Ordu: kapıkulu ve tımarlı sipahi

Bir sefer başlamadan önce imparatorluğun dört bir yanında aynı anda hareket başlardı. İstanbul'da yeniçeriler kışlalarından çıkar, topçular ağır topları sefer yoluna hazırlardı. Anadolu'nun ve Rumeli'nin köylerinde ise tımarlı sipahiler atlarını eğerler, tımarlarının gelirine göre yanlarına aldıkları atlı askerlerle birlikte sancakbeylerinin yanında toplanırdı. Sancak birlikleri beylerbeyinin bayrağı altında birleşir, sonunda bütün kuvvetler padişahın ya da sadrazamın komutasındaki büyük orduya katılırdı. Bu ordunun bir bölümü hazineden maaş alıyor, bir bölümü ise köylünün verdiği vergilerle besleniyordu. Bu derste Osmanlı ordusunun bu iki temel bölümünü, kapıkulu askerlerini ve tımarlı sipahileri, onları tamamlayan diğer birliklerle birlikte inceliyoruz.

• Kapıkulu ordusunun piyade ve süvari bölümlerini sıralarsın.
• Devşirme sisteminin işleyişini ve amacını açıklarsın.
• Tımarlı sipahilerin savaşta ve barışta üstlendiği görevleri açıklarsın.
• Kapıkulu ile eyalet askerlerini beslenme biçimi ve bağlılık bakımından karşılaştırırsın.

Ordunun genel yapısı

Klasik dönemde Osmanlı ordusu üç ana bölümden oluşuyordu:

• Kapıkulu askerleri: Merkezde bulunan, doğrudan padişaha bağlı, maaşlı ve sürekli askerler.
• Eyalet askerleri: Taşrada bulunan, başta tımarlı sipahiler olmak üzere farklı biçimlerde beslenen kuvvetler.
• Donanma: Kaptan-ı derya komutasındaki deniz kuvvetleri.

Bunlara ek olarak Kırım Hanlığı gibi bağlı devletlerin gönderdiği yardımcı kuvvetler de seferlere katılırdı.

Devşirme sistemi

Kapıkulu ordusunun asker kaynağı devşirme sistemiydi. Bu sistemde, belirli aralıklarla, başta Balkanlar olmak üzere Hristiyan köylü ailelerin erkek çocukları arasından seçim yapılırdı. Kanunlara göre ailenin tek oğlunun alınmaması gibi bazı kurallar vardı.

Toplanan çocuklar önce Anadolu'daki köylerde Türk ailelerin yanında çalışarak Türkçeyi ve İslam'ı öğrenirdi. Ardından Acemi Oğlanlar Ocağı'na alınır, burada askerlik eğitiminden geçerdi. Aralarından yetenekli olanlar Enderun'a seçilir, geri kalanlar kapıkulu ocaklarına dağıtılırdı.

Devşirme sisteminin temel amacı, aileye, aşirete ya da yerel bir güce değil, yalnız padişaha bağlı bir asker ve yönetici sınıfı yetiştirmekti. Bu sistem, kuruluştaki pençik uygulamasının gelişmiş biçimi olarak görülür. Savaş esirlerine dayanan pençikten farklı olarak devşirme, imparatorluğun kendi Hristiyan tebaası arasından düzenli aralıklarla yapılan bir toplamaydı. Bu nedenle sistemin işleyişi, tahrir kayıtları gibi taşradaki düzenli bilgilere ve yerel görevlilerin iş birliğine dayanıyordu.

Kapıkulu piyadeleri

Kapıkulu piyadeleri birkaç ocaktan oluşuyordu:

• Yeniçeriler: Kapıkulu ordusunun en kalabalık ve en tanınmış bölümüydü. Padişahın yakın korumasını üstlenir, savaşta ordunun merkezinde yer alırdı. Başlarında yeniçeri ağası bulunurdu. Klasik dönemde yeniçerilerin evlenmesi ve ticaretle uğraşması kurallara göre yasaktı; bu kurallar zamanla gevşedi.
• Cebeciler: Ordunun silah ve cephanesini yapar, korur ve taşırdı.
• Topçular: Topların dökümü ve kullanımından sorumluydu.
• Top arabacıları: Topların taşınmasını sağlardı.
• Humbaracılar: Havan topu ve el bombası gibi silahları kullanırdı.
• Lağımcılar: Kuşatmalarda kale duvarlarının altına tüneller kazarak surları yıkmaya çalışırdı.

Bu ocaklar, Osmanlı ordusunun kuşatma ve ateşli silah kullanma becerisinin temelini oluşturuyordu. Osmanlılar topu ve tüfeği Avrupa'daki pek çok devletle aynı dönemde ya da onlardan önce etkili biçimde kullanmaya başladı. Çaldıran Savaşı'ndaki üstünlük, bu teknik birikimin bir sonucuydu.

Kapıkulu süvarileri

Kapıkulu süvarileri Altı Bölük Halkı olarak anılırdı: sipahiler, silahtarlar, sağ ve sol ulufeciler, sağ ve sol garipler. Bu süvariler savaşta padişahın ve hazinenin korunması gibi görevler üstlenirdi. Tımarlı sipahilerle karıştırılmamalıdır: kapıkulu süvarileri merkezde bulunur ve maaş alırdı.

Kapıkulu askerlerinin maaşı

Kapıkulu askerlerine hazineden düzenli olarak ulufe adı verilen maaş ödenirdi. Ayrıca yeni bir padişah tahta çıktığında askerlere cülus bahşişi dağıtılırdı. Maaşların gecikmesi ya da değeri düşük akçeyle ödenmesi, sonraki dönemlerde kapıkulu ayaklanmalarının önemli nedenlerinden biri oldu.

Tımarlı sipahiler

Eyalet askerlerinin en kalabalık ve en önemli bölümünü tımarlı sipahiler oluşturuyordu. Tımarlı sipahi, kendisine bırakılan bir bölgenin vergi gelirini toplar, bunun karşılığında atlı olarak sefere katılırdı. Tımarının geliri belli bir miktarı aştığında, artan gelirle orantılı olarak cebelü denen atlı askerleri yetiştirip yanında savaşa götürmek zorundaydı.

Tımarlı sipahinin görevleri savaşla sınırlı değildi. Barış zamanında tımarının bulunduğu köylerde yaşar, bölgenin güvenliğini sağlar ve toprağın işlenmesini gözetirdi. Sefer zamanında sipahiler sancakbeylerinin, sancakbeyleri de beylerbeylerinin komutasında orduya katılırdı. Klasik dönemde Osmanlı ordusunun sayıca en büyük bölümünü bu atlı askerler oluşturuyordu.

Diğer eyalet askerleri

• Akıncılar: Sınır bölgelerindeki beylere bağlı, düşman topraklarına hızlı baskınlar yapan hafif süvarilerdi; ordunun önünde ilerleyerek keşif yaparlardı.
• Azaplar: Kalelerde ve donanmada görev yapan hafif piyade birlikleriydi.
• Yaya ve müsellemler: Kuruluşun bu ilk düzenli birlikleri, zamanla yol yapımı ve taşımacılık gibi geri hizmetlerde kullanıldı.

Seferin hazırlığı ve ikmali

Büyük bir ordunun aylarca süren bir sefere çıkabilmesi, ayrıntılı bir hazırlık gerektiriyordu. Sefer kararı alındıktan sonra yol üzerindeki konaklama yerlerine erzak, arpa ve odun toplanması için buyruklar gönderilirdi. Ordunun geçeceği yollar ve köprüler onarılır, ağır toplar ve cephane için taşıma hayvanları hazırlanırdı.

Bu hazırlıkların bir bölümü olağanüstü vergilerle karşılanıyordu. Savaş zamanlarında halktan toplanan avarız vergileri, sefer giderlerini karşılamanın yollarından biriydi. Köylüler ayrıca ordunun ihtiyacı olan malları belirli fiyatlarla satmak ya da taşıma hizmeti vermekle yükümlü tutulabiliyordu. Bu düzen, ordunun başarısının yalnız savaş alanında değil, taşradaki üretim ve ulaşım ağının sağlamlığında da yattığını gösterir.

Değerlendirme

Kapıkulu ve tımarlı sipahi, iki farklı beslenme ve bağlılık biçimini temsil ediyordu. Kapıkulu askerleri hazineden maaş alan, merkezde bulunan ve doğrudan padişaha bağlı askerlerdi. Tımarlı sipahiler ise hazineden maaş almadan, vergi geliri karşılığında taşrada yaşayan ve yerel düzenin parçası olan askerlerdi. Bu iki bölüm, ordunun hem merkezî hem de yaygın bir güç olmasını sağladı. Ancak XVI. yüzyılın sonundan itibaren savaşlarda tüfekli piyadenin önemi arttıkça, maaşlı kapıkulu askerlerinin sayısı da artırıldı; buna karşılık atlı tımarlı sipahinin ordudaki ağırlığı yavaş yavaş azaldı. Bu değişim, hem hazinenin yükünü hem de taşradaki düzeni etkileyecekti.

Tımarlı sipahinin varlığı, taşradaki toprak düzenine doğrudan bağlıydı. Sıradaki derste bu düzeni, yani miri araziyi, dirlik türlerini ve tımar sisteminin asker, vergi ve üretim bakımından sağladığı yararları ayrıntılı olarak inceliyoruz.

Örnek 1 — Devşirme

Soru: Devşirme sisteminin temel amacı hangisidir?

• A) Hazineye vergi kazandırmak
• B) Medreselere öğrenci bulmak
• C) Yalnız padişaha bağlı bir asker ve yönetici sınıfı yetiştirmek
• D) Ticareti canlandırmak
• E) Tımar sistemini genişletmek

Çözüm: Devşirilen çocuklar aileye ya da yerel güce değil, padişaha bağlı yetiştirilirdi. Cevap: C.

Örnek 2 — Lağımcılar

Soru: Kuşatmalarda kale duvarlarının altına tüneller kazan kapıkulu birliği hangisidir?

• A) Cebeciler
• B) Humbaracılar
• C) Top arabacıları
• D) Azaplar
• E) Lağımcılar

Çözüm: Bu birlik surları alttan yıkmaya çalışırdı. Cevap: E.

Örnek 3 — Tımarlı sipahinin barıştaki görevi

Soru: Tımarlı sipahinin barış zamanındaki görevleri arasında hangisi yer alır?

• A) Köylerde güvenliği sağlamak ve toprağın işlenmesini gözetmek
• B) Divan'a başkanlık etmek
• C) Topları dökmek
• D) Fermanlara tuğra çekmek
• E) İstanbul'daki kışlalarda nöbet tutmak

Çözüm: Sipahi tımarının bulunduğu köylerde yaşardı. Cevap: A.

Örnek 4 — Karşılaştırma

Soru: Kapıkulu askerlerini tımarlı sipahilerden ayıran özellik hangisidir?

• A) Atlı olmaları
• B) Hazineden maaş almaları ve merkezde bulunmaları
• C) Köylerde yaşamaları
• D) Vergi toplamaları
• E) Sancakbeyine bağlı olmaları

Çözüm: Tımarlı sipahiler maaş almaz, vergi geliriyle beslenirdi. Cevap: B.

• Altı Bölük Halkı'nı tımarlı sipahilerle karıştırmak. Altı Bölük kapıkulu süvarisidir ve maaş alırdı.
• Bütün ordunun maaşlı olduğunu sanmak. Tımarlı sipahiler maaş almaz, vergi geliriyle beslenirdi.
• Devşirmeyi yalnız askerlik kaynağı sanmak. Enderun aracılığıyla yönetici de yetiştirirdi.
• Cebecileri topçularla karıştırmak. Cebeciler silah ve cephaneden, topçular toplardan sorumluydu.
• Ordunun en kalabalık bölümünü yeniçeriler sanmak. Klasik dönemde en kalabalık bölüm tımarlı sipahilerdi.