Divan-ı Hümayun

Bir sabah Topkapı Sarayı'nın ikinci avlusundaki kubbeli salonun önünde bekleyenler arasında bir beylerbeyinin elçisi, bir köylü kadın, Rum bir tüccar ve sancağından gelen bir sipahi vardı. Kadın, köyündeki bir görevlinin fazla vergi aldığından yakınıyordu; tüccar, bir limanda malına haksız el konulduğunu anlatacaktı. Salonun içinde sadrazam, vezirler, kazaskerler, defterdarlar ve nişancı oturuyordu; duvarın yukarısındaki kafesli pencerenin ardında ise padişahın görüşmeleri dinleyebildiği anlatılır. Devletin en yüksek kurulu, aynı gün içinde hem bir savaşın hazırlığını hem de bir köylünün şikâyetini görüşebiliyordu. Bu derste Divan-ı Hümayun adlı bu kurulun üyelerini, görevlerini ve zamanla geçirdiği değişimi inceliyoruz.

• Divan-ı Hümayun'un işlevini ve çalışma düzenini açıklarsın.
• Divan üyelerinin görevlerini birbirinden ayırt edersin.
• Divan'a halkın da başvurabilmesinin anlamını değerlendirirsin.
• Divan'ın zamanla önemini yitirmesini ve işlerin Babıali'ye kaymasını açıklarsın.

Divan'ın işlevi

Divan-ı Hümayun, Osmanlı Devleti'nin en yüksek yönetim, yargı ve danışma kuruluydu. Siyasi, askerî, idari, malî ve adlî bütün önemli konular burada görüşülürdü. Savaş ve barış kararları, valilerin atanması, vergi düzenlemeleri, yabancı elçilerin kabulü ve büyük davalar Divan'ın gündemindeydi.

Divan aynı zamanda bir mahkeme olarak da çalışıyordu. Müslüman ya da gayrimüslim, kadın ya da erkek her tebaa, yerel yöneticilerden ve kadılardan gördüğü haksızlıkları Divan'a getirebiliyordu. Bu uygulama, devletin adalet anlayışının bir göstergesi olarak yorumlanır: en alttaki kişinin bile en üstteki kurula ulaşabilmesi, taşradaki görevlilerin keyfî davranışlarına karşı bir denetim aracıydı.

Çalışma düzeni

Divan, Topkapı Sarayı'nın Birun bölümündeki Kubbealtı denen salonda toplanırdı. Kaynaklara göre toplantılar haftanın belirli günlerinde, sabah erken saatlerde başlardı.

Kuruluş döneminde Divan'a padişah başkanlık ediyordu. Fatih döneminden itibaren ise ders kitaplarına göre bu görev sadrazama bırakıldı; padişah, Kubbealtı'nın yukarısındaki kafesli bir pencereden görüşmeleri izleyebiliyordu. Divan'da alınan kararlar bir öneri niteliğindeydi. Toplantıdan sonra sadrazam ve diğer üyeler Arz Odası'nda padişahın huzuruna çıkar, kararları ona sunardı. Kararlar padişahın onayıyla yürürlüğe girerdi.

Bir toplantının akışı

Kaynaklarda anlatılan düzene göre Divan üyeleri sabah erkenden saraya gelir, Kubbealtı'nda rütbelerine göre belirlenmiş yerlerine otururdu. Toplantının ilk bölümünde başvuru sahiplerinin şikâyetleri ve davalar dinlenirdi. Hukukla ilgili davalara kazaskerler, malî konulara defterdarlar bakar; gerekli görülen konularda sadrazam son sözü söylerdi. Ardından devletin genel işleri, yani atamalar, sefer hazırlıkları ve taşradan gelen raporlar görüşülürdü. Toplantı sırasında üyelere yemek verildiği de anlatılır. Bu düzen, Divan'ın hem bir mahkeme hem de bir hükümet kurulu olarak aynı gün içinde çalışabilmesini sağlıyordu.

Divan'ın üyeleri

Sadrazam (veziriazam): Padişahın mutlak vekiliydi. Padişahın mührünü taşır, Divan'a başkanlık eder, padişah sefere katılmadığında orduya serdar olarak komuta ederdi. Sadrazamın yanında kubbe vezirleri de Divan'da yer alırdı.

Kazasker: Divan'ın hukuk işlerinden sorumlu üyesiydi. Davalara bakar, kadıları ve müderrisleri atardı. Fatih döneminden sonra Rumeli ve Anadolu kazaskerleri olmak üzere iki kazasker görev yaptı.

Defterdar: Devletin malî işlerinden sorumluydu. Hazinenin gelirlerini ve giderlerini düzenler, bütçe işlerini yürütürdü. Kazaskerlik gibi defterdarlık da zamanla Rumeli ve Anadolu olarak ikiye ayrıldı; Rumeli defterdarı başdefterdar sayılırdı.

Nişancı: Padişah adına yazılan fermanlara ve beratlara tuğra çekerdi. Devletin yazışmalarını düzenler, kanunların ve toprak kayıtlarının hazırlanmasıyla ilgilenirdi. Bu nedenle kanunların hazırlanmasında önemli bir uzmandı.

Kaptan-ı derya: Donanmanın komutanıydı. Barbaros Hayreddin Paşa'dan itibaren İstanbul'da bulunduğu zamanlarda Divan toplantılarına katıldı.

Yeniçeri ağası: Vezir rütbesinde ise Divan'a katılırdı.

Divan'ın üyesi olmayan bir makam: şeyhülislam

Şeyhülislam, Divan'ın doğal üyesi değildi. Ancak bir kararın şer'i hukuka uygunluğu konusunda görüşü gerektiğinde ondan fetva istenirdi. Şeyhülislamın önemi zamanla arttı; XVI. yüzyıldan itibaren ilmiye sınıfının başı olarak kabul edildi. Bu durum, şeyhülislamın Divan üyesi olmadan da devlet işlerinde etkili olabildiğini gösterir.

Divan'ın yardımcı görevlileri

Divan'ın yazı işleri, nişancıya bağlı katipler tarafından yürütülürdü. Bu katiplerin başı olan reisülküttap, zamanla özellikle yabancı devletlerle yapılan yazışmalarda önem kazandı; ileride bu makam dışişlerinin temeli oldu. Divan'ın düzenini ve davalıların getirilmesini ise çavuşbaşı sağlardı.

Divan'da alınan önemli kararlar mühimme defterlerine kaydedilirdi. Bu defterler, bugün Osmanlı tarihini araştıranlar için en değerli kaynaklar arasındadır; bir köylünün şikâyetine verilen cevaptan bir savaş hazırlığına kadar pek çok kararı içerir.

Kararların taşraya ulaşması

Divan'da alınan bir karar, padişahın onayından sonra yazılı bir buyruğa dönüştürülürdü. Nişancının tuğrasıyla hazırlanan bu ferman, ilgili beylerbeyine, sancakbeyine ya da kadıya gönderilirdi. Kadı, kendisine ulaşan buyrukları mahkemesinin kayıtlarına, yani şer'iye sicillerine geçirir ve uygulanmasını sağlardı. Bir köylünün şikâyeti üzerine yazılan buyruk da aynı yolu izlerdi: kadıya, şikâyetin incelenmesi ve haksızlık varsa giderilmesi emredilirdi. Böylece merkezdeki kurul ile taşradaki görevliler arasında yazılı bir bağ kurulmuş oluyordu.

Divan'ın değişimi

XVII. yüzyıldan itibaren devlet işlerinin ağırlığı Divan'dan sadrazamın konağına kaydı. Sadrazamın işlerini yürüttüğü bu yer Paşa Kapısı, sonra da Babıali olarak anıldı. Divan-ı Hümayun toplantıları giderek seyrekleşti ve törensel bir nitelik kazandı. Bu değişim, padişahın gündelik yönetimden daha da uzaklaşmasıyla ve sadrazamın gücünün artmasıyla ilişkilendirilir. XIX. yüzyılda bakanlıkların, yani nazırlıkların kurulmasıyla bu süreç yeni bir aşamaya geçti.

Değerlendirme

Divan-ı Hümayun, padişahın yetkilerinin gündelik yönetimde kullanıldığı kuruldu. Üyelerinin her biri belirli bir alanda uzmanlaşmıştı: yönetim, hukuk, maliye, yazışma ve donanma. Halkın da başvurabildiği bir yargı yeri olması, onu yalnız bir hükümet kurulu olmaktan çıkarıyordu. Divan'ın zamanla önemini yitirmesi ise yönetimin ağırlık merkezinin saraydan sadrazamın konağına kaymasının, yani devlet düzenindeki daha geniş bir değişimin parçasıydı; bu değişim sonraki yüzyılların derslerinde yeniden karşımıza çıkacak.

Divan'ın kararları taşrada uygulanmadıkça kâğıt üzerinde kalırdı. Sıradaki derste bu kararların ulaştığı yerleri, yani eyalet, sancak ve kaza düzenini ve bu birimlerdeki beylerbeyi, sancakbeyi ve kadının görevlerini inceliyoruz.

Örnek 1 — Şeyhülislam

Soru: Şeyhülislamın Divan-ı Hümayun ile ilişkisi için doğru ifade hangisidir?

• A) Divan'ın başkanıdır.
• B) Divan'ın malî işlerinden sorumludur.
• C) Divan'ın doğal üyesi değildir; gerektiğinde ondan fetva istenir.
• D) Tuğra çeker.
• E) Donanmaya komuta eder.

Çözüm: Şeyhülislam, kararların şer'i hukuka uygunluğu konusunda görüş verirdi. Cevap: C.

Örnek 2 — Nişancı

Soru: Divan üyelerinden hangisi fermanlara tuğra çekmekle görevliydi?

• A) Defterdar
• B) Kazasker
• C) Kaptan-ı derya
• D) Yeniçeri ağası
• E) Nişancı

Çözüm: Nişancı aynı zamanda yazışmaları ve toprak kayıtlarını düzenlerdi. Cevap: E.

Örnek 3 — Halkın başvurusu

Soru: Divan'a halkın da şikâyet getirebilmesi neyi gösterir?

• A) Devletin adalet anlayışını ve taşradaki görevlilerin denetlenmesini
• B) Divan'ın yalnız gayrimüslimlere açık olduğunu
• C) Kadıların görevden alındığını
• D) Padişahın Divan'a hiç katılmadığını
• E) Vergilerin kaldırıldığını

Çözüm: En alttaki kişinin en üstteki kurula ulaşabilmesi bir denetim aracıydı. Cevap: A.

Örnek 4 — Babıali

Soru: XVII. yüzyıldan itibaren devlet işlerinin ağırlığının kaydığı yer neresidir?

• A) Yeniçeri Ocağı
• B) Harem
• C) Şeyhülislamlık
• D) Sadrazamın konağı, yani Paşa Kapısı ve sonra Babıali
• E) Enderun

Çözüm: Divan toplantıları seyrekleşip törensel bir nitelik kazandı. Cevap: D.

• Şeyhülislamı Divan üyesi sanmak. Doğal üyesi değildi; gerektiğinde fetvası alınırdı.
• Divan kararlarını kesin hüküm sanmak. Kararlar Arz Odası'nda padişaha sunulur, onayıyla yürürlüğe girerdi.
• Nişancı ile defterdarı karıştırmak. Nişancı tuğra ve yazışma, defterdar maliye işlerine bakardı.
• Divan'ı yalnız üst düzey yöneticilere açık bir kurul sanmak. Halk da şikâyetlerini getirebiliyordu.
• Kazaskerin tek kişi olduğunu sanmak. Fatih döneminden sonra Rumeli ve Anadolu kazaskerleri vardı.