Merkezi Sinir Sistemi Gliaları

Açılış

Ders 03-54'te bir söz vermiştik: glia hücrelerini listelemeyeceğiz.

Çünkü orada çerçeveyi kurmuştuk: bir hücre tek bir işe bu kadar uzmanlaşırsa, geri kalan işleri başkası yapmak zorunda. Glia, nöronun yardımcısı değil — uzmanlaşmasının zorunlu sonucu.

Öyleyse yöntem belli: nöronun yapamadığı işleri sayacağız. Her iş bize bir hücre verecek. Ve dört iş çıkacak — dördü de nöronun kendi yapısından türetilebilir.

Bu ders K2 katmanında.

Bu derste ne olacak

Dört işi sırayla ele alacağız ve her birinin gerektirdiği hücreyi türeteceğiz. Üçüncüsünde Ders 03-30'un çerçevesi tersine dönecek. Son olarak bu hücrelerin kesitte neden neredeyse görünmediğini ve bunun tarihsel bir sonucunu konuşacağız.

Sıfır noktası

Nöronun yapamadığı dört iş:

1. Kendi uzantısını yalıtmak.

2. Çevresindeki sıvının bileşimini ayarlamak ve beslenmeye aracılık etmek.

3. Artıkları temizlemek ve savunma yapmak.

4. Sıvı dolu boşlukları döşemek ve o sıvıyı yönetmek.

Dört iş, dört hücre. Adlarını her işin sonunda vereceğiz.

Mekanizma

İş 1 — Yalıtım

Ders 03-55'te aksonun üçüncü gerekliliğini kurmuştuk: yalıtılmalı, yoksa komşu hatta sızan sinyal iki bilgiyi de bozar.

Peki akson kendini yalıtabilir mi?

Hayır. Yalıtım, uzantının çevresini sarmak demek — bir hücre kendi etrafını saramaz.

Öyleyse başka bir hücre saracak.

Şimdi merkezi sinir sistemine özgü bir kısıt ekleyelim: burada aksonlar son derece sıkışık. Yer çok pahalı.

Eğer her aksonu ayrı bir yalıtım hücresi sarsaydı, hücre sayısı ve kapladıkları yer olağanüstü artardı.

Öyleyse verimli çözüm ne? Bir hücre birden fazla aksona hizmet etsin.

Ve gerçekten öyle: bu hücre çok sayıda kol uzatıyor, her kolu farklı bir aksonun bir bölümünü sarıyor.

MERKEZDE YER PAHALI — BU YÜZDEN YALITIM HÜCRESİ TEK BİR AKSONU DEĞİL, BİRÇOK AKSONU BİRDEN SARAR.

Ve bu, Ders 03-57'nin farkını şimdiden haber veriyor: çevrede yer bu kadar sıkışık değil, ve orada çözüm başka olacak.

İş 2 — Ortam bakımı ve aracılık

Nöron bilgi taşırken çevresine madde salıyor ve çevresinden madde alıyor. Bu, çevredeki sıvının bileşimini sürekli değiştiriyor.

Ders 03-55'te kurmuştuk: kapatılamayan bir sinyal bilgi taşımaz. Ortam temizlenmezse bir sonraki sinyal bozulur.

Ayrıca nöronun beslenmesi gerekiyor — ama nöron gövdesi damara doğrudan değmiyor olabilir.

Öyleyse gereken hücrenin iki adrese birden ulaşması lazım: damara ve nörona.

Ve bu, hücrenin biçimini doğrudan belirliyor: her yöne uzanan çok sayıda kol, bazıları damara, bazıları nörona uzanıyor.

ASTROSİTİN YILDIZ BİÇİMİ BİR SÜS DEĞİL — İKİ FARKLI ADRESE AYNI ANDA DOKUNMAK ZORUNDA.

Ve bir sonuç daha: kolları damarları sardığı için bu hücre, kandan dokuya neyin geçeceği konusunda konumlanmış durumda. Yani bir sınır düzenlemesinin parçası.

Bir dürüstlük notu (Ders 00-22): bu sınırın sızdırmazlığı asıl olarak damarın kendi hücrelerinin bağlantılarından geliyor (Ders 03-16'nın kapatan bağlantısı). Astrositin bu sınırı kurma ve sürdürmedeki rolü gösterilmiş, ama katkısının tam ölçüsü hâlâ araştırılıyor. Bu akademide böyle konular kesinmiş gibi anlatılmaz.

İş 3 — Temizlik ve savunma

Şimdi dersin en öğretici türetmesine geliyoruz — ve Ders 03-30'un çerçevesi burada tersine dönecek.

Orada savunmanın neden bağ dokusunda kurulduğunu üç koşulla türetmiştik:

1. Sınırı geçen her şeyin ilk vardığı yer orası.

2. Damar orada — takviye ulaşabiliyor.

3. Aralık orada — hücreler dolaşabiliyor.

Şimdi aynı üç soruyu merkezi sinir sistemi için soralım.

1. İlk varılan yer mi? Hayır — burası derinde, korunaklı bir bölge.

2. Takviye kolayca ulaşabiliyor mu? Hayır — az önce kurduğumuz sınır, kandan dokuya geçişi kısıtlıyor.

3. Aralık var mı? Çok az — doku son derece sıkışık (Ders 03-55: keçe benzeri dokuma).

Üç koşulun üçü de sağlanmıyor.

Öyleyse dışarıdan gelen bir savunma burada işe yaramaz. Ne yapılmalı?

BAĞ DOKUSUNDA SAVUNMA DIŞARIDAN GELİYORDU; MERKEZDE GELEMEZ — BU YÜZDEN SAVUNMA İÇERİDE YERLEŞİK DURUR.

Ve kökeni de tanıdık: bu hücre, diğer gliaların soyundan gelmiyor — makrofajla aynı soydan.

Bu, kursta üçüncü kez aynı bağlantı. Ders 03-30'da makrofajı, Ders 03-45'te osteoklastı aynı soya bağlamıştık:

YIKIM VE TEMİZLİK HER DOKUDA AYNI SOYDAN GELİR.

Aynı çerçeve, zıt koşullar, farklı düzenleme — ama aynı soy.

İş 4 — Boşlukları döşemek

Merkezi sinir sisteminin içinde sıvı dolu boşluklar var. Birinin o yüzeyi döşemesi ve sıvıyı yönetmesi gerekiyor.

Şimdi sor: bu tarif kime benziyor?

Bir boşluğu döşeyen, hücreleri yan yana dizilmiş, yüzeyi yöneten bir tabaka — bu, Ders 03-02'nin epitel tanımının ta kendisi.

Ve gerçekten de bu hücreler epitel gibi davranıyor: tek sıra hâlinde diziliyorlar, birbirlerine bağlanıyorlar, ve bazıları tepe yüzeylerinde hareketli uzantılar taşıyor — Ders 03-11'de "yüzeyi süpüren" epitel için kurduğumuz donanımın aynısı.

Öyleyse:

MERKEZİ SİNİR SİSTEMİNİN İÇİNDEKİ BOŞLUKLARI DÖŞEYEN HÜCRELER EPİTEL GİBİ DAVRANIR — ÇÜNKÜ AYNI SORUNU ÇÖZÜYORLAR.

Aynı sorun, aynı çözüm — dokunun hangi gruba ait olduğundan bağımsız olarak.

Dört iş, dört hücre

Dört satır, dört gerekçe. Hiçbiri ezberlenmedi.

Kesitte neden görünmüyorlar

Kapanışta bir yöntem sorunu — ve şaşırtıcı bir tarihsel sonucu.

Rutin bir kesitte glia hücrelerini nasıl görürsün?

Neredeyse yalnız çıplak çekirdek olarak. Yani bir çekirdek görüyorsun, ama ait olduğu hücreyi göremiyorsun.

Neden? İki sebep:

1. Uzantıları çok ince ve H&E ile belirgin boyanmıyor.

2. Uzantılar, Ders 03-55'te tanıdığımız keçe benzeri dokumanın içinde kayboluyor — komşularınkinden ayırt edilemiyor.

Öyleyse kesitte sayabildiğin şey hücreler değil, çekirdekler. Ve yalnız çekirdeğe bakarak tip ayırmak güvenilir değil.

Bu, bölümlerde defalarca karşımıza çıkan durumun bir örneği daha (Ders 03-26, 03-28, 03-34): rutin kesit, dokunun asıl işini yapan yapıyı göstermiyor.

Çözüm de aynı hattan: gliaları gösteren özel yöntemler ve Ders 03-06'nın immünohistokimyası. Ders 02-29'un kuralı burada tam yerinde — biçim söyleyemediğinde, moleküler işaret kökeni gösterir.

Ve şimdi tarihsel sonucu:

GLİALARIN UZUN SÜRE İKİNCİL SAYILMASININ BİR SEBEBİ, RUTİN KESİTTE NEREDEYSE GÖRÜNMEMELERİ.

Nöron gövdeleri belirgin ve dikkat çekiciydi (Ders 03-54: koyu boyanan sitoplazma). Glia ise bir çekirdekten ibaret görünüyordu.

Yani yöntem, kavramı biçimlendirdi.

Bu, Ders 00-19 ve 03-37'de kurduğumuz hattın bir örneği daha: bilgi değişti çünkü doku değil, yöntem değişti.

Kendin dene

Toparlayalım

• Glia listelenmez, nöronun YAPAMADIĞI İŞLERDEN türetilir. Dört iş, dört hücre.
• Akson kendini yalıtamaz — bir hücre kendi etrafını saramaz.
• MERKEZDE YER PAHALI — bu yüzden yalıtım hücresi tek bir aksonu değil, birçok aksonu birden sarar (oligodendrosit).
• Ortam sürekli temizlenmeli, yoksa bir sonraki sinyal bozulur (Ders 03-55).
• ASTROSİTİN YILDIZ BİÇİMİ BİR SÜS DEĞİL — İKİ FARKLI ADRESE (damar ve nöron) AYNI ANDA DOKUNMAK ZORUNDA.
• Astrosit damarları sardığı için sınır düzenlemesinin parçası; ama sızdırmazlık asıl olarak damarın kendi bağlantılarından gelir, astrositin katkısının ölçüsü araştırılıyor (Ders 00-22).
• Ders 03-30'un üç koşulu merkezde sağlanmıyor: ilk varılan yer değil, takviye kolay ulaşamıyor, aralık çok az.
• BAĞ DOKUSUNDA SAVUNMA DIŞARIDAN GELİYORDU; MERKEZDE GELEMEZ — BU YÜZDEN SAVUNMA İÇERİDE YERLEŞİK DURUR (mikroglia).
• YIKIM VE TEMİZLİK HER DOKUDA AYNI SOYDAN GELİR — üçüncü kez (03-30, 03-45, burada).
• Bir boşluğu döşemek epitelin sorunudur, ve çözüm de epitel çözümüdür.
• MERKEZİ SİNİR SİSTEMİNİN İÇİNDEKİ BOŞLUKLARI DÖŞEYEN HÜCRELER EPİTEL GİBİ DAVRANIR — çünkü aynı sorunu çözüyorlar.
• Adları unutsan bile işleri hatırlarsan hücreleri yeniden çıkarabilirsin; tersi mümkün değil.
• Rutin kesitte glia neredeyse yalnız ÇIPLAK ÇEKİRDEK olarak görülür; uzantılar keçe dokumasında kaybolur.
• Yalnız çekirdeğe bakarak tip ayırmak güvenilir değildir; çözüm özel yöntemler ve immünohistokimya (Ders 03-06, 02-29).
• GLİALARIN UZUN SÜRE İKİNCİL SAYILMASININ BİR SEBEBİ, RUTİN KESİTTE NEREDEYSE GÖRÜNMEMELERİ.
• Yöntem kavramı biçimlendirdi — bilgi değişti çünkü doku değil, yöntem değişti (Ders 00-19, 03-37).

Bir sonraki derste çevreye geçiyoruz. Aynı dört iş orada da var mı? Ve yer sıkışıklığı kalkınca yalıtım çözümü nasıl değişiyor? Periferik sinir sistemi gliaları.