Germ Yapraklarının Temel Türevleri

Açılış

Bir genel cerrahi polikliniğine aynı sabah iki hasta gelir. Birincisi, birkaç haftadır tuvalette parlak kırmızı kan gördüğünü ama hiç ağrısı olmadığını söyler. İkincisi oturamayacak kadar şiddetli bir ağrıyla gelmiştir; makatın kenarında mor renkli, sert, nohut büyüklüğünde bir şişlik vardır. İki hastanın tanısı da aynı kelimeyle başlar: hemoroit. Birincisinde genişlemiş damarlar makat kanalının iç kısmında, ikincisinde dış kısmındadır. İki bölge arasındaki uzaklık bir iki santimetredir, ama birindeki damar yumuşak ve ağrısız, öbüründeki son derece ağrılıdır. Bu farkın sebebi, makat kanalının duvarında iki ayrı germ yaprağının buluştuğu bir çizgidir.

Bedenin bir yapısının hangi germ yaprağından geldiği, uzun bir listeyi ezberlemeden bulunabilir mi? Bunun için hangi soruları hangi sırayla sormak gerekir? Ve bir organın içinde yaprakların buluştuğu yerler neden hekim için önemlidir?

Bu derste ne olacak

Önce bir yapının kökenini bulmak için sırayla sorulacak bir soru zinciri kuracağız. Sonra bu zinciri birkaç yapı üzerinde işleteceğiz. Ardından zincirin en çok takıldığı yapılara bakacağız: boru gibi görünen ama mezodermden gelen organlara, iki ayrı kökenden kurulmuş bir beze ve sindirim borusunun iki ucuna. Son olarak makat kanalındaki buluşma çizgisinin klinik sonuçlarını ve zincirin cevap veremediği durumları inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Liste yerine zincir

Ders 04-23'te üç yaprağın işini konumlarından türettik: ektoderm dışarıya, endoderm içeriye bakar, mezoderm ikisinin arasında kalır. Ders 04-24'te bir de talimat mantığı ekledik: bir dokunun ne olacağına bazen altındaki yapı karar verir. Bu iki mantık birleştiğinde, türev listelerini ezberlemek yerine her yapı için sırayla sorulacak birkaç soru elde edilir. Sorular, en az istisnası olandan başlayarak dizilir.

Yüzey mi, ara mı

İlk sorulacak soru, yapının bir yüzeyi döşeyip döşemediğidir. Kemik, kıkırdak, kas, kan, damarlar ve bağ dokusu hiçbir yüzeyi döşemez; iki yüzeyin arasındaki alanı doldururlar. Cevap "ara" ise zincir burada biter: yapı mezodermdendir. Bu soru başa konur, çünkü istisnası azdır ve bedenin kütlesinin büyük bölümünü tek adımda yerleştirir.

Yüzeyse hangi yöne bakıyor

Yapı bir yüzeyse, sorulacak ikinci şey yönüdür. Dış dünyaya bakan ya da dış dünyayla ilişkiyi kuran bir yapı ektodermdendir. Sindirim ve solunum borularının iç yüzü gibi bedenin içinden geçen boruları döşeyen bir yapı endodermdendir.

Bu soruda dikkat edilmesi gereken şey, bugünkü konuma değil gelişimdeki ilk konuma bakmaktır. Beyin bugün kafatasının derinliğindedir, ama yüzeydeki ektodermden kıvrılarak gelmiştir. Bugünkü konumuna bakan biri beyni mezoderme yerleştirir.

Bezse nereden tomurcuklandı

Yapı bir bezse ya da bir yüzeyden filizlenmiş bir organsa, kökeni tomurcuklandığı yüzeyin kökenidir. Ter, yağ ve meme bezleri deriden tomurcuklandığı için ektodermdir. Karaciğer, pankreas ve akciğerin hava yolları sindirim borusundan tomurcuklandığı için endodermdir.

Hangi katmanı soruyorsun

Yapı bir boru ya da içi boş bir organsa, soru kendisini düzeltmek zorundadır. Bir borunun astarı ile duvarı aynı yerden gelmez. Astar, boşluğun hangi yüzeyden geldiğine bağlıdır; duvardaki kas ve bağ dokusu ise yüzeyler arasından, mezodermden gelir. Bu durumda "Bu organ hangi yapraktan?" yerine "Bu organın hangi katmanı hangi yapraktan?" diye sormak gerekir.

Zinciri işletmek

Kalp kası bir yüzey değildir, iki yüzeyin arasında hareket üreten bir dokudur; zincir ilk soruda biter ve mezoderm der. Tırnak bir yüzeydir ve dışarıya bakar; ektodermdir. Midenin iç yüzü bir yüzeydir ve içeriye bakar; endodermdir. Midenin kas duvarı ise yüzey değildir; mezodermdir. Aynı organın iki katmanı iki ayrı yapraktan gelir.

Akciğer de aynı biçimde ayrılır. Hava yollarının ve hava keseciklerinin iç yüzü sindirim borusundan tomurcuklanan endodermden gelir. Bronşların duvarındaki kıkırdak, düz kas ve damarlar ise mezodermdendir.

Zincirin takıldığı üç yer

Böbrek, böbrek kanalları ve iç üreme kanalları içi boş, boru biçimli yapılardır ve sezgi onları endoderme yerleştirmek ister. Ama bunlar sindirim borusundan tomurcuklanmaz; iki yüzeyin arasındaki mezodermin içinde, kendi başlarına kurulurlar. Böbreğin gelişimi sırasında beliren ilk kanallardan biri olan ductus mesonephricus da mezodermdendir. Zincirin ilk sorusu burada doğru cevabı verir: bu boruların hiçbiri bir yüzeyin devamı değildir. Mesanenin ve mesaneden dışarı açılan kanalın astarı ise sindirim borusunun kuyruk ucundan ayrılır ve endodermdir. Böbrekten dışarıya uzanan idrar yolu boyunca köken bu yüzden mesanede değişir.

Böbrek üstü bezi, glandula suprarenalis, tek bir organ gibi görünür ama iki ayrı kökenden gelen iki bölümden oluşur. Dıştaki kabuk bölümü, yani hormon salgılayan cortex, karın boşluğunu döşeyen mezodermden gelişir. İçteki öz bölümü ise sinir borusunun kenarından ayrılıp bedene dağılan göçmen hücrelerden kurulur ve bu yüzden sinir sistemine yakın davranır. Bu iki kaynaklı yapı, ileride o göçmen hücre grubunu ayrıca işleyen derste yeniden karşımıza çıkacak.

Sindirim borusunun iki ucu da zincirin özel bir durumudur. Boru ortada endodermle döşenir, ama iki ucu dışarıya açılmak zorundadır. Bu açıklıklar dışarıdan içeriye doğru, ektodermin çökmesiyle kurulur: baş ucunda ağız çukuru, stomodeum, kuyruk ucunda makat çukuru, proctodeum. Ağız boşluğunun ön bölümünü döşeyen tabaka ve diş minesi bu yüzden ektodermdir. Hipofiz bezinin, hypophysis, ön bölümü de ağız çukurunun tavanından yukarıya doğru uzanan bir cepten gelişir; arka bölümü ise beynin tabanından aşağı uzanır. İki bölüm aynı yapraktan, ektodermden gelir, ama biri yüzeyden, öbürü sinir borusundan gelmiştir.

Sindirim borusunun bir ucundan öbür ucuna gidildiğinde astarın kökeni tam olarak dış dünyayla buluşulan yerlerde değişir. Konum kuralı tek bir organın boyunca bile işler.

Klinik bağ: tarak çizgisi

Makat kanalının üst bölümü endoderm kökenli bağırsağın devamıdır; alt bölümü ise makat çukurunun ektoderminden gelir. İki bölüm, canalis analis duvarında kıvrımlı bir hat boyunca, tarak çizgisi, linea pectinata, üzerinde buluşur. Çizginin iki yanı yalnızca kökence değil, sinir, damar ve lenf bağlantılarıyla da birbirinden ayrılır.

Çizginin üstü iç organlar gibi sinirlenir: gerilmeyi hisseder ama kesik, iğne ve çimdik gibi uyarıları ağrı olarak duyurmaz. Çizginin altı ise deri gibi, beden duvarının sinirleriyle sinirlenir ve keskin ağrıyı hisseder. Açılıştaki ilk hastanın ağrısız kanaması, çizginin üstündeki toplardamar ağının, plexus venosus rectalis, iç bölümünün genişlemesinden kaynaklanır; ikinci hastanın şiddetli ağrısı ise çizginin altındaki damarlarda pıhtılaşan bir şişlikten. Cerrahlar iç hemoroitleri bu yüzden çoğunlukla uyuşturmadan, lastik bağlama gibi yöntemlerle tedavi edebilir; çizginin altında aynı işlem dayanılmaz ağrıya yol açar.

Kan ve lenf yolu da çizgide ayrılır. Çizginin üstündeki toplardamarlar, karaciğere giden kapı toplardamarına, vena portae hepatis, boşalır; altındakiler ise doğrudan genel dolaşıma. Çizginin üstündeki lenf damarları karın içindeki düğümlere, altındakiler kasıktaki yüzeysel düğümlere gider. Makat kanalının alt bölümünde başlayan bir kanser bu yüzden önce kasıkta ele gelen bir lenf düğümüyle fark edilebilir. Hekim bir yakınmanın çizginin hangi tarafında olduğunu bildiğinde, ağrıyı, kanamanın yolunu ve hastalığın yayılacağı yeri önceden tahmin eder.

Zincirin sınırı

Zincir her yapıyı yerine oturtamaz. Sinir borusunun kenarından ayrılıp bedene dağılan hücreler ektoderm kökenlidir, ama yüzün kemik ve kıkırdaklarının bir bölümünü de kurarlar; zincir bu kemikleri mezoderme yerleştirir ve yanılır. Bu hücreler ayrı bir derste ele alınacak. Bazı yapıların kökeni de kaynaklar arasında tartışmalıdır; böyle durumlarda "şu yapraktandır" yerine "şu yapraktan geldiği bildirilmiştir" demek gerekir. Son olarak zincir kökeni verir, işlevi vermez: aynı yapraktan gelen iki doku bambaşka işler görebilir.

Zincirin verdiği cevap bu yüzden bir öngörüdür ve bir kaynaktan kontrol edilir. Ezberlenmiş bir liste ise öngörü üretmez; yalnızca hatırlanır ya da unutulur.

Kendin dene

Toparlayalım

• Türevler bir liste olarak ezberlenmek yerine, en az istisnası olandan başlayan bir soru zinciriyle bulunur.
• Yüzey olmayan, iki yüzeyin arasını dolduran yapılar mezodermdendir.
• Dışarıya bakan yüzeyler ektoderm, iç boruları döşeyen yüzeyler endodermdir; bakılacak olan bugünkü değil ilk konumdur.
• Bir bezin kökeni tomurcuklandığı yüzeyin kökenidir.
• İçi boş organlarda astar ile duvar ayrı yapraklardan gelir; soru katman katman sorulur.
• Böbrek ve ductus mesonephricus mezodermdendir; mesane astarı endodermdir; glandula suprarenalis'in kabuğu mezoderm, özü göçmen sinir hücrelerindendir.
• Sindirim borusunun iki ucu ektodermin çökmesiyle kurulur: stomodeum ve proctodeum.
• Linea pectinata endoderm ile ektodermin buluştuğu çizgidir; üstü ağrısız ve kapı dolaşımına, altı ağrılı ve genel dolaşıma bağlıdır.

Bu derste her yapının kökenini bulduran soru zincirini kurduk. Bir sonraki derste, ilkel çizginin tanımladığı, notokordun sürdürdüğü ve sinir sisteminin ile omurganın üstüne kurulduğu orta hatta bu kadar çok yapının toplanmasının sonucuna bakacağız: oradaki yapıların neden yedeği olmadığını, orta hattın neden bir dikiş hattı gibi kapanmak zorunda olduğunu ve orada kurulan basamakların birbirine nasıl sıralı biçimde bağlandığını göreceğiz. Orta Hat Gelişim Bozuklukları.