İlaçlar

Evdeki ecza dolabından herhangi bir ilaç kutusunu alın ve içindeki katlanmış kâğıdı açın. Prospektüs denen bu kâğıdın ilk satırlarında bir kimyasal adı ve yanında miligram cinsinden bir sayı yazar; ardından "yardımcı maddeler" başlığı altında başka adlar sıralanır. Sonra ne zaman, ne kadar ve neyle birlikte alınmaması gerektiği gelir. Bu kâğıt aslında küçük bir kimya metnidir: bir molekülün vücutta ne yaptığını, ne kadarının yararlı, ne kadarının zararlı olduğunu anlatır. Bir önceki derste dışarıdan kullandığımız temizleyicileri tanıdık. Şimdi sıra yutulan, sürülen ya da enjekte edilen kimyasallarda: ilaçların nereden geldiğini, nasıl gruplandığını, neden doza bu kadar dikkat edildiğini ve bilinçsiz kullanımın neden tehlikeli olduğunu.

• Etken madde ile yardımcı maddeyi ayırt eder, ilacın tanımını yaparsın.
• Doğal kaynaklardan elde edilen ve geliştirilen ilaçlara örnekler verirsin.
• Başlıca ilaç gruplarını etki alanlarıyla eşleştirirsin.
• Doz, antibiyotik direnci, yan etki, etkileşim ve doğru saklama kurallarını açıklarsın.

İlaç nedir

Bir hastalığı önlemek, tanılamak, tedavi etmek ya da belirtilerini hafifletmek için kullanılan maddelere ilaç denir. Bir tabletin içindeki maddelerin hepsi aynı işi görmez. Vücutta asıl etkiyi gösteren kimyasala etken madde denir; kutunun üzerinde miligram cinsinden yazan miktar budur. Tabletin geri kalanı yardımcı maddelerden oluşur: tableti bir arada tutan bağlayıcılar, hacim veren dolgu maddeleri, yutmayı kolaylaştıran kaplamalar, tat ve renk vericiler. Yardımcı maddeler etken maddeyi taşır ve korur, ama tedaviyi kendileri yapmaz. Aynı etken madde tablet, şurup, krem ya da iğne gibi farklı biçimlerde sunulabilir; biçim, maddenin vücuda hangi yoldan ve ne hızla gireceğini belirler.

Doğadan laboratuvara

İlaçların önemli bir kısmının kökü bitkilere ve canlılara dayanır. Söğüt ağacının kabuğu ağrı ve ateşe karşı çok eski çağlardan beri kullanılmıştır; kabuktaki etkili maddeler salisilatlardır. On dokuzuncu yüzyılın sonunda salisilik asidin yapısı değiştirilerek mideyi daha az tahriş eden bir türevi, asetilsalisilik asit, yani aspirin elde edildi. Kınakına ağacının kabuğu sıtmaya karşı yüzyıllarca kullanıldı ve kinin bu kabuktan elde edildi. Güçlü bir ağrı kesici olan morfin haşhaş bitkisinden elde edilir; bağımlılık yapma riski nedeniyle kullanımı sıkı denetim altındadır. Alexander Fleming, laboratuvarındaki bir bakteri kültürünü bozan küf mantarının çevresinde bakterilerin üremediğini gözlemledi; bu gözlem, ilk antibiyotiklerden penisilinin keşfine yol açtı. Bugün ilaçların çoğu laboratuvarda sentezlenir, ama doğadaki moleküller hâlâ yeni ilaçlar için önemli bir başlangıç noktasıdır.

Başlıca ilaç grupları

• Ağrı kesiciler (analjezikler): ağrıyı hafifletir.
• Ateş düşürücüler (antipiretikler): yükselen vücut ısısını düşürür. Bazı ilaçlar hem ağrı kesici hem ateş düşürücüdür.
• Antibiyotikler: bakterilerin yapısını ya da çoğalmasını hedef alır. Virüslere etki etmez; nezle ve grip gibi viral hastalıklarda işe yaramaz.
• Antiasitler: mide asidinin fazlasını nötralleştiren bazik maddelerdir. Magnezyum hidroksit ve alüminyum hidroksit içerenler yaygındır; alüminyum hidroksit, metallerle tepkimeler dersinde gördüğümüz amfoter hidroksitlerden biridir.
• Antihistaminikler: alerji belirtilerini hafifletir.

Aşılar ise hastalığı tedavi etmekten çok önlemeye yöneliktir; vücudun bağışıklık sistemini belirli bir mikroba karşı önceden hazırlar.

Doz

Sağlık ve güvenlik dersinde zehri yapanın doz olduğu ilkesini görmüştük; ilaçlar bu ilkenin en açık örneğidir. Doğru dozda iyileştiren bir etken madde, fazlası alındığında zehirlenmeye yol açabilir. Bu yüzden ilaçlar hekimin ya da prospektüsün belirttiği miktarda ve aralıkla alınır; iki dozun arası açıldı diye çift doz alınmaz. Çocuklarda doz çoğu zaman vücut ağırlığına göre hesaplanır. Bunun kimyasal mantığı derişim dersindekiyle aynıdır: aynı miktardaki etken madde küçük bir vücutta daha yüksek bir derişime ulaşır.

Antibiyotik direnci

Bir bakteri topluluğunda bazı bakteriler antibiyotiğe karşı doğal olarak daha dayanıklıdır. Antibiyotik gereksiz yere kullanıldığında ya da belirtiler geçti diye tedavi yarıda bırakıldığında duyarlı bakteriler ölür, dayanıklı olanlar hayatta kalıp çoğalır. Zamanla o antibiyotiğin işe yaramadığı dirençli bakteri toplulukları ortaya çıkar. Antibiyotik direnci bugün dünya sağlığının en ciddi sorunlarından biri sayılır. Bu nedenle antibiyotikler yalnızca hekim önerisiyle, önerilen süre boyunca kullanılır.

İlacın vücuttaki yolu

Yutulan bir tablet midede ya da bağırsakta çözünür ve etken madde kana geçer; buna emilim denir. Kan, etken maddeyi vücudun dört bir yanına taşır. Etken madde zamanla büyük ölçüde karaciğerde parçalanır ve böbrekler yoluyla idrarla atılır. Bir ilacın günde kaç kez alınacağı, vücudun onu ne kadar hızlı parçalayıp attığına göre belirlenir; kandaki düzey çok düşerse etki kaybolur, doz sık alınırsa birikerek zarar verebilir. Bazı ilaçlar mideyi tahriş ettiği için tok karnına, emilimi besinlerle azalan bazı ilaçlar ise aç karnına alınır. İğneyle verilen ilaçlar sindirim kanalını atlayarak doğrudan kana ulaşır, bu yüzden etkileri daha hızlı başlar.

Yan etki ve etkileşim

Her ilaç, istenen etkisinin yanında istenmeyen etkiler de gösterebilir; bunlara yan etki denir. Ayrıca iki ilaç birlikte alındığında birbirinin etkisini artırabilir ya da azaltabilir. Bazı besinler de ilaçlarla etkileşir; örneğin greyfurt suyu bazı ilaçların vücutta parçalanma hızını değiştirerek kandaki düzeylerini etkileyebilir. Prospektüsteki uyarılar bu yüzden okunmalıdır.

Bir ilacın yolculuğu

Yeni bir ilacın rafa ulaşması çoğu zaman yıllar sürer. Aday molekül önce laboratuvarda hücreler üzerinde, ardından hayvanlarda denenir. Güvenli görünenler gönüllüler üzerinde aşamalı klinik araştırmalarla test edilir; bu aşamalarda doğru doz, etkinlik ve yan etkiler belirlenir. Ruhsat alındıktan sonra da ilacın kullanımdaki etkileri izlenmeye devam eder. Koruma süresi biten bir ilacın aynı etken maddeyi aynı miktarda içeren başka firmalarca üretilen sürümlerine eşdeğer (jenerik) ilaç denir.

Doğru kullanım ve saklama

İlaçlar serin, kuru, ışıktan uzak ve çocukların erişemeyeceği bir yerde saklanır; ısı, nem ve ışık etken maddeyi bozabilir. Son kullanma tarihi geçmiş ilaçlar kullanılmaz ve çöpe ya da lavaboya değil, eczanelerin toplama noktalarına bırakılır. Başkası için yazılmış bir ilaç, benzer belirtiler olsa bile kullanılmaz. Sıradaki ders mutfağa geçiyor: gıdaların kimyasal bileşenlerini ve gıdalara eklenen katkı maddelerini ele alıyor.

Örnek 1 — Etken madde

Soru: Bir ağrı kesici tabletin kutusunda "500 mg" yazıyor. Bu sayı neyin miktarını gösterir?

• A) Tabletin toplam kütlesini
• B) Kaplamanın kütlesini
• C) Tabletteki etken maddenin kütlesini
• D) Kutudaki tablet sayısını
• E) Tabletteki suyun kütlesini

Çözüm: Kutudaki miligram değeri, asıl etkiyi gösteren etken maddenin miktarıdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Doğal kaynak

Soru: Aspirinin geliştirilmesine yol açan doğal kaynak hangisidir?

• A) Haşhaş bitkisi
• B) Kınakına ağacı
• C) Küf mantarı
• D) Söğüt ağacının kabuğu
• E) Zeytin yaprağı

Çözüm: Söğüt kabuğundaki salisilatlar, aspirinin öncülüdür. Cevap: D.

Örnek 3 — Antibiyotik

Soru: Gribe yakalanan biri, evde kalan bir antibiyotiği kullanmak istiyor. Hangisi doğrudur?

• A) Antibiyotik grip virüsünü hızla öldürür.
• B) Grip bir viral hastalıktır; antibiyotik işe yaramaz ve gereksiz kullanım direnci artırır.
• C) Antibiyotik ateşi kesin olarak düşürür.
• D) Antibiyotik bağışıklık kazandırır.
• E) Antibiyotiğin yarısı yeterlidir.

Çözüm: Antibiyotikler bakterileri hedefler, virüsleri değil. Cevap: B.

Örnek 4 — Antiasit

Soru: Magnezyum hidroksit içeren bir antiasit midede nasıl etki eder?

• A) Bazik olduğu için fazla mide asidini nötralleştirir.
• B) Mide asidini artırır.
• C) Bakterileri öldürür.
• D) Ağrıyı sinirler üzerinden keser.
• E) Alerjiyi azaltır.

Çözüm: Bazik hidroksit, mide sıvısındaki fazla hidrojen iyonlarını tüketir. Cevap: A.

• Tabletin tamamını etken madde sanmak. Tabletin büyük kısmı yardımcı maddedir.
• Antibiyotiği virüslere karşı kullanmak. Antibiyotikler yalnız bakterilere etki eder.
• İyileşince antibiyotiği bırakmak. Yarıda bırakılan tedavi direnci besler.
• "Doğal" olanı her zaman zararsız sanmak. Morfin de doğal kaynaklıdır ve dozu kritiktir.
• Unutulan dozu çift alarak telafi etmek. Fazla doz zehirlenmeye yol açabilir.