Bilimkurgu, fantastik ve dünya kurma

Açılış sahnesi

Oyuncu yeşil bir bezin önünde duruyor. Sen ona diyorsun ki: "Şurada iki yüz metrelik bir yaratık var."

Oyuncu başını kaldırıyor.

Ve yanlış yüksekliğe bakıyor.

Kurguda bu düzelmeyecek. Efekt ekibi yaratığı istediğin yere koyacak ama oyuncunun gözü başka yerde olacak ve seyirci sebebini bilmeden inanmayacak.

Şimdi asıl meseleye gel: oyuncu yanlış yere baktı çünkü kimse ona nereye bakacağını söylemedi. Kimse söylemedi çünkü yaratığın boyu henüz kararlaştırılmamıştı. Karar verilmemişti çünkü kimse şunu sormamıştı: bu yaratık ne yiyor?

Ne yediğini bilseydin, boyunu bilirdin. Boyunu bilseydin nerede yaşadığını, nerede yaşadığını bilseydin şehrin neden o tarafa kurulmadığını bilirdin.

Dünyayı kural kurmaz, sonuç kurar. Ne yediğini bilmediğin yaratığın boyunu da bilemezsin.

Bu derste ne olacak

Önce kuralın değil sonucun dünya kurduğunu göreceğiz. Sonra kavramsal teknolojiyi ve toplumsal sonucu ele alacağız. Ardından yaratık, kültür, dil, coğrafya ve ekonomiyi çalışacağız. Sonra seyircinin öğrenme eğrisini ve serim yönetimini göreceğiz. Ardından pratik set, mekân, sanal prodüksiyon ve efekt arasındaki dengeyi konuşacağız. Sonra oyuncunun görünmeyen unsurla ilişkisini ele alacağız. En sonda bakış hattını ve ölçeği çalışacağız. On dokuz iş bu kuralların sınandığı yer olacak.

Sıfır noktası

Sana bir kural vereyim: bu dünyada insanlar uçabiliyor.

Şimdi dur ve düşün. Ne hissettin? Muhtemelen hiçbir şey. Kural tek başına bir bilgi, bir dünya değil.

Şimdi aynı kuralın sonuçlarını sorayım. Uçabiliyorlarsa merdiven neden var? Çatılar neden hâlâ kilitli? Uçamayan biri bu toplumda ne durumda? Bir hırsız pencereden mi giriyor artık, tavandan mı?

Üç soru sordum ve dünya birdenbire var oldu.

Beşinci seviyedeki dünya kurma dersi bir dünyanın kurallar bütünü olduğunu ve iç tutarlılığın seyircinin inancını kurduğunu anlatmıştı. Bu modül o cümlenin altına iniyor: kural bir başlangıç noktasıdır, dünya değil. Dünyayı yapan şey kuralın üçüncü ve dördüncü sonucudur, çünkü ilk sonucu herkes bulur.

Ve benzetmenin durduğu yer pratikte: sonuç zinciri yalnız yazım aşamasının işi değildir. Zincir kurulmadığında sette bir şey eksik kalır — az önceki oyuncu gibi, kimse ona bakacak yeri söyleyemez.

Mekanizma

Kavramsal teknoloji ve toplumsal sonuç

Türün asıl disiplini şudur: bir buluş, teknik özelliğiyle değil toplumsal sonucuyla ilginçtir. Işınlanmanın nasıl çalıştığı bir ayrıntıdır; ışınlanma varsa şehirlerin neden hâlâ var olduğu bir hikâyedir.

Sonuç zincirini kurarken dört soru işe yarar. Kim zenginleşti? Her buluş bir sektör yaratır ve bir sektörü öldürür. Kim dışarıda kaldı? Erişemeyen, karşılayamayan, uygun bulunmayan. Ne artık sıradan? Bir mucize ikinci kuşakta ev aletidir. Ve karaborsası ne? Yasaklanan her şeyin bir yolu bulunur ve o yol dünyayı gerçek gösterir.

Az kural, çok sonuç. Bu türde zayıf filmlerin ortak özelliği tersidir: çok kural, hiç sonuç.

Yaratık, kültür, dil, coğrafya, ekonomi

Bir dünyanın tasarım departmanları bunlardır ve aralarında bir sıra vardır.

Coğrafya önce gelir. Nerede su var, nereye ulaşılamıyor, hangi geçit tek yol? Coğrafya siyaseti belirler.

Ekonomi ikinci sıradadır ve en çok atlanandır. Bu insanlar ne yiyor, kim üretiyor, kim taşıyor? Ekonomisi olmayan dünya bir dekordur — güzel görünür, ayakta durmaz.

Kültür üçüncüdür: ne kutlanıyor, neye gülünüyor, ölülere ne yapılıyor.

Dil dördüncüdür ve ölçülü kullanılır. Yeni bir dil icat etmek gerekmez; birkaç kelime, bir hitap biçimi ve bir küfür çoğu zaman yeterlidir.

Yaratık en sonda gelir, çünkü yaratık bu dördünün sonucudur. Neyi yediği coğrafyadan, neden korkulduğu kültürden, kaç para ettiği ekonomiden çıkar.

Öğrenme eğrisi ve serim

Pratik bir bölüşüm var. İlk beş dakikada seyirci tek bir şey öğrenmeli: bu dünya bizimkinden nerede ayrılıyor? Otuzuncu dakikaya kadar oyunun kuralları oturmalı: neyin bedeli var, neyin yok. Son bölümde artık hiçbir yeni kural öğretilmez — finalde ortaya çıkan yeni bir kural, çözümü hile hâline getirir.

Serimi taşımanın üç yolu vardır ve güçleri farklıdır. En zayıfı: bir karakterin bir başkasına bildiği şeyi anlatması. Daha iyisi: bilmeyen birinin dünyaya girmesi ve öğrenirken bizim de öğrenmemiz. En güçlüsü: kuralın bir olayla ihlal edilmesi ve bedelinin görülmesi. Üçüncüsünde tek kelime harcamazsın.

Pratik, mekân, sanal prodüksiyon ve efekt

Dördü arasındaki seçim bir bütçe kararı gibi görünür ama asıl ölçüt başkadır: oyuncu neye dokunuyor ve kamera ne kadar yaklaşıyor?

Pratik set ve gerçek mekân, oyuncunun içinde durabileceği bir şey verir; ışık gerçektir ve tepki gerçektir. Sınırı ölçektir: bir koridor kurulabilir, bir şehir kurulamaz.

Altıncı seviyede tanımladığımız sanal prodüksiyon, ikisinin arasını doldurur — oyuncu ışığı ve manzarayı görür, ama dokunamaz.

Dijital efektin taşıdığı şey ise ölçek ve imkânsızdır; en pahalıya mal olduğu yer yakın plandır.

Yönetmenin kararı basit bir kurala bağlanır: dokunulan her şey gerçek, uzaktaki her şey hesaplanmış olsun. Bu kural bütçeyi de kendiliğinden doğru yere gönderir.

Görünmeyen partnerle çalışmak

Bu türün en zor yönetmenlik işi burasıdır ve en az konuşulanıdır.

Oyuncuya "hayal et" demek yetmez. Yönetmenin işi, eksik olan yarıyı fiziksel olarak sağlamaktır.

Dört araç işe yarar. Bir insan koy: ekipten biri, doğru yükseklikte, doğru ritimde hareket etsin. Bir ses ver: sahnede gerçekten duyulan bir ses, hayal edilen sesten çok daha iyi çalışır. Bir işaret bırak: bakılacak noktaya somut bir nesne. Ve bir davranış tarif et, görüntü değil: "sana bakıyor" değil, "seni tanıdığından emin olmak için bekliyor".

Ve bir uyarı: oyuncuya yaratığın nasıl göründüğünü anlatmak çoğu zaman zarar verir. Oyuncunun oynayacağı şey yaratığın görüntüsü değil, ona karşı duyduğu şeydir.

Bakış hattı ve ölçek

Bakış hattı hatası bu türde en sık yapılan ve kurguda en az düzeltilebilen hatadır. Çözümü teknik ve sıkıcıdır: yükseklik önceden hesaplanır, sette işaretlenir ve her kurulumda yeniden doğrulanır.

Ölçeğin ikinci yarısı harekettir. Büyük şeyler yavaş hareket eder ve geç durur; bir yaratık hızlı hareket ettiğinde seyirci onu, ne kadar büyük çizilmiş olursa olsun, küçük algılar.

Filmlerden okuma

Tek buluş, bütün bir toplum

Öğrenme eğrisi

Yaratık, kültür ve ekonomi

Ölçek ve tasarım

Türkiye'den dünyalar

Usta katmanı

Buraya kadarı dünyanın tasarımıydı. Sette o dünyanın ne kadarının gerçekten var olduğuna bakalım.

Az önce "az kural, çok sonuç" dedim. Bunun sette karşılığı şudur: oyuncuya kuralı değil sonucu anlat. "Bu gezegende yerçekimi düşük" bir bilgidir ve oynanamaz. "Burada düşmekten korkmuyorsun, çarpmaktan korkuyorsun" bir durumdur ve oynanır. Yönetmenin çevirmesi gereken şey her seferinde budur.

İkinci nüans, deneyimle gelen: görünmeyen unsurla çekilen sahnelerde en büyük tehlike ekibin alışmasıdır. İlk gün herkes yaratığın nerede olduğunu bilir; üçüncü gün işaret düşer, kimse fark etmez ve bakış hatları kayar. Bu yüzden görünmeyen unsurun konumu bir kurulum notu değil, süreklilik kaydıdır ve süreklilik sorumlusuna yazdırılır.

Üçüncüsü ve türü ayakta tutan: seyirci dünyayı sorgulamaz, tutarsızlığı sezer. Kimse çıkışta ekonomiyi tartışmaz. Ama ekonomisi düşünülmemiş bir dünya, sebebi adlandırılamayan bir sahtelik hissi bırakır. Bu yüzden yazdığın sonuçların çoğu perdeye hiç çıkmaz ve yine de işe yarar.

Ve bu türün asıl cümlesi: fantastik dünya, bugünün bir sorusunu yabancı bir kılıkta sormak içindir. Kılık ne kadar yabancıysa soru o kadar rahat sorulur — ama sorusu olmayan bir dünya, ne kadar ayrıntılı kurulmuş olursa olsun bir katalogdur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Kilit özet

Dünyayı kural değil sonuç kurar; bir kuralın üçüncü ve dördüncü sonucu, ilk sonucundan çok daha değerlidir.

Buluş teknik özelliğiyle değil toplumsal sonucuyla ilginçtir: kim zenginleşti, kim dışarıda kaldı, ne artık sıradan, karaborsası ne.

Öğrenme eğrisi tasarlanır: son bölümde ortaya çıkan yeni bir kural, çözümü hile hâline getirir.

Dokunulan her şey gerçek, uzaktaki her şey hesaplanmış olsun; bu tek kural bütçeyi de doğru yere gönderir.

Görünmeyen partner hayal ettirilmez, fiziksel olarak sağlanır: bir insan, bir ses, bir işaret ve bir davranış tarifi.

Sonraki adım

Bu modül, var olmayan bir dünyayı planlayarak kurmayı anlattı. Onuncu seçmeli planın en aza indiği yere geçiyor: her şeyin tek seferde ve geri alınamaz biçimde olduğu alan — canlı yayın ve çok kameralı reji.