyle yanıyor dersinde yaptığın iğne deliği projektörü, aslında gökbilimin en güvenli aletlerinden biridir.

Tam tutulma: tek istisna

AAS ve NASA'nın ortak kuralı şu: Güneş'e çıplak gözle bakmak yalnızca tam tutulmanın kısa tam evresinde, Ay Güneş'in parlak yüzünü bütünüyle kapattığında güvenlidir. Bu evre yalnızca dar bir tam tutulma yolunda ve yalnızca birkaç dakika sürer. NASA'ya göre güvenli olduğunu, tutulma gözlüğünden artık Güneş'in hiçbir parçasını göremediğinde anlarsın. Parlak Güneş'in en küçük parçası yeniden göründüğü anda gözlüğü hemen geri takmak gerekir.

Halkalı ve parçalı tutulmalarda ise böyle bir an hiç yoktur. NASA'nın vurguladığı gibi halkalı bir tutulmada Ay, Güneş'in parlak yüzünü hiçbir zaman bütünüyle örtmez; bu yüzden gözlem baştan sona filtreyle yapılmalıdır. 2030'daki halkalı tutulmada, halka ne kadar ince görünürse görünsün, gözlük gözden inmemeli.

Aslında…

Büyük resim

Bize en yakın yıldız aynı zamanda en hareketlisi. Lekeleri, patlamaları ve tutulmaları, gökbilimin gündüz de yapılabileceğini gösterir. Güneş'in lekeleri ve fırtınaları dersinde gördüğün lekeler, doğru filtreyle ya da güvenli bir yansıtmayla kendi gözlemin olabilir.

Bu dersin asıl kazanımı ise bir alışkanlık: Güneş'e dönmeden önce durup düşünmek. Filtrem standarda uygun mu, hasarsız mı? Aletimin önünde mi, yoksa gözümün önünde mi? Bir saniyelik bu kontrol, bir ömürlük görmeyi korur.

Özet

1. Güneş'e korumasız bakmak kısa bir süre bile olsa retinaya kalıcı zarar verebilir; sıradan güneş gözlükleri, en koyuları bile, güvenli değildir.
2. Doğrudan bakmanın tek güvenli yolu ISO 12312-2 standardına uyan, hasarsız bir tutulma gözlüğü ya da güneş kartıdır; 13 ya da 14 numaralı kaynakçı camı da uygundur. Gözlükle dürbün ya da teleskop içinden asla bakılmaz; aletin filtresi önüne takılmalıdır.
3. İğne deliği, kevgir ve kutu projektörü Güneş'e hiç bakmadan gözlem sağlar; çıplak gözle bakmak yalnızca tam tutulmanın tam evresinde güvenlidir, halkalı ve parçalı tutulmalarda hiçbir zaman.

Görev

Quiz

1. Güneş'e korumasız bakmak gözün hangi bölümüne zarar verir ve bu tabloya ne denir?
2. Güneş'e doğrudan bakmak için hangi standarda uyan filtreler güvenlidir ve kullanmadan önce ne kontrol edilmelidir?
3. Tutulma gözlüğü takılıyken dürbünle Güneş'e bakmak neden tehlikelidir?
4. Güneş'e çıplak gözle bakmak hangi durumda güvenlidir; halkalı bir tutulmada neden hiçbir zaman değildir?

Cevaplar

1. Gözün arka yüzündeki ışığa duyarlı katmana, retinaya; bu tabloya güneş retinopatisi denir.
2. ISO 12312-2 standardına uyan tutulma gözlükleri ya da güneş kartları; kullanmadan önce çizik, delik, yırtık ya da çerçeveden ayrılma olup olmadığı kontrol edilmelidir.
3. Çünkü dürbün Güneş ışığını toplayıp yoğunlaştırır; bu ışık gözlüğün filtresini yakıp geçer ve gözde ciddi yaralanmaya yol açar.
4. Yalnızca tam tutulmanın tam evresinde, Ay Güneş'in parlak yüzünü bütünüyle örttüğünde; halkalı tutulmada Ay Güneş'i hiçbir zaman bütünüyle örtmediği için parlak halka hep görünür kalır.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Güneş gündüzün yıldızıydı. Akşam alacakaranlığında ise gökyüzünde yıldız gibi parlayan ama birkaç dakikada ufuktan ufka süzülen noktalar belirir: yapay uydular ve Uluslararası Uzay İstasyonu. Bir uydunun ne zaman ve nereden geçeceğini önceden nasıl bilir, geçiş tahminlerini nasıl okursun?