YKS Türkçe · Yazım Kuralları · TRK-T05-L01
Büyük harflerin kullanımı
TYTsınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm
1Kanca
"Van Gölü" yazarken ikinci sözcüğü de büyük harfle başlatırız, ama "Van kedisi" yazarken başlatmayız. "29 Ekim 1923" tarihinde ay adı büyük harfle başlar, "Toplantıyı nisan ayında yapacağız" cümlesinde küçük harfle. "Ahmet Bey" yazarız, ama "Zeynep teyze" yazarız. Bu farklar keyfî görünür, ama hepsi tek bir soruya dayanır: Sözcük, bir varlığın özel adının parçası mı, yoksa onu yalnızca tanımlayan bir tür adı mı? Ses bilgisi ünitesinde sözcüklerin söylenişini inceledik; bu dersle yazım kurallarına geçiyoruz. Büyük harf kuralları yazım ünitesinin ilk durağıdır; öteki kurallar da çoğu zaman bir sözcüğün özel ad olup olmadığını bilmeye dayanır.
2Hedefler
- Cümle başında, alıntıda ve iki noktadan sonra büyük harfin ne zaman gerektiğini açıklarsın.
- Kişi, yer, kurum, eser, millet, dil ve din adlarını doğru yazarsın.
- Tarih, gün, ay ve tarihî olay adlarında büyük harfin koşulunu uygularsın.
- Özel adın parçası olan tür adını, özel adı tanımlayan tür adından ayırırsın.
3Konu anlatımı
Temel ölçüt: özel ad mı, tür adı mı?
Büyük harf kurallarının hemen hepsi tek bir ayrıma dayanır. Özel ad, dünyada tek olan bir varlığı adlandırır: bir kişiyi, bir şehri, bir kurumu, bir kitabı. Tür adı ise aynı türden bütün varlıklara verilen ortak addır: göl, şehir, kurum, kitap. Özel adlar büyük harfle başlar; tür adları küçük harfle. Zorluk, iki sözcüğün yan yana geldiği durumlarda çıkar. Bu yüzden her soruda şunu sor: Bu tür adı, varlığın resmî ya da yerleşik adının bir parçası mı? Parçasıysa büyük, yalnızca açıklamaysa küçük harfle başlar.
Cümle başı, alıntı ve iki nokta
Her cümle büyük harfle başlar. Tırnak içinde aktarılan bir cümle de başka bir cümlenin ortasında olsa bile büyük harfle başlar: Babam bana "Geç kalma." dedi.
İki noktadan sonra gelen söz cümle niteliğindeyse büyük harfle başlar: Atatürk şöyle der: "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir." Söz cümle değil de bir sıralama ya da açıklama ise küçük harfle başlar: Çantama şunları koydum: defter, kalem, silgi. Burada ölçüt, iki noktadan sonraki bölümün kendi yüklemi olan tam bir yargı olup olmadığıdır.
Kişi adları, unvanlar ve akrabalık sözcükleri
Kişi adları ve soyadları büyük harfle başlar. Özel adla birlikte kullanılan unvanlar, lakaplar ve saygı sözleri de büyük harfle yazılır: Ahmet Bey, Ayşe Hanım, Kanuni Sultan Süleyman, Sayın Bakan. Buna karşılık akrabalık bildiren sözcükler kişi adından sonra gelse de küçük harfle başlar: Zeynep teyze, Kemal dayı. Aradaki farkı şöyle düşün: "Bey" ve "Hanım" kişiye verilen bir sıfattır ve adla kaynaşmıştır; "teyze" ise kişiyle konuşanın arasındaki bir ilişkiyi anlatır.
Hayvanlara verilen özel adlar da büyük harfle başlar: köpeğimiz Karabaş.
Millet, dil ve din adları
Millet, boy ve topluluk adları büyük harfle başlar: Türk, Kazak, Japon. Bunlardan türeyen dil adları da büyük harfle yazılır: Türkçe, İngilizce. Din ve mezhep adları ile Allah ve Tanrı sözcükleri büyük harfle başlar: İslam, Budizm. Ancak "tanrı" sözcüğü genel anlamda, çok tanrılı inançlardaki tanrıları anlatırken küçük harfle yazılır.
Yer adları
Kıta, ülke, bölge, il, ilçe, köy, mahalle, cadde ve sokak adları büyük harfle başlar. Dağ, göl, deniz, ırmak, boğaz, ova gibi coğrafi adlarda tür adı da adın parçası sayılır ve büyük harfle yazılır: Ağrı Dağı, Van Gölü, Karadeniz, Meşrutiyet Caddesi.
Yön sözcükleri bir yer adının başında geliyorsa büyük harfle başlar: Doğu Anadolu, Güney Kore. Yalnızca yön bildiriyorsa küçük harfle yazılır: Rüzgâr doğudan esiyor.
Kurum, kuruluş ve eser adları
Kurum, kuruluş, kurul ve işletme adlarının bütün sözcükleri büyük harfle başlar: Türk Dil Kurumu, Millî Eğitim Bakanlığı. Kitap, dergi, gazete ve eser adlarının her sözcüğü de büyük harfle yazılır: Çalıkuşu, Saatleri Ayarlama Enstitüsü. Bu adların içindeki "ve", "ile", "ya da" gibi bağlaçlar küçük harfle kalır.
Gazete ve dergi adlarında "gazete" ve "dergi" sözcükleri adın parçası değilse küçük harfle yazılır: Cumhuriyet gazetesi. Burada gazetenin adı yalnızca "Cumhuriyet"tir; "gazetesi" onun ne olduğunu açıklar.
Tarih, gün ve ay adları
Ay ve gün adları belli bir tarih bildiriyorsa büyük harfle başlar: 29 Ekim 1923 Pazartesi. Belli bir tarih bildirmiyorsa küçük harfle yazılır: Toplantıyı nisan ayında yapacağız; çarşamba günleri spor salonu kapalı. Ölçüt basittir: Önünde gün sayısı ve yıl olan, takvimde tek bir güne işaret eden bir tarih var mı?
Tarihî olaylar, dönemler ve bayramlar
Tarihî olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar: Kurtuluş Savaşı, Tanzimat Dönemi. Bayram adları da büyük harfle yazılır: Ramazan Bayramı. Antlaşma, kanun ve yönetmelik adları da aynı kurala uyar: Lozan Antlaşması.
Gök cisimleri
Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar. "Dünya", "Güneş" ve "Ay" sözcükleri gök bilimi terimi olarak kullanıldığında büyük harfle yazılır: Ay, Dünya'nın uydusudur. Günlük anlamlarında küçük harfle yazılır: Bütün dünya bu haberi konuşuyor; bahçede güneşlendik.
Özel addan türeyen sözcükler ve tür adları
Özel addan türeyen sözcükler büyük harfle başlar: Konyalı, Avrupalı. Bir özel ad bir tür adını tanımlıyorsa, özel ad büyük, tür adı küçük harfle yazılır: Van kedisi. Burada "kedi" bir cins adıdır; "Van" onun hangi cins olduğunu söyler. "Van Gölü" ise tek bir gölün adıdır ve "Gölü" adın parçasıdır. İki örnek yan yana konunca ölçüt açıkça görünür.
Büyük harf ve ekler
Özel adlara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır: Ankara'da, Ayşe'ye. Ancak kurum, kuruluş, kurul ve bakanlık adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna, Millî Eğitim Bakanlığında. Kesme işaretinin öteki kuralları noktalama ünitesinde ayrıca işlenecek; burada bilmen gereken, kurum adlarının bu genel kuralın dışında kaldığıdır.
Soru kökleri
Sorular genellikle "hangisinde büyük harfle ilgili bir yazım yanlışı vardır?", "hangisinde altı çizili sözcüğün büyük harfle başlaması gerekir?" ya da "hangisinin yazımı doğrudur?" kökleriyle gelir. Her seçenekte büyük ya da küçük yazılmış sözcüğü bul ve kendine sor: Özel adın parçası mı, açıklaması mı? Tarih belli mi, genel mi? Gök bilimi terimi mi, günlük söz mü?
4Çözümlü örnekler
Örnek 1 — Coğrafi ad
Soru: Bu dağ adı aşağıdaki biçimlerden hangisiyle yazılmalıdır?
- A) Ağrı dağı
- B) ağrı Dağı
- C) Ağrı Dağı
- D) ağrı dağı
- E) AğrıDağı
Çözüm: Dağ, göl, deniz gibi coğrafi adlarda tür adı da adın parçasıdır; iki sözcük de büyük harfle başlar. Cevap: C.
Örnek 2 — Ay adı
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ay adının yazımı yanlıştır?
- A) Kar genellikle ocakta yağar.
- B) Toplantıyı nisan ayında yapacağız.
- C) Cumhuriyet 29 ekim 1923'te ilan edildi.
- D) Okullar eylülde açılır.
- E) Hasat ağustosta başlar.
Çözüm: C seçeneğinde ay adı belli bir tarih bildirdiği için büyük harfle başlamalıdır: 29 Ekim 1923. Öteki cümlelerde ay adları genel bir zamanı anlattığı için küçük harfle doğru yazılmıştır. Cevap: C.
Örnek 3 — Akrabalık sözcüğü
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harfle ilgili bir yazım yanlışı vardır?
- A) Ahmet Bey dükkânı açtı.
- B) Ayşe Hanım çay demledi.
- C) Zeynep Teyze bize geldi.
- D) Kemal dayı balığa gitti.
- E) Kanuni Sultan Süleyman yasalarıyla tanınır.
Çözüm: Akrabalık bildiren sözcükler kişi adından sonra gelse de küçük harfle yazılır; doğru yazım "Zeynep teyze" olmalıdır. "Bey", "Hanım" ve "Sultan" ise unvan olduğu için büyük harfle başlar. Cevap: C.
Örnek 4 — Kurum adına gelen ek
Soru: Aşağıdakilerin hangisinde ekin yazımı doğrudur?
- A) Ankaraya
- B) Ayşeye
- C) Türk Dil Kurumu'na
- D) Millî Eğitim Bakanlığına
- E) Konyada
Çözüm: Kurum ve bakanlık adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz; D doğrudur. C'de kesme işareti gereksizdir. A, B ve E'de ise kişi ve yer adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmalıdır: Ankara'ya, Ayşe'ye, Konya'da. Cevap: D.
5Tuzaklar
- Tür adının boyunu ezbere seçmek. Coğrafi adda tür adı adın parçasıdır ("Van gölü" yanlış); tanımlayan tür adı ise küçük kalır ("Van Kedisi", "Cumhuriyet Gazetesi" yanlış).
- Her ay adını büyük yazmak. Yalnızca belli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar.
- Akrabalık sözcüğünü unvan sanmak. "Hanım" büyük, "teyze" küçük harfle yazılır.
- İki noktadan sonra her zaman büyük harf kullanmak. Sıralama ve açıklama küçük harfle başlar.
- Kurum adına kesme koymak. "Türk Dil Kurumu'na" yanlıştır.
- "Dünya", "Güneş", "Ay" sözcüklerini her yerde büyük yazmak. Yalnızca gök bilimi terimi olduklarında büyük yazılır.
6Tekrar kartı
- Özel adın parçası büyük, açıklayan tür adı küçük: Van Gölü ama Van kedisi.
- Cümle başı ve tırnak içindeki cümle büyük harfle başlar; iki noktadan sonra yalnızca cümle gelirse büyük.
- Unvan ve saygı sözleri büyük (Bey, Hanım, Sayın); akrabalık sözcükleri küçük (teyze, dayı).
- Millet, dil, din adları büyük: Türk, Türkçe, İslam.
- Coğrafi adlarda tür adı da büyük: Ağrı Dağı, Karadeniz. Yön, yer adının başındaysa büyük.
- Kurum ve eser adlarının her sözcüğü büyük; bağlaçlar küçük. "gazetesi", "dergisi" adın parçası değilse küçük.
- Ay ve gün adları yalnızca belli tarihte büyük: 29 Ekim 1923 Pazartesi.
- Kurum adlarına gelen ek kesmesiz: Türk Dil Kurumuna.
7Alıştırma
Soru 1 · Kolay
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi cümlenin neresinde olursa olsun büyük harfle başlar?
- A)Almanca
- B)deniz
- C)dağ
- D)gazete
- E)teyze
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Dil adları özel ad sayılır ve her yerde büyük harfle başlar; öteki sözcükler tür adıdır.
Soru 2 · Kolay
Kayseri'deki dağın adı hangi seçenekte kurala uygun yazılmıştır?
- A)erciyes dağı
- B)Erciyes dağı
- C)erciyes Dağı
- D)Erciyes Dağı
- E)Erciyes-Dağı
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Coğrafi adlarda tür adı da adın parçasıdır; iki sözcük de büyük harfle başlar.
Soru 3 · Kolay
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ay adı yanlış yazılmıştır?
- A)Tatilimiz temmuzda başlıyor.
- B)Her yıl mayıs ayında bahar şenliği yapılır.
- C)İstanbul 29 mayıs 1453'te fethedildi.
- D)Kasımda havalar soğur.
- E)Fındık ağustos sonunda toplanır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Belli bir tarih bildiren ay adı büyük harfle başlamalıdır: 29 Mayıs 1453.
Soru 4 · Kolay
Bir kişi adı unvanıyla birlikte hangi seçenekte doğru yazılmıştır?
- A)Fatma Hanım
- B)Fatma hanım
- C)fatma Hanım
- D)FATMA hanım
- E)fatma hanım
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Kişi adı ve adla birlikte kullanılan "Hanım" unvanı büyük harfle başlar.
Soru 5 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harfle ilgili bir yazım yanlışı vardır?
- A)Mehmet amca bahçeye çıktı.
- B)Fatih Sultan Mehmet genç yaşta tahta çıktı.
- C)Tekir bütün gün uyudu.
- D)Selim Bey sabah erkenden geldi.
- E)Komşumuz Nuri Bey geçen yıl Emekli oldu.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. "Emekli" burada bir unvan değil, durum bildiren bir sözcüktür ve küçük harfle yazılmalıdır. A'daki "amca" akrabalık sözcüğü olduğu için küçük harfle doğrudur; C'deki "Tekir" bir hayvanın özel adıdır.
Soru 6 · Orta
Bir edebiyat dergisinin adı hangi seçenekte kurala uygun yazılmıştır?
- A)varlık dergisi
- B)Varlık Dergisi
- C)Varlık dergisi
- D)VARLIK dergisi
- E)varlık Dergisi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Derginin adı yalnızca "Varlık"tır; "dergisi" sözcüğü adın parçası değil, açıklamasıdır.
Soru 7 · Orta
Aşağıdakilerin hangisinde özel ada getirilen ek doğru yazılmıştır?
- A)Sağlık Bakanlığı'na
- B)Ankara Üniversitesi'ne
- C)Türkiye Büyük Millet Meclisine
- D)İzmire
- E)Ağrıya
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Kurum adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz; A ve B'de kesme gereksizdir, D ve E'de ise yer adlarına gelen ek kesmeyle ayrılmalıdır.
Soru 8 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "güneş" sözcüğünün büyük harfle başlaması gerekir?
- A)Bahçede güneşe karşı oturduk.
- B)Merkür, güneşe en yakın gezegendir.
- C)Güneş gözlüğümü evde unuttum.
- D)Bugün güneş çok yakıcıydı.
- E)Çocuk resimdeki güneşi sarıya boyadı.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Sözcük burada gök bilimi terimi olarak, gezegenlerin çevresinde döndüğü yıldızı anlatıyor; "Güneş'e" biçiminde yazılmalıdır. C'de büyük harf cümle başı olduğu için kullanılmıştır.
Soru 9 · Orta
Aşağıdaki eser adlarından hangisi doğru yazılmıştır?
- A)Savaş ve Barış
- B)Suç Ve Ceza
- C)Kırmızı ve siyah
- D)Aşk-ı memnu
- E)sefiller
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Eser adlarında bağlaç küçük, öteki sözcükler büyük harfle başlar. B'de "ve" büyük yazılmış, C, D ve E'de ise adın sözcüklerinden biri küçük kalmıştır.
Soru 10 · Orta
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde bir ad büyük harf kuralına aykırı yazılmıştır?
- A)Lale Devri bir yenileşme dönemiydi.
- B)Medeni Kanun 1926'da kabul edildi.
- C)Orta Çağ Avrupa'da uzun sürdü.
- D)Çanakkale Savaşı 1915'te yapıldı.
- E)Kurban bayramı bu yıl yaza denk geliyor.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Bayram adları büyük harfle yazılır: Kurban Bayramı.
Soru 11 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yön bildiren sözcük büyük harfle başlamalıdır?
- A)Kuşlar güneye göç ediyor.
- B)Rüzgâr kuzeyden esiyor.
- C)Evimiz batıya bakıyor.
- D)Pamuk en çok güneydoğu Anadolu'da yetişir.
- E)Yolu doğuya doğru izledik.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Yön sözcüğü burada bir bölge adının başındadır ve adın parçasıdır: Güneydoğu Anadolu. Öteki cümlelerde sözcük yalnızca yön bildirir.
Soru 12 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harf kullanımı doğrudur?
- A)Pastaya Hindistan Cevizi ekledik.
- B)ankara keçisinin tüyü değerlidir.
- C)Çiftlikte bir Ankara keçisi vardı.
- D)Van Kedisinin gözleri farklı renklidir.
- E)Bu Ankara Keçisi çok yaşlı.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Özel ad bir cinsi tanımlıyorsa özel ad büyük, tür adı küçük yazılır. A, D ve E'de tür adı gereksiz yere büyük, B'de özel ad yanlış biçimde küçük yazılmıştır.
Soru 13 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki noktadan sonra büyük harf kullanılması yanlıştır?
- A)Öğretmen şöyle dedi: "Yarın sınav var."
- B)Atasözü şöyledir: "Damlaya damlaya göl olur."
- C)Tek bir kuralım var: Söz verdiysem tutarım.
- D)Pazardan şunları aldım: Elma, armut ve üzüm.
- E)Annem seslendi: "Sofra hazır!"
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. İki noktadan sonra bir sıralama geldiği için küçük harf kullanılmalıdır. C'de iki noktadan sonra yüklemi olan tam bir cümle geldiği için büyük harf doğrudur.
Soru 14 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde küçük harfle yazılmış bir sözcük büyük harfle başlamalıdır?
- A)Fransızlar bu tatlıyı çok sever.
- B)Almanca öğrenmeye başladım.
- C)Hristiyanlık Roma'da yayıldı.
- D)İngiliz edebiyatını seviyorum.
- E)Arkadaşım ispanyolca konuşuyor.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Dil adları büyük harfle başlar: İspanyolca.
Soru 15 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harf ya da ekle ilgili yazım yanlışı yoktur?
- A)Ankara Üniversitesine başvurdum.
- B)Sağlık bakanlığı yeni bir karar aldı.
- C)Ankara üniversitesi'ne başvurdum.
- D)Tuz gölü her yaz biraz daha kuruyor.
- E)akdeniz ılık bir denizdir.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Kurum adının iki sözcüğü de büyük harfle başlamış ve ek kesmesiz yazılmıştır. B ve C'de kurum adının bir sözcüğü küçük, C'de ayrıca gereksiz kesme var; D'de coğrafi adın tür adı, E'de deniz adı küçük yazılmıştır.
8Ustalık kapısı
5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Birleşik sözcüklerin yazımı» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.
Soru 1 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gün adı büyük harfle başlamalıdır?
- A)Her cuma yüzmeye gideriz.
- B)Toplantıyı salıya erteledik.
- C)Meclis 23 Nisan 1920 cuma günü açıldı.
- D)Hafta sonu cumartesi başlar.
- E)Bu çarşamba boşum.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Gün adı burada belli bir tarih bildiriyor: 23 Nisan 1920 Cuma. Öteki cümlelerdeki gün adları genel bir zamanı anlatır.
Soru 2 · Orta
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi cümlenin neresinde olursa olsun büyük harfle başlar?
- A)göl
- B)Macar
- C)bayram
- D)bakanlık
- E)dönem
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. "Macar" bir millet adıdır ve özel ad sayılır; öteki sözcükler ancak bir özel adın parçası olduklarında büyük yazılır.
Soru 3 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harfle ilgili bir yazım yanlışı vardır?
- A)Nasreddin Hoca'nın fıkraları çok sevilir.
- B)Yavuz Sultan Selim Mısır'a sefer düzenledi.
- C)Zeki dayı bize masal anlattı.
- D)Emine Hanım kapıyı açtı.
- E)Leyla Teyze kurabiye getirdi.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. "Teyze" akrabalık sözcüğüdür ve küçük harfle yazılmalıdır: Leyla teyze. A'daki "Hoca" ise bir lakabın parçasıdır.
Soru 4 · Zor
Aşağıdakilerin hangisinde özel ada getirilen ekin yazımı yanlıştır?
- A)Türk Dil Kurumu'na
- B)Erzurum'dan
- C)Fırat'ın
- D)Ayşe'ye
- E)Kars'ta
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Kurum adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna. Öteki seçeneklerde kişi ve yer adlarına gelen ekler doğru biçimde ayrılmıştır.
Soru 5 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harf kullanımı doğrudur?
- A)Cumhuriyet bayramında okullar süslenir.
- B)Birinci dünya savaşı 1914'te başladı.
- C)Sevr antlaşması hiçbir zaman uygulanmadı.
- D)Malazgirt Savaşı 1071'de yapıldı.
- E)Tanzimat dönemi 1839'da başladı.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Tarihî olay adının bütün sözcükleri büyük harfle başlamıştır. Öteki seçeneklerde bayram, savaş, antlaşma ve dönem adlarının bir sözcüğü küçük kalmıştır.
T05 — Yazım Kuralları
Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.