Büyük zaman çizelgesi

Bir öğrenci, deneme sınavında «Aşağıdaki olaylardan hangisi diğerlerinden önce gerçekleşmiştir?» sorusunda dört dakika kaybeder. Olayların hepsini tek tek biliyordur: Malazgirt'i, Talas'ı, Dandanakan'ı, Kösedağ'ı. Ama bu olaylar zihninde ayrı ünitelerde, ayrı defter sayfalarında duruyordur; yan yana gelmemişlerdir. Oysa dört olayı tek bir çizginin üzerine yerleştirseydi, sıralama birkaç saniyede görünürdü. Tarih sorularının önemli bir bölümü, bilgiyi değil, bilgiler arasındaki zaman ilişkisini sorar. Bu kampın işi, ünitelere dağılmış olayları aynı eksene dizmek: yazının ortaya çıkışından cumhuriyetin kuruluşuna kadar, üç şeritli ve çapa tarihlerine dayanan bir çizelge.

• Tarihi çağların başlangıç ve bitiş olaylarını bilir, bir olayı doğru çağa yerleştirirsin.
• Dünya, İslam ve Türk tarihini üç ayrı şeritte aynı çizgi üzerinde birlikte okursun.
• Yüzyıl hesabını Milattan önce ve Milattan sonra tarihler için hatasız yaparsın.
• Kronolojik sıralama ve eşzamanlılık sorularını çapa tarihleriyle hızlı çözersin.

Kampın hedefi

Akademinin konu modüllerinde tarih, ünite ünite öğrenildi: önce İlk Çağ uygarlıkları, sonra İslam tarihi, Türk-İslam devletleri, Osmanlı'nın dönemleri ve son olarak Kurtuluş Savaşı ile cumhuriyet. Bu sıralama öğrenmek için uygundur, ama sınavda sorular üniteleri karıştırarak gelir. Kamp yeni bilgi eklemez; var olan bilgileri tek bir zaman çizgisine taşır. Amaç, herhangi bir olayı duyduğunda onun hangi yüzyılda olduğunu, o sırada dünyanın başka yerlerinde neler yaşandığını ve öncesiyle sonrasını bir bakışta görebilmektir.

Çizelgenin iskeleti: çağlar

Ders kitaplarında tarih, dönüm noktası sayılan olaylarla çağlara ayrılır:

• İlk Çağ: Yazının bulunuşuyla başlar. Ders kitaplarında yazının yaklaşık MÖ 3200 yıllarında Mezopotamya'da Sümerler tarafından kullanılmaya başlandığı anlatılır. Bu çağ, 375'te başlayan Kavimler Göçü ile sona erer; bazı kaynaklarda bitiş olarak 476'da Batı Roma'nın yıkılışı da gösterilir.
• Orta Çağ: Kavimler Göçü'nden 1453'te İstanbul'un fethine kadar sürer.
• Yeni Çağ: 1453'ten 1789'da başlayan Fransız İhtilali'ne kadar sürer.
• Yakın Çağ: 1789'dan günümüze uzanır.

Bu sınırların her tarihçi tarafından aynı biçimde kabul edilmediğini bilmek gerekir; çağlara ayırma, olayları düzenlemek için kullanılan bir araçtır. Sınavda ise ders kitaplarındaki sınırlar esas alınır.

Yüzyıl hesabı

Bir yılın hangi yüzyılda olduğunu bulmak için yılın ilk iki basamağına bir eklenir: 1071 yılı 11. yüzyıl, 1453 yılı 15. yüzyıldır. Sıfırla biten yüzyıl yılları ayrıca dikkat ister: 1900 yılı 20. yüzyıl değil, 19. yüzyılın son yılıdır. Milattan önceki tarihlerde aynı kural geriye doğru işler: MÖ 3200 yılı MÖ 32. yüzyıldadır. Milattan önce sayılar büyüdükçe olay daha eskidir; MÖ 1500, MÖ 500'den önce gelir.

Üç şerit

Duvar çizelgesi tek bir çizgi değil, aynı zaman eksenine yerleştirilmiş üç şerittir.

Dünya şeridi: Yazının bulunuşu, Roma'nın bölünmesi (395), Kavimler Göçü, Haçlı Seferleri (11. yüzyılın sonundan itibaren), Coğrafi Keşifler, Rönesans ve Reform, Fransız İhtilali, Sanayi İnkılabı ve Birinci Dünya Savaşı (1914–1918).

İslam şeridi: Hicret (622), Dört Halife dönemi, Emeviler (661'den itibaren), Abbasiler (750'den itibaren) ve Abbasilerle Türklerin karşılaştığı Talas Savaşı (751).

Türk şeridi: Asya Hun Devleti (Milattan önceki yüzyıllar), Kök Türk Devleti'nin kuruluşu (552), Uygurlar (744), Karahanlılar ve Gazneliler, Dandanakan (1040) ve Büyük Selçuklu, Malazgirt (1071), Anadolu Selçuklu, Kösedağ (1243), Osmanlı'nın kuruluşu, İstanbul'un fethi (1453), Mısır seferi (1516–1517), duraklama ve gerileme dönemlerinin dönüm noktaları olan II. Viyana Kuşatması (1683) ve Karlofça (1699), Küçük Kaynarca (1774), Tanzimat Fermanı (1839), I. Meşrutiyet (1876), II. Meşrutiyet (1908) ve Kurtuluş Savaşı'ndan cumhuriyetin ilanına (1923) uzanan süreç.

Osmanlı'nın kuruluş yılı olarak ders kitaplarında genellikle 1299 gösterilir; ancak bu tarihin kesinliği tarihçiler arasında tartışmalıdır. Çizelgede bu tür tarihlerin yanına küçük bir soru işareti koymak, hem doğru bilgiyi hem de belirsizliği aynı anda akılda tutmayı sağlar.

Çizelge nasıl kurulur?

Çizelge için uzun bir kâğıt şerit ya da yan yana yapıştırılmış birkaç sayfa yeterlidir. Önce yatay bir zaman ekseni çizilir ve üzerine yüzyıllar işaretlenir. Milattan sonraki yüzyıllara eşit uzunluk verilir; Milattan önceki binlerce yıl ise sıkıştırılarak daha kısa bir alana sığdırılır. Bu ölçek farkının çizelgenin bir köşesine not edilmesi, uzunlukların yanlış yorumlanmasını önler. Ardından eksenin üstüne dünya, altına İslam ve Türk şeritleri yerleştirilir; her şerit için ayrı bir renk kullanmak, olayların hangi şeride ait olduğunu bir bakışta gösterir. Çağ sınırları kalın dikey çizgilerle, çapa tarihleri ise büyük harflerle ya da çerçeveyle işaretlenir. Çizelge masanın karşısına asılır ve her yeni çalışma oturumunda üzerine birkaç olay eklenir; böylece kamp boyunca büyür ve tekrar kendiliğinden yapılmış olur.

Çapa tarihleri

Bütün tarihleri ezberlemek gerekmez. Her şeritte birkaç çapa tarihi seçilir ve öteki olaylar bunlara göre yerleştirilir. Örneğin Malazgirt (1071) bir çapadır: Dandanakan ondan önce, Haçlı Seferleri'nin başlaması ve Miryokefalon ondan sonradır. İstanbul'un fethi (1453) ikinci bir çapadır: Ankara Savaşı ondan önce, Mısır seferi ondan sonradır. Bir sıralama sorusunda önce olayları en yakın çapaya bağlamak, sonra çapaları sıralamak, çoğu soruyu birkaç saniyede çözer.

Eşzamanlılık

Sınav, farklı şeritlerde aynı yüzyılda yaşanmış olayları eşleştirmeyi de ister. Örneğin Türklerin Anadolu'ya girişini sağlayan Malazgirt Savaşı ile Avrupa'da Haçlı Seferleri'nin başlaması aynı yüzyıldadır; bu yakınlık rastlantı değildir, iki olay arasında bir sebep-sonuç ilişkisi kurulur. Çizelgede şeritler alt alta durduğu için bu bağlantılar kendiliğinden görünür.

Kamp planı

Kamp, 100 soruluk ve beş bloklu bir çalışma olarak düzenlenir. Birinci blokta yalnız çağ sınırları ve yüzyıl hesabı, ikinci blokta Türk şeridinde sıralama, üçüncü blokta İslam ve dünya şeritleri, dördüncü blokta eşzamanlılık soruları, beşinci blokta karışık sorular çözülür. Her bloktan sonra yanlışlar bir hata defterine yazılır ve türlerine göre sınıflandırılır: yüzyıl hesabı hatası, yanlış çapa, şeritleri karıştırma ya da olayı bilmeme. Bir sonraki bloğa geçmeden önce en sık görülen hata türü yeniden çalışılır.

Örnek 1 — Yüzyıl hesabı

Soru: Malazgirt Savaşı (1071) hangi yüzyılda gerçekleşmiştir?

• A) 10. yüzyıl
• B) 11. yüzyıl
• C) 12. yüzyıl
• D) 9. yüzyıl
• E) 13. yüzyıl

Çözüm: Yılın ilk iki basamağına bir eklenir: 10 + 1 = 11. Cevap: B.

Örnek 2 — Çağ sınırı

Soru: Ders kitaplarına göre Yeni Çağ'ı başlatan olay hangisidir?

• A) Kavimler Göçü
• B) Fransız İhtilali
• C) Yazının bulunuşu
• D) Batı Roma'nın yıkılışı
• E) İstanbul'un fethi

Çözüm: İstanbul'un fethi (1453) Orta Çağ'ı kapatıp Yeni Çağ'ı başlatır. Cevap: E.

Örnek 3 — Çapa ile sıralama

Soru: Talas, Dandanakan, Malazgirt ve Kösedağ savaşlarının doğru sıralaması hangisidir?

• A) Talas → Dandanakan → Malazgirt → Kösedağ
• B) Dandanakan → Talas → Kösedağ → Malazgirt
• C) Malazgirt → Talas → Dandanakan → Kösedağ
• D) Kösedağ → Malazgirt → Dandanakan → Talas
• E) Talas → Malazgirt → Dandanakan → Kösedağ

Çözüm: 751, 1040, 1071 ve 1243 sırası izlenir. Cevap: A.

Örnek 4 — Sıfırla biten yıl

Soru: 1900 yılı hangi yüzyıla aittir?

• A) 20. yüzyılın ilk yılı
• B) 18. yüzyılın son yılı
• C) 19. yüzyılın son yılı
• D) 21. yüzyıl
• E) Hiçbir yüzyıla ait değildir.

Çözüm: Yüzyıllar 1. yıldan başlar, 100. yılla biter; 1900 bu nedenle 19. yüzyılın son yılıdır. Cevap: C.

• Sıfırla biten yılları bir sonraki yüzyıla koymak. 1900 yılı 19. yüzyılın son yılıdır.
• Milattan önce tarihlerde sırayı ters okumak. MÖ 1500, MÖ 500'den daha eskidir.
• Çağ sınırlarını tek ve kesin kabul etmek. İlk Çağ'ın bitişi için 375 ve 476 gibi farklı tarihler kullanılabilir; sınavda ders kitabındaki sınır esas alınır.
• Tartışmalı tarihleri kesin bilgi gibi ezberlemek. Osmanlı'nın kuruluş yılı gibi tarihlerin yanında belirsizliği de akılda tut.
• Şeritleri ayrı ayrı çalışıp eşzamanlılığı kaçırmak. Aynı yüzyıldaki olayları alt alta görmek, sebep-sonuç bağlarını ortaya çıkarır.