Plüton neden gezegenlikten çıkarıldı?

Kanca

24 Ağustos 2006, Prag. Dünyanın dört bir yanından gelmiş gökbilimciler büyük bir salonda ellerindeki kartları kaldırıyor. Birkaç dakika sonra karar açıklanıyor: Güneş Sistemi'nde dokuz değil, sekiz gezegen var.

2006'da bir oylamayla Güneş Sistemi'nin bir gezegeni "kayboldu." Plüton yerinden kıpırdamadı, küçülmedi, yörüngesi değişmedi. Değişen tek şey, gökbilimcilerin "gezegen" kelimesine verdikleri anlamdı.

Merkezi soru

Bir gök cismini gezegen yapan nedir, ve bilim insanları neden bir tanımı değiştirir?

Anlatım

Dokuzuncu gezegen

Plüton 1930'da, Neptün'ün ötesinde soluk bir nokta olarak bulundu. NASA'nın anlattığına göre adını, İngiltere'nin Oxford kentinde yaşayan on bir yaşındaki Venetia Burney (okunuşu "Venişa Börni") önerdi. Yetmiş yılı aşkın bir süre boyunca okul kitaplarında Güneş Sistemi'nin dokuzuncu ve en küçük gezegeni olarak yer aldı.

Ama Plüton baştan beri garipti. Çapı yaklaşık iki bin üç yüz kilometredir; bu, bizim Ay'ımızın çapının üçte ikisi kadar. Yörüngesi öteki gezegenlerinkinden daha eğik ve daha basıktır; bir dönem Neptün'ün yörüngesinin bile içine girer. Dev gezegenlerin ardından gelen bu küçük buz dünyası, ailenin öteki üyelerine pek benzemiyordu.

Kalabalık bir mahalle

1990'lardan itibaren teleskoplar, Neptün'ün ötesinde Plüton'a benzeyen başka cisimler bulmaya başladı. Bu bölgeye Kuiper Kuşağı (okunuşu "Kaypır") denir. NASA'ya göre burası, binlerce küçük buz dünyasıyla dolu, disk biçiminde bir bölgedir. Plüton'un aslında bu kalabalığın bir üyesi olduğu anlaşıldı.

Sorun, 2005'te Kuiper Kuşağı'nın daha derinlerinde Plüton'a benzer büyüklükte bir cisim, bugün Eris adını taşıyan dünya bulunduğunda büyüdü. Plüton bir gezegense Eris neden olmasın? Eris gezegense, ileride bulunacak onlarcası ne olacaktı? Gökbilimcilerin "gezegen" kelimesinin tam olarak ne demek olduğuna karar vermesi gerekiyordu.

Üç şart

Uluslararası Astronomi Birliği 2006'daki toplantısında bir tanım kabul etti. Buna göre bir gezegen üç şartı karşılamalıdır. Güneş'in çevresinde dolanmalıdır. Kendi çekimiyle neredeyse yuvarlak bir biçim alacak kadar kütleli olmalıdır. Ve yörüngesinin çevresini temizlemiş olmalıdır, yani kendi yolunda baskın cisim olmalıdır.

Plüton ilk iki şartı karşılar: Güneş'in çevresinde dolanır ve yuvarlaktır. Ama üçüncüsünü karşılamaz; Kuiper Kuşağı'ndaki pek çok başka cisimle aynı bölgeyi paylaşır. Bu yüzden yeni bir sınıfa, cüce gezegenlere alındı. Aynı kararla Eris ve asteroit kuşağındaki en büyük cisim Ceres de cüce gezegen oldu.

Tarih tekerrür eder

Plüton'un başına gelenler ilk değildi. 1801'de Mars ile Jüpiter arasında bulunan Ceres, bir süre yeni bir gezegen olarak kabul edildi. Sonra aynı bölgede benzer cisimler birbiri ardına bulununca, Ceres ve komşuları asteroit olarak yeniden sınıflandırıldı. Yeni keşifler, eski kategorilerin yetmediğini gösterdiğinde bilim sınıflarını yeniden düzenler.

Herkes ikna olmadı

Karar oybirliğiyle alınmadı ve bugün de tartışılıyor. NASA'nın Plüton'a giden New Horizons aracının baş bilim insanı Alan Stern (okunuşu "Elın Störn") gibi bazı gezegen bilimcileri, "yörüngeyi temizlemek" ölçütünü belirsiz buluyor. Onlara göre Dünya dahil hiçbir gezegenin yolu tamamen temiz değildir. Bu bilim insanları, bir cismin gezegen olup olmadığının yörüngesine değil, kendi özelliklerine, örneğin kendi çekimiyle yuvarlak olmasına bakılarak belirlenmesini öneriyor.

2015'te New Horizons, Plüton'un yanından geçti ve beklenmedik bir dünya ortaya çıkardı: dağlar, vadiler, buzullar ve yüzeyinde kalp biçiminde açık renkli bir bölge. Plüton'un küçük ama hareketli, jeolojik olarak canlı bir dünya olduğu anlaşıldı. Bu bulgular, onun ne olarak adlandırılması gerektiği tartışmasına yeni bir heyecan kattı.

Aslında…

"Cüce gezegen" adı, Plüton'un önemsiz olduğu anlamına gelmez. Plüton bugün Kuiper Kuşağı'nın en iyi incelenmiş ve en ilgi çekici üyesi. Adını ne koyarsak koyalım, keşfedilecek bir dünya olarak orada duruyor.

Büyük resim

Bu hikâye, bilimin nasıl işlediğini gösteren güzel bir örnektir. Bilim insanları bir şeyi sınıflandırırken, o güne kadar bildikleri örneklere göre bir çerçeve çizer. Yeni keşifler çerçeveye sığmadığında, çerçeveyi değiştirirler. Bu bir başarısızlık değil, bilginin büyüdüğünün işaretidir.

Sınıflandırma tartışmaları, astronominin başka alanlarında da karşımıza çıkacak. Jüpiter'i konuşurken gördüğümüz gibi, gezegen ile yıldız arasındaki sınır da keskin değildir. Doğa kutulara ayrılmış olarak gelmez; kutuları biz yaparız ve gerektiğinde yeniden yaparız.

Özet

1. Plüton 1930'da bulundu ve yetmiş yılı aşkın süre dokuzuncu gezegen sayıldı; ama Kuiper Kuşağı'nda ona benzeyen pek çok cisim, özellikle 2005'te Eris bulununca tanım sorunu doğdu.
2. 2006'da kabul edilen tanıma göre bir gezegen Güneş'in çevresinde dolanmalı, kendi çekimiyle yuvarlak olmalı ve yörüngesinin çevresini temizlemiş olmalıdır; Plüton üçüncü şartı karşılamadığı için cüce gezegen oldu.
3. Karar bugün de tartışılıyor; bazı gezegen bilimcileri, gezegenliğin cismin kendi özelliklerine göre belirlenmesini savunuyor.

Görev

Quiz

1. Plüton ne zaman bulundu ve adını kim önerdi?
2. Kuiper Kuşağı nedir?
3. 2006 tanımına göre bir gezegenin karşılaması gereken üç şart nelerdir?
4. Plüton hangi şartı karşılamadığı için cüce gezegen oldu?
5. Bazı gezegen bilimcileri bu tanıma neden itiraz ediyor?

Cevaplar

1. 1930'da bulundu; adını Oxford'da yaşayan on bir yaşındaki Venetia Burney önerdi.
2. Neptün'ün ötesinde, binlerce küçük buz dünyasıyla dolu, disk biçimindeki bölgedir.
3. Güneş'in çevresinde dolanmak, kendi çekimiyle neredeyse yuvarlak olmak ve yörüngesinin çevresini temizlemiş olmak.
4. Yörüngesinin çevresini temizlememiştir; Kuiper Kuşağı'ndaki pek çok cisimle aynı bölgeyi paylaşır.
5. "Yörüngeyi temizlemek" ölçütünü belirsiz buluyorlar ve gezegenliğin yörüngeye değil, cismin kendi özelliklerine göre belirlenmesini savunuyorlar.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Plüton'un yaşadığı Kuiper Kuşağı, Güneş Sistemi'nin tek kalabalık bölgesi değil. Mars ile Jüpiter arasında sayısız kaya parçası dolanıyor; uzak bölgelerden de zaman zaman kuyruklu yıldızlar geliyor. Bir asteroit ile bir kuyruklu yıldız arasındaki fark nedir, ve gökte gördüğümüz meteorlar bunlarla nasıl bağlantılı?