Toplum yapısı ve millet sistemi

XVI. yüzyılda İstanbul'un bir mahallesinde sabah ezanı okunurken, birkaç sokak ötede bir kilisenin çanı, biraz ileride bir havradaki dua sesi duyulabilirdi. Aynı çarşıda Müslüman bir dokumacı, Rum bir kuyumcu ve Yahudi bir tüccar yan yana dükkân işletirdi. Ama bu üç komşu evlendiğinde, bir miras paylaşıldığında ya da çocukları okula başladığında, her biri kendi topluluğunun kurallarına ve din adamlarına başvururdu. Devlet ise bu toplulukların her birinden farklı vergiler alıyor, farklı haklar tanıyordu. Bu derste Osmanlı toplumunu iki açıdan inceliyoruz: önce yönetenler ile yönetilenler arasındaki ayrım, sonra inanç toplulukları arasındaki ilişkileri biçimlendiren ve bugün millet sistemi olarak anılan yapı.

• Askerî ve reaya ayrımını ve bu grupların alt bölümlerini açıklarsın.
• Seyfiye, ilmiye ve kalemiyenin görev alanlarını ayırt edersin.
• Millet sisteminin işleyişini ve toplulukların sahip olduğu hakları açıklarsın.
• Millet sistemi kavramının tarihçiler arasındaki tartışmalı yönünü değerlendirirsin.

Yönetenler ve yönetilenler

Osmanlı toplumu, hukuki bakımdan iki büyük gruba ayrılıyordu.

Askerî (yönetenler): Padişah adına görev yapan, devletten maaş ya da dirlik alan ve vergi vermeyen kesimdi. Bu kesime yalnız askerler değil, devletin bütün görevlileri dahildi. Askerî kesimin üç bölümü vardı:

• Seyfiye: «Kılıç ehli» anlamına gelir. Askerler ve yöneticiler, yani beylerbeyleri, sancakbeyleri, sipahiler ve kapıkulu askerleri bu gruptaydı.
• İlmiye: Din, hukuk ve eğitim alanında görev yapan ulemaydı. Kadılar, müderrisler ve müftüler bu gruptaydı; başlarında şeyhülislam bulunurdu.
• Kalemiye: Devletin yazı işlerini yürüten bürokratlardı. Divan katipleri, defterdarlık görevlileri ve nişancıya bağlı yazıcılar bu gruptaydı.

Reaya (yönetilenler): Tarım, zanaat ve ticaretle geçinen, devlete vergi ödeyen kesimdi. Reaya içinde dini ne olursa olsun köylüler, kentlerdeki esnaf ve tüccarlar ile konar-göçer topluluklar yer alıyordu.

Bu iki kesim arasındaki ayrım dine değil, devlet içindeki göreve dayanıyordu. Müslüman bir köylü de, gayrimüslim bir tüccar da reayaydı. Reayadan askerî kesime geçmek kolay değildi, ama imkânsız da değildi: devşirme sistemi ve medrese eğitimi bu geçişin başlıca yollarıydı. Medresede okuyan Müslüman bir köylü çocuğu, ilmiye sınıfına girerek kadı ya da müderris olabiliyordu.

Yerleşim biçimine göre toplum

Osmanlı toplumu yaşadığı yere ve geçim biçimine göre de üç gruba ayrılabilir:

• Köylüler: Nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturuyordu. Miri araziyi işler, öşür ve diğer tarım vergilerini verirlerdi.
• Kentliler: Esnaf, zanaatkâr ve tüccarlardan oluşuyordu. Kentlerdeki üretim ve ticaret, esnaf örgütleri aracılığıyla düzenleniyordu.
• Konar-göçerler: Hayvancılıkla geçinen, yaz ve kış aylarında yer değiştiren Türkmen ve Yörük toplulukları ile Arap ve Kürt aşiretleriydi. Devlet zaman zaman bu toplulukları belirli bölgelere yerleştirmeye çalıştı.

Mahalle düzeni

Kentlerde gündelik yaşamın temel birimi mahalle idi. Mahalleler çoğunlukla bir cami, kilise ya da havra çevresinde kurulurdu. Mahallenin imamı, papazı ya da hahamı, kadı ile mahalle halkı arasında bir aracı olarak da görev yapardı. Mahalle sakinleri birbirlerine karşı belirli bir sorumluluk taşırdı; kaynaklarda bir mahallede işlenen suçtan mahalle halkının ortaklaşa sorumlu tutulabildiği anlatılır. Bu düzen, kentte güvenliğin ve toplumsal denetimin sağlanmasına yardımcı oluyordu. Bazı mahallelerde farklı dinlerden aileler bir arada yaşarken, bazı mahalleler ağırlıklı olarak tek bir topluluktan oluşuyordu; kentlerin dokusu bu bakımdan yerden yere değişiyordu. Mahalle aynı zamanda yoksullara yardım, cenaze ve düğün gibi işlerde dayanışmanın da birimiydi.

Kadınların hukuki konumu

Osmanlı toplumunda kadınların hukuki konumunu anlamak için en önemli kaynaklardan biri kadı sicilleridir. Bu kayıtlar, kadınların mülk edinebildiğini, miras payı için dava açabildiğini, alım satım yapabildiğini ve vakıf kurabildiğini gösterir. İstanbul'daki ve başka kentlerdeki pek çok vakfın kurucusu kadındı; bunlar arasında padişah ailesinden kadınların yanında daha sıradan kentli kadınlar da vardı. Bununla birlikte, miras ve tanıklık gibi konularda İslam hukukunun öngördüğü farklılıklar uygulanıyordu ve kamusal görevler kural olarak erkeklere aitti. Kadınların yaşamı da toplumsal kesime, kente ya da köye ve döneme göre büyük farklılıklar gösteriyordu.

Millet sistemi

Osmanlı İmparatorluğu'nda Müslümanların yanında Rum Ortodoks, Ermeni ve Yahudi toplulukları da yaşıyordu. Bu toplulukların devletle ilişkisi, din temelinde örgütlenmiş bir düzen içinde yürütülüyordu. Bu düzen bugün millet sistemi olarak anılır. Burada «millet» sözcüğü bugünkü anlamıyla bir ulusu değil, bir dinî topluluğu ifade eder.

Toplulukların hakları: Her topluluk kendi din adamlarının önderliğinde örgütlenmişti. Din, ibadet, eğitim, evlilik, boşanma ve miras gibi konular topluluğun kendi kurallarına göre düzenlenirdi. Topluluklar kendi okullarını, kiliselerini, havralarını ve vakıflarını yönetebiliyordu.

Önderler: Rum Ortodoksların başında İstanbul'daki patrik bulunuyordu; Fatih'in fetihten sonra patrikliği yeniden kurduğu bilinir. Ermeni topluluğu için İstanbul'da bir Ermeni patrikliği kurulduğu aktarılır. Yahudi topluluğunun başında ise hahambaşı bulunuyordu.

Yükümlülükler: Gayrimüslimler, İslam hukukunda zimmî olarak anılır ve devletin korumasından yararlanırdı. Buna karşılık yetişkin erkekler, askerlik yapmamalarının karşılığı olarak cizye adı verilen bir vergi öderdi. Kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve din adamları bu vergiden muaftı.

Sınırlar: Gayrimüslimlere geniş bir din ve topluluk serbestliği tanınmasına karşın, bazı alanlarda Müslümanlarla eşit değillerdi. Örneğin askerî kesime girmeleri ve bazı yüksek görevlere atanmaları kural olarak mümkün değildi.

Tartışmalı bir kavram

Tarihçiler, «millet sistemi» kavramının klasik dönemi anlatırken dikkatle kullanılması gerektiğini vurgular. Bazı araştırmacılara göre bu düzen, XV. ve XVI. yüzyıllarda bugün ders kitaplarında anlatıldığı kadar düzenli ve tek tip bir sistem değildi; topluluklarla ilişkiler bölgeden bölgeye ve dönemden döneme değişiyordu. Kavramın sistemli biçimini XIX. yüzyıldaki düzenlemelerle kazandığı ileri sürülür. Bu nedenle millet sistemi, klasik dönemin uygulamalarını özetleyen bir kavram olarak düşünülmelidir.

Değerlendirme

Osmanlı toplumu, yönetenler ile yönetilenler arasında görevlere dayalı bir ayrım üzerine kuruluydu. Farklı dinlerden topluluklar, kendi iç işlerini büyük ölçüde kendileri yürütürken devlete karşı belirli yükümlülükler taşıyordu. Bu yapı, farklı toplulukların yüzyıllar boyunca aynı kentlerde birlikte yaşamasını mümkün kıldı.

Reayanın kentli kesimi, ekonominin önemli bir bölümünü kendi örgütleri aracılığıyla yürütüyordu. Sıradaki derste bu örgütleri, yani esnaf loncalarını ve Ahiliği, kentlerin hizmetlerini karşılayan vakıfları ve devletin vergi toplamak için başvurduğu iltizam ve malikane yöntemlerini inceliyoruz.

Örnek 1 — Askerî kesim

Soru: Askerî kesimin bölümleri arasında din, hukuk ve eğitim alanında görev yapanlar hangisidir?

• A) Seyfiye
• B) Kalemiye
• C) İlmiye
• D) Reaya
• E) Konar-göçerler

Çözüm: Kadılar, müderrisler ve müftüler ilmiye sınıfındaydı. Cevap: C.

Örnek 2 — Reaya

Soru: Reaya kavramı için doğru ifade hangisidir?

• A) Yalnız gayrimüslimleri kapsar.
• B) Tarım, zanaat ve ticaretle geçinip vergi ödeyen kesimi, dini ne olursa olsun kapsar.
• C) Yalnız askerleri kapsar.
• D) Vergiden muaftır.
• E) Devletten dirlik alır.

Çözüm: Askerî-reaya ayrımı dine değil göreve dayanıyordu. Cevap: B.

Örnek 3 — Cizye

Soru: Cizye vergisi ile ilgili doğru ifade hangisidir?

• A) Bütün tebaadan alınırdı.
• B) Yalnız tüccarlardan alınırdı.
• C) Müslüman köylülerden alınırdı.
• D) Kadın ve çocuklardan da alınırdı.
• E) Gayrimüslim yetişkin erkeklerden askerlik yapmamaları karşılığında alınırdı.

Çözüm: Kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve din adamları muaftı. Cevap: E.

Örnek 4 — Millet kavramı

Soru: Millet sistemi kavramındaki «millet» sözcüğü neyi ifade eder?

• A) Bir dinî topluluğu
• B) Bugünkü anlamıyla bir ulusu
• C) Bir meslek grubunu
• D) Bir aşireti
• E) Bir eyaleti

Çözüm: Topluluklar din temelinde örgütlenmişti. Cevap: A.

• Askerî kesimi yalnız askerlerden ibaret sanmak. İlmiye ve kalemiye de askerî kesime dahildi.
• Reayayı yalnız gayrimüslimler sanmak. Müslüman köylüler ve esnaf da reayaydı.
• Millet sözcüğünü bugünkü «ulus» anlamında okumak. Klasik dönemde millet, dinî topluluk demekti.
• Cizyenin bütün gayrimüslimlerden alındığını sanmak. Kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve din adamları muaftı.
• Millet sistemini klasik dönemde tek tip ve kesin kurallı bir düzen sanmak. Uygulamalar bölgeye ve döneme göre değişiyordu.