Çeldirici analizi

Bir denemeyi bitirdin, cevap anahtarına baktın ve sekiz yanlış saydın. Çoğu öğrenci burada durur: doğru cevapları okur, "haa, anladım" der ve bir sonraki denemeye geçer. Ama sekiz yanlışın sekizi aynı nedenden doğmamıştır. Birinde paragrafta geçen, ama soruya cevap vermeyen bir cümleyi seçmişsindir. Ötekinde metnin söylediğinden daha güçlü bir yargıya kanmışsındır. Bir başkasında ise yalnızca konuyu bilmiyordun. Bu nedenleri ayırmadan yanlışlarını azaltamazsın; çünkü her birinin ilacı başkadır. Önceki derste soruları hangi sırayla çözeceğini seçmeyi öğrendik. Bu derste çözdüğün soruların yanlışlarına bakmayı, onları türlerine ayırmayı ve her türe karşı bir önlem geliştirmeyi öğreniyoruz. Hedef, aynı çeldiriciye ikinci kez düşmemektir.

• Yanlışlarını bilgi eksikliği, dikkat hatası ve çeldiriciye düşme olarak ayırırsın.
• Çeldiricileri bu akademinin kullandığı dört türe göre adlandırırsın.
• Her çeldirici türüne karşı soruyu çözerken uygulayacağın bir sınama geliştirirsin.
• Bir yanlış defteri tutar ve tekrar eden türleri görürsün.

Yanlışın üç kaynağı

Bir sorunun yanlış çözülmesinin üç ana kaynağı vardır ve her birinin önlemi farklıdır.

Bilgi eksikliği. Soru bir kuralı ya da kavramı bilmeyi gerektirir ve sen o bilgiye sahip değilsin. Örneğin "-ki" ekinin ne zaman ayrı yazıldığını bilmiyorsan, o soruyu seçeneklere bakarak doğru çözmen şansa kalır. Bu yanlışın ilacı konuyu yeniden çalışmaktır.

Dikkat hatası. Bilgin yeterlidir, ama soru kökünü yanlış okumuşsundur: "hangisinde vardır" yerine "hangisinde yoktur" sorulmuştur ya da doğru seçeneği bulup optik forma başka bir harfi kodlamışsındır. Bu yanlışın ilacı okuma ve kodlama alışkanlığıdır.

Çeldiriciye düşme. Bilgin de dikkatin de yeterlidir, ama seçeneklerden biri doğruya o kadar benzer ki onu seçmişsindir. Bu yanlış en sinsisidir, çünkü öğrenci çoğu zaman neden yanıldığını fark etmez. Çeldirici analizi bu üçüncü kaynağa odaklanır.

Yanlışlarını incelerken önce bu üç kaynaktan hangisine ait olduklarını belirle. Bilgi eksikliğini çeldirici sanıp yalnızca "dikkat edeyim" demek konuyu çalışmayı erteler; çeldiriciyi bilgi eksikliği sanıp konuyu baştan çalışmak ise zaman kaybıdır.

Dört çeldirici türü

Bu akademide çeldiricileri dört türe ayırarak adlandırıyoruz. Bu sınıflama sınavı hazırlayanların resmî bir listesi değil, yanlışlarını düzenlemek için kullandığın bir araçtır.

1. Doğru, ama soruya cevap değil. Seçenekteki bilgi metinde geçer ya da kendi içinde doğrudur, ama sorulan şeyi karşılamaz. Paragrafın ana düşüncesi sorulurken bir ayrıntıyı veren seçenek bu türdendir. Sınama: "Bu seçenek doğru mu?" diye değil, "Bu seçenek sorulan şeye cevap veriyor mu?" diye sor.

2. Metinden güçlü. Seçenek metnin söylediğini abartır ya da genelleştirir. Metin "bazı öğrenciler" derken seçenek "bütün öğrenciler" der; metin "genellikle" derken seçenek "her zaman" der. Sınama: seçenekteki "her, hiç, bütün, kesinlikle, yalnızca" gibi sözcüklerin metinde bir karşılığı var mı?

3. Dayanaksız yorum. Seçenek akla yatkındır, hatta gerçek hayatta doğru olabilir, ama metinde onu destekleyen bir cümle yoktur. Öğrenci kendi bilgisini ya da tahminini metne ekler. Sınama: bu yargıyı destekleyen cümleyi metinde parmağınla gösterebiliyor musun?

4. Yarı doğru ya da ters çevrilmiş. Seçeneğin bir parçası doğrudur, ama öteki parçası yanlıştır; ya da sebep ile sonuç, olumlu ile olumsuz yer değiştirmiştir. Dil bilgisi sorularında bu tür, aynı biçimdeki ekin farklı bir görevde kullanıldığı seçeneklerde de görülür: kip eki ile sıfat-fiil eki, iyelik eki ile belirtme eki gibi. Sınama: seçeneği parçalarına ayır ve her parçayı ayrı ayrı doğrula.

Her türe karşı bir alışkanlık

Çeldirici türlerini bilmek, soruyu çözerken onları erkenden yakalamanı sağlar. Birinci türe karşı, soru kökünü seçeneklere bakmadan önce kendi sözlerinle yeniden söyle; böylece "doğru ama ilgisiz" seçenekler gözüne takılmaz. İkinci türe karşı, seçeneklerdeki kesinlik ve kapsam sözcüklerinin altını çiz. Üçüncü türe karşı, her seçeneği metindeki bir cümleye bağlamayı dene; bağlanamayan seçenek elenir. Dördüncü türe karşı, uzun seçenekleri virgüllerden ve bağlaçlardan bölerek parça parça sına.

Bu alışkanlıklar ilk başta yavaş gelir. Denemelerde bilinçli olarak uyguladıkça hızlanır ve bir süre sonra kendiliğinden çalışır. Hazırlık ünitesindeki süre bütçesini bu alışkanlıklar yüzünden aşıyorsan, önce doğruluğu oturt, sonra hızı artır.

Yanlış defteri

Çeldirici analizinin asıl aracı bir yanlış defteridir. Her denemenin ardından yanlış ve boş bıraktığın soruları deftere tek satırla kaydet. Bir satır şu sütunlardan oluşabilir: sorunun konusu, senin seçtiğin harf, doğru harf, yanlışın kaynağı (bilgi, dikkat ya da çeldirici), çeldiriciyse türü ve bir sonraki sefere yazdığın kısa bir kural.

Birkaç denemenin ardından defter sana bir örüntü gösterir. Belki yanlışlarının büyük bölümü paragraf sorularında ikinci türden, yani metinden güçlü seçeneklerden geliyordur. O zaman bir sonraki deneme boyunca yalnızca bu türe karşı alışkanlığa odaklanırsın. Defter, çalışmanı genel bir "daha dikkatli ol" dileğinden somut bir hedefe dönüştürür.

Deftere yalnızca yanlışları değil, doğru ama emin olmadan işaretlediğin soruları da yaz. Şansla doğru çıkan bir soru, bir sonraki denemede yanlışa dönüşebilir; onun nedenini de şimdiden bilmek istersin.

Bir yanlışı adım adım çözümlemek

Bir örnekle yöntemi birleştirelim. Paragrafta "Mahalledeki pazar yerinin taşınması, esnafın bir kısmını zor durumda bıraktı" cümlesi geçiyor. Soru, paragraftan hangi yargıya ulaşılabileceğini soruyor ve sen "Pazar yerinin taşınması bütün esnafı zor durumda bıraktı" seçeneğini işaretlemişsin. Önce yanlışın kaynağını sor: konu bilgisi mi eksikti, soru kökünü mü yanlış okudun, yoksa bir çeldiriciye mi kandın? Soru kökünü doğru okumuş ve konuyu bilmiyorsan, çeldiriciye düşmüşsündür. Sonra türünü sor: metin "bir kısmı" diyor, seçenek "bütün" diyor; bu, metinden güçlü bir seçenektir. Son olarak deftere bir kural yaz: "Seçenekte 'bütün, her, hiç' varsa metindeki karşılığını bul." Bu üç adım, tek bir yanlışı bir sonraki denemede kullanabileceğin bir araca dönüştürür.

Soru kökleri

Bu dersin soruları bir öğrencinin yaptığı yanlışı gösterir ve bu yanlışın hangi türe girdiğini, hangi alışkanlığın onu önleyeceğini ya da yanlış defterinin nasıl kullanılacağını sorar. Her soruda önce yanlışın kaynağını, sonra çeldiricinin türünü belirle.

Örnek 1 — Metinden güçlü

Soru: Paragraf şöyledir: "Kentteki bazı kütüphaneler hafta sonları da açık kalmaya başladı. Bu değişiklik özellikle öğrenciler arasında ilgiyle karşılandı." Bir öğrenci "Kentteki bütün kütüphaneler hafta sonları açıktır." seçeneğini paragraftan çıkarılabilir sanmıştır. Bu seçenek hangi çeldirici türüne girer?

• A) Doğru, ama soruya cevap değil
• B) Metinden güçlü
• C) Dayanaksız yorum
• D) Yarı doğru ya da ters çevrilmiş
• E) Bilgi eksikliği

Çözüm: Metin "bazı" derken seçenek "bütün" demiştir; yargı genelleştirilmiştir. Cevap: B.

Örnek 2 — Dayanaksız yorum

Soru: Aynı paragraf için bir öğrenci "Kütüphanelere hafta sonu gelen öğrencilerin sınav başarısı artmıştır." seçeneğini işaretliyor. Bu seçenek hangi türe girer?

• A) Metinden güçlü
• B) Yarı doğru ya da ters çevrilmiş
• C) Dikkat hatası
• D) Dayanaksız yorum
• E) Doğru, ama soruya cevap değil

Çözüm: Seçenek akla yatkındır, ama paragrafta başarıyla ilgili hiçbir cümle yoktur. Cevap: D.

Örnek 3 — Yanlışın kaynağı

Soru: Bir öğrenci "Hangisinde yazım yanlışı yoktur?" sorusunda yazım yanlışı olan seçeneği işaretlemiştir; kuralı doğru bildiğini, ama soru kökünü "vardır" diye okuduğunu fark etmiştir. Bu yanlışın kaynağı hangisidir?

• A) Dikkat hatası
• B) Bilgi eksikliği
• C) Metinden güçlü çeldirici
• D) Dayanaksız yorum
• E) Yarı doğru çeldirici

Çözüm: Bilgi yeterlidir; soru kökü yanlış okunmuştur. Cevap: A.

Örnek 4 — Alışkanlık

Soru: Yanlış defterinde paragraf sorularındaki yanlışlarının çoğunun "doğru, ama soruya cevap değil" türünde olduğunu gören bir öğrenci hangi alışkanlığa odaklanmalıdır?

• A) Seçeneklerdeki kesinlik sözcüklerinin altını çizmek
• B) Uzun seçenekleri parçalara bölmek
• C) Optik formu her on soruda kontrol etmek
• D) Konuyu baştan çalışmak
• E) Soru kökünü seçeneklere bakmadan önce kendi sözleriyle yeniden söylemek

Çözüm: Bu tür, soruya cevap vermeyen doğru bilgiyle yakalar; sorulanı önceden netleştirmek onu eler. Cevap: E.

• Her yanlışı "dikkatsizlik" saymak. Yanlışın kaynağını ayırmadan önlem seçemezsin.
• Çeldiriciyi bilgi eksikliği sanmak. Bilgi yeterliyse konuyu baştan çalışmak zaman kaybıdır.
• Doğru olan her seçeneği cevap sanmak. Doğru ama soruya cevap vermeyen seçenek birinci türdür.
• Kesinlik sözcüklerini gözden kaçırmak. "Her, bütün, hiç" metinden güçlü yargının işaretidir.
• Kendi bilgini metne eklemek. Metinde dayanağı olmayan yorum elenir.
• Uzun seçeneği bütün olarak değerlendirmek. Parçalara böl; yarısı yanlış olabilir.