Radial, Ulnar, Tibial ve Fibular Yönler

Açılış

Üçüncü ve son istisna ailesi. Bu terimlerin borcunu üç derste birden vermiştim — 01-10'da, 01-12'de ve 01-17'de "ön kolda ve baldırda medial/lateral yerine başka terimler kullanılır" diye geçmiştim. Şimdi gerekçesini kuruyoruz.

Sorun tek bir cümlede: ön kol dönebilir.

Ön kolda iki kemik vardır ve bunlar birbirinin üzerinden dönerek avucun yönünü değiştirir. Döndüklerinde, ön kolun hangi kenarının orta hatta yakın olduğu değişir — yani medial ve lateral yer değiştirir.

Kemikler ise yer değiştirmez. Hangi kemiğin hangisi olduğu, dönmeden etkilenmez.

Yön terimi dönmeyle kayıyorsa, dönmeyen bir şeye bağlanmalıdır. Ön kolda o şey kemiğin kendisidir.

Bu derste ne olacak

Dört terimi tanımlayacağız. Sonra ön koldaki dönme mekanizmasını ve terimlerin bunu nasıl çözdüğünü göreceğiz. Ardından baldırdaki durumu ele alacağız — orada dönme yok, ama terimler yine kullanılıyor ve sebebi farklı. Son olarak bu terimlerin klinik kullanımına bakacağız.

Sıfır noktası

Ön koldaki iki kemik ve karşılık gelen yönler:

Baldırdaki iki kemik ve karşılık gelen yönler:

Anatomik pozisyonda:

• Radial ≈ lateral, ulnar ≈ medial (ön kolda).
• Tibial ≈ medial, fibular ≈ lateral (baldırda).

Ama bu eşleşmeler yalnız anatomik pozisyonda geçerlidir ve tam da bu yüzden ayrı terimler var.

Mekanizma

Ön koldaki dönme

Ders 01-10'da kurmuştuk: ön koldaki iki kemik birbirinin üzerinden döner.

Avuç öne bakarken (anatomik pozisyon) iki kemik paralel durur. Bu duruşta başparmak dışta, yani lateraldedir.

Avuç arkaya çevrildiğinde kemiklerden biri diğerinin üzerinden geçer ve çaprazlanırlar. Bu duruşta başparmak içe doğru bakar — görünüşte medial hâle gelmiştir.

Şimdi sorunu gör: "ön kolun medial kenarındaki yapı" ifadesi, iki duruşta iki farklı kenarı işaret eder.

Çözüm: kemikleri referans almak. Bir kemik, dönme sırasında yer değiştirse bile kendi kimliğini korur. "Radial taraf", kolun ne kadar döndüğünden bağımsız olarak hep aynı kemiğin tarafıdır.

Terimin taşıdığı ek bilgi

Bu terimlerin ikinci bir avantajı var: ad, bilgi taşıyor.

Bir yapının "radial tarafta" olduğunu duyduğunda, aynı zamanda şunu da öğrenmiş oluyorsun: o yapı, radius kemiğine komşu bölgede. Bu, komşuluk bilgisini yön bilgisiyle birlikte verir.

Ders 00-07'de adlandırmanın bilgi taşıdığını söylemiştik. Burada kural bir kez daha işliyor: yön terimi, bir kemiğin adını taşıyarak konumu çift katmanlı hâle getiriyor.

Aynı mantık damar ve sinir adlarında da geçer: bir damarın adında bir kemiğin adı geçiyorsa, o damarın nerede seyrettiğini de öğrenmiş olursun.

Baldırdaki durum farklı

Baldırda dönme yoktur — iki kemik birbirine sıkıca bağlıdır ve birbiri üzerinden geçmez.

Öyleyse neden orada da kemik adına dayalı terimler kullanılıyor?

Üç sebep:

1. Kalça dönmesi. Ön kol dönmese de, bütün bacak kalçadan döner. Ayak parmakları içe ya da dışa dönük durduğunda, baldırın medial ve lateral yüzleri bedene göre kayar. Kemik adına dayalı terim bundan etkilenmez.

2. Tutarlılık. İki uzuvda aynı adlandırma mantığını kullanmak, öğrenmeyi ve okumayı kolaylaştırır.

3. Kesinlik. Baldırda iki kemik çok farklı büyüklüktedir ve farklı işler yapar. Birine göre yön belirtmek, "iç/dış" demekten daha bilgilendiricidir.

Not: fibular yerine peroneal terimi de yaygın kullanılır; ikisi eş anlamlıdır ve kaynaklar arasında değişir. Ders 00-19'daki eş anlamlı terim durumuna güzel bir örnek.

Ne zaman hangisi kullanılır

Pratik bir rehber:

Kemik adına dayalı terimler tercih edilir:

• Ön kol ve el tariflerinde.
• Baldır ve ayak tariflerinde.
• Dönmenin söz konusu olduğu her yerde.
• Klinik ve cerrahi metinlerde.

Medial/lateral tercih edilir:

• Gövde ve baş tariflerinde.
• Kol (üst kol) ve uyluk tariflerinde — buralarda tek kemik vardır, dönme sorunu farklıdır.
• Genel konum ifadelerinde.

Üst kol ve uyluk için neden kemik adına dayalı terim yok? Çünkü orada tek bir kemik var ve bir kemik kendine göre yön tanımlayamaz. İki kemik olan yerde biri diğerine göre bir eksen kurar.

Klinik kullanım

Bu terimler klinikte çok sık geçer ve üç yerde belirleyicidir.

Nabız. Bilekte başparmak tarafında hissedilen nabız, radial taraftaki damara aittir. Serçe parmak tarafında da bir damar vardır ama daha derin seyreder ve daha zor hissedilir. Nabız aranırken bu ayrım doğrudan kullanılır.

Duyu haritası. Elin radial ve ulnar tarafları farklı sinirlerden duyu alır. Hangi tarafta his kaybı olduğu, hangi sinirin etkilendiğini daraltır.

Kırık ve yaralanma tarifi. Bir kırığın hangi kemikte ve hangi seviyede olduğu, kemik adıyla belirtilir. Bu, "ön kolda kırık" demekten çok daha kullanışlıdır.

Sapma tarifi. Bir eklemin ya da parmağın hangi yöne kaydığı bu terimlerle anlatılır — radial sapma, ulnar sapma. Bu ifadeler duruştan bağımsızdır ve bu yüzden karşılaştırılabilir.

Benzer mantığın diğer örnekleri

Kemik adına dayalı yön, aynı mantığın tek örneği değil. Anatomide "değişmeyen bir yapıya göre yön tanımlama" alışkanlığı birkaç yerde daha görülür.

Diş hekimliğinde yönler dişlerin dizilimine göre tanımlanır: orta hattaki dişlere doğru, arka dişlere doğru, dile bakan yüz, yanağa bakan yüz. Ağız açılıp kapandığında bedene göre yönler değişir; dişlere göre yönler değişmez.

Kalp anatomisinde bazı tarifler kalbin kendi eksenine göre yapılır, bedene göre değil. Kalp göğüs içinde yatık durduğu için "kalbin tabanı" bedene göre yukarıda, "tepesi" aşağıdadır — sezgiye ters ama kalbin kendi geometrisine uygundur.

Bağırsakta yön akış yönüne göre tarif edilir: proksimal ve distal (Ders 01-18). Bağırsak karın içinde kıvrılıp döner; bedene göre yön kurmak imkânsızdır.

Örüntü her yerde aynı: hareketli ya da kıvrımlı bir yapı, kendi referansını taşır.

Üç istisna ailesinin ortak dersi

Bu üç ders (01-23, 01-24, 01-25) aynı şeyi üç farklı yerde gösteriyor:

Bedenin genel eksenleri, kendi ekseni olan yapılarda yetersiz kalır.

• Sinir sistemi kıvrıldığı için kendi koordinatını kullanır.
• El ve ayak yassı ve dönebilir olduğu için kendi yüzey adlarını kullanır.
• Ön kol ve baldır iki kemikli olduğu için kemik adına dayalı yön kullanır.

Üçünde de çözüm aynı: referansı, değişmeyen bir şeye bağlamak. Sinir tüpü, uzvun yüzü, kemiğin kimliği.

Bu, terminolojinin keyfî değil, sorun çözücü olduğunun en net göstergesi.

Kendin dene

Toparlayalım

• Ön kolda iki kemik birbirinin üzerinden döner; bu dönme medial ve lateral'i yer değiştirir, kemiklerin kimliğini değiştirmez.
• Radial = başparmak tarafı, ulnar = serçe parmak tarafı. "Dış/iç" olarak ezberlemek yanlıştır; o eşleşme yalnız anatomik pozisyonda geçerlidir.
• Terimler ek bilgi taşır: yön ile birlikte komşu kemiği de söyler.
• Baldırda dönme yoktur ama terimler yine kullanılır: kalça dönmesi, tutarlılık ve kesinlik için.
• Fibular ve peroneal eş anlamlıdır; kaynaklar arasında değişir.
• Üst kol ve uyluk tek kemiklidir; orada kemik adına dayalı yön kurulamaz.
• Klinikte nabız, duyu haritası, kırık tarifi ve sapma tarifinde belirleyicidir.
• Üç istisna ailesinin ortak dersi: referans, değişmeyen bir şeye bağlanır.

Bölüm 01.3'ün son dersinde bütün bu terimleri bir arada çalıştıracağız.