İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Kimya · Asitler, Bazlar ve Tuzlar · KİM-KM07-L04

Tuzlar

TYTsınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm

1Kanca

"Tuz" deyince akla sofradaki beyaz kristaller gelir. Oysa bir kimyacı için mermer de bir tuzdur, tarlaya serpilen gübre de, alçı da, lehimcinin kullandığı nişadır da. Bu maddelerin rengi, tadı ve kullanımı birbirine hiç benzemez; ama hepsi aynı biçimde kurulmuştur: artı yüklü bir iyon ile eksi yüklü bir iyonun bir araya geldiği iyonik bir yapı. Bir önceki derste asit ile baz nötralleşince geride bir tuz kaldığını gördük. Bu ders tuz ailesini bütünüyle ele alıyor: bir tuzun formülü nasıl kurulur, tuzlar hangi yollarla oluşur, neden bazıları suda kolayca çözünürken bazıları çöker ve neden her tuzun çözeltisi nötr değildir.

2Hedefler

  • Tuzu tanımlar, katyon ve anyon yüklerini dengeleyerek formülünü kurarsın.
  • Tuzların oluşum yollarını sayar, nötralleşme ve karbonat tepkimelerinin ürünlerini yazarsın.
  • Tuzların erime noktası, iletkenlik ve çözünürlük özelliklerini açıklarsın.
  • Bir tuzun çözeltisinin asidik, bazik ya da nötr olacağını türediği asit ve bazdan tahmin edersin.

3Konu anlatımı

Tuz nedir

Tuz, bir bazdan gelen katyon (çoğunlukla bir metal ya da amonyum iyonu) ile bir asitten gelen anyonun oluşturduğu iyonik bileşiktir. Sofra tuzu (NaCl) bu geniş ailenin yalnızca en bilinen üyesidir. Potasyum nitrat (KNO₃), kalsiyum karbonat (CaCO₃), amonyum klorür (NH₄Cl) ve kalsiyum sülfat (CaSO₄) da tuzdur. Bir tuzu oluşturan iyonların biri ya da her ikisi çok atomlu olabilir. Bir tuzu, asidin hidrojeninin yerini bir metal ya da amonyum iyonunun aldığı madde olarak da düşünmek mümkündür: nitrik asitteki hidrojenin yerine potasyum geçince potasyum nitrat ortaya çıkar.

Formülü kurmak: yük dengesi

Tuz yansızdır; katyonların toplam artı yükü, anyonların toplam eksi yüküne eşit olmalıdır. Formül bu dengeyi sağlayan en küçük tam sayılı oranla yazılır. Kalsiyum iyonu Ca²⁺ ile nitrat iyonu NO₃⁻ birleşirken bir kalsiyuma iki nitrat gerekir: Ca(NO₃)₂. Alüminyum iyonu Al³⁺ ile sülfat iyonu SO₄²⁻ birleşirken yükleri eşitlemek için iki alüminyuma üç sülfat gerekir: Al₂(SO₄)₃. Amonyum iyonu NH₄⁺ ile sülfat birleşince (NH₄)₂SO₄ oluşur. Çok atomlu iyon birden fazla kez kullanılıyorsa paranteze alınır. Adlandırmada önce katyonun, sonra anyonun adı söylenir; bu kurallar adlandırma dersinde ayrıntılı işlenmişti.

Tuzlar nasıl oluşur

Tuzlar birkaç farklı yoldan elde edilir.

  • Nötralleşme: Asit ile baz tepkimeye girer, tuz ve su oluşur. Nitrik asit ile kalsiyum hidroksitten kalsiyum nitrat elde edilir: 2HNO₃ + Ca(OH)₂ → Ca(NO₃)₂ + 2H₂O.
  • Asit ile karbonat: Asit bir karbonatla tepkimeye girer; tuz, su ve karbon dioksit oluşur. Mermere hidroklorik asit dökülünce kalsiyum klorür oluşur: CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂.
  • Çökelme: İki tuz çözeltisi karıştırıldığında, suda az çözünen yeni bir tuz katı olarak ayrılır. Baryum ve sülfat iyonları içeren çözeltiler karıştırılınca beyaz baryum sülfat çöker.
  • Metal ile asit: Bazı metaller asitlerle tepkimeye girerek tuz ve hidrojen gazı oluşturur; bu yol sıradaki dersin konusudur.

Fiziksel özellikler

Tuzlar iyonik örgü yapısına sahiptir. Örgüdeki iyonlar arasındaki güçlü çekim nedeniyle oda sıcaklığında katıdır, erime noktaları yüksektir ve çoğu sert ama kırılgandır. Katı haldeki tuz elektriği iletmez, çünkü iyonlar örgüde yerlerine bağlıdır. Tuz eritildiğinde ya da suda çözündüğünde iyonlar serbestçe hareket eder ve elektrik akımını taşır. Bu yüzden tuz çözeltileri de asit ve baz çözeltileri gibi elektrolittir.

Çözünürlük ve çökelme

Tuzların sudaki çözünürlüğü birbirinden çok farklıdır. TYT düzeyinde birkaç genel kural işe yarar: sodyum, potasyum ve amonyum tuzlarının neredeyse hepsi suda iyi çözünür; nitrat tuzları da genellikle çözünür. Buna karşılık kalsiyum karbonat, baryum sülfat ve gümüş klorür suda çok az çözünür. Mermerin ve kireç taşının yağmur altında hemen erimemesi, kalsiyum karbonatın bu düşük çözünürlüğünden kaynaklanır. Tıpta röntgen çekimlerinde sindirim kanalını görünür kılmak için baryum sülfat kullanılabilmesinin bir nedeni de suda çok az çözünmesidir. Çaydanlık kireci, sert sudaki kalsiyum iyonlarının karbonatla az çözünen bir tuz oluşturup çökmesidir.

Kristal suyu içeren tuzlar

Bazı tuzlar kristalleşirken yapılarına belirli sayıda su molekülü alır. Bu suya kristal suyu, bu tuzlara da hidratlı tuz denir. Formülde su molekülleri bir noktayla ayrılarak yazılır. Mavi renkli bakır(II) sülfat kristalleri CuSO₄·5H₂O formülüne sahiptir; ısıtıldığında kristal suyunu kaybeder ve beyaz bir toza dönüşür, üzerine su damlatılınca yeniden maviye döner. Alçı taşı da kristal suyu içeren kalsiyum sülfattır: CaSO₄·2H₂O. Kristal suyu, tuzun formül kütlesi hesaplanırken hesaba katılır.

Yolda tuz

Kışın buzlanan yollara tuz serpilir. Tuzun suda çözünmesiyle oluşan çözeltinin donma noktası saf sudan düşüktür; bu yüzden buz daha düşük sıcaklıkta bile erimiş halde kalır. Aynı özellik, karışımların hal değişimi sırasında sabit sıcaklıkta kalmadığını anlatan önceki derslerle de bağlantılıdır.

Asidik, bazik ve nötr tuzlar

Bir tuz suda çözündüğünde çözeltinin karakteri, tuzun hangi asit ve bazdan türediğine bağlıdır. Sezgisel kural şudur: kuvvetli olan taraf çözeltinin karakterini belirler.

  • Kuvvetli asit ve kuvvetli bazdan türeyen tuzların çözeltisi yaklaşık nötrdür: NaCl, KNO₃.
  • Kuvvetli asit ve zayıf bazdan türeyen tuzların çözeltisi asidiktir: NH₄Cl, NH₄NO₃.
  • Zayıf asit ve kuvvetli bazdan türeyen tuzların çözeltisi baziktir: Na₂CO₃, NaHCO₃, CH₃COONa.

Çamaşır sodası çözeltisinin ele kaygan gelmesi ve kırmızı turnusolü maviye çevirmesi bu yüzdendir; adında "asit" geçmeyen amonyum klorürün çözeltisi ise mavi turnusolü kırmızıya çevirir. Bu davranışın ayrıntılı nedeni, iyonların suyla etkileşimi üzerinden AYT kimyasında açıklanır.

Gündelik hayattaki tuzlar

TuzFormülKullanım
Sodyum klorürNaClSofra tuzu, gıda koruma
Sodyum bikarbonatNaHCO₃Kabartma, mide ekşimesi
Sodyum karbonatNa₂CO₃Çamaşır ve cam yapımı
Kalsiyum karbonatCaCO₃Mermer, kireç taşı
Kalsiyum sülfatCaSO₄Alçı
Amonyum klorürNH₄ClNişadır, lehim
Amonyum nitratNH₄NO₃Azotlu gübre
Potasyum nitratKNO₃Güherçile, gübre

Tuzların bir kısmı asitlerle değil, doğrudan metallerle de oluşur. Sıradaki ders, metallerin asitlerle tepkimesini ve hem asitlerle hem bazlarla tepkimeye girebilen çinko, alüminyum gibi amfoter metalleri ele alıyor.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Formül kurma

Soru: Al³⁺ ve SO₄²⁻ iyonlarından oluşan tuzun formülü hangisidir?

  • A) AlSO₄
  • B) Al₃(SO₄)₂
  • C) Al₂SO₄
  • D) Al₂(SO₄)₃
  • E) Al(SO₄)₃

Çözüm: İki alüminyumun +6 yükünü üç sülfatın −6 yükü dengeler. Cevap: D.

Örnek 2 — Oluşum yolu

Soru: Mermere hidroklorik asit döküldüğünde oluşan tuz hangisidir?

  • A) Kalsiyum klorür
  • B) Kalsiyum oksit
  • C) Kalsiyum hidroksit
  • D) Sodyum klorür
  • E) Karbon dioksit

Çözüm: Kalsiyum, asidin klorür iyonlarıyla suda çözünen kalsiyum klorürü oluşturur; karbon dioksit bir gazdır, tuz değildir. Cevap: A.

Örnek 3 — Çözeltinin karakteri

Soru: Amonyum klorür çözeltisi için hangisi doğrudur?

  • A) Kuvvetli baziktir.
  • B) Tam olarak nötrdür.
  • C) Hafif asidiktir; kuvvetli asitten ve zayıf bazdan türemiştir.
  • D) Elektriği iletmez.
  • E) Suda çözünmez.

Çözüm: Klorür kuvvetli asitten, amonyum zayıf baz olan amonyaktan gelir; kuvvetli taraf asittir. Cevap: C.

Örnek 4 — Çökelme

Soru: Baryum nitrat ve sodyum sülfat çözeltileri karıştırılıyor. Hangisi gözlenir?

  • A) Hiçbir değişiklik görülmez.
  • B) Gaz çıkışı olur.
  • C) Çözelti mavi renk alır.
  • D) Sodyum metali ayrılır.
  • E) Beyaz baryum sülfat katısı çöker.

Çözüm: Baryum ve sülfat iyonları birleşince çözünürlüğü son derece düşük bir katı oluşur. Cevap: E.

5Tuzaklar

  • "Tuz" deyince yalnız NaCl'yi düşünmek. Tuz, bir iyonik bileşik ailesinin adıdır.
  • Yük dengesini kurmadan formül yazmak. Toplam artı yük, toplam eksi yüke eşit olmalıdır.
  • Katı tuzun elektriği ilettiğini sanmak. İletkenlik için iyonların serbestçe hareket etmesi gerekir.
  • Her tuzun çözeltisini nötr sanmak. Kuvvetli olan taraf çözeltinin karakterini belirler.
  • Karbon dioksiti asit-karbonat tepkimesinin tuzu saymak. Tuz, katyon ile anyonun oluşturduğu iyonik üründür.

6Tekrar kartı

  • Tuz: bazdan gelen katyon + asitten gelen anyon; iyonik, yansız.
  • Formül: yükleri dengeleyen en küçük oran; çok atomlu iyon parantezle çoğaltılır.
  • Oluşum: nötralleşme, asit + karbonat (tuz + su + CO₂), çökelme, metal + asit.
  • Katıda iletmez; erimiş ya da sulu halde iletir.
  • Na⁺, K⁺, NH₄⁺ ve nitrat tuzları çözünür; CaCO₃, BaSO₄, AgCl az çözünür.
  • Kuvvetli asit + kuvvetli baz → nötr; kuvvetli asit + zayıf baz → asidik; zayıf asit + kuvvetli baz → bazik.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Kimyada tuz hangi maddeleri kapsar?

    1. A)Yalnız sodyum klorürü
    2. B)Hidroksit iyonu salan bütün maddeleri
    3. C)Hidrojen iyonu salan bütün maddeleri
    4. D)Bir bazdan gelen katyon ile bir asitten gelen anyonun oluşturduğu iyonik bileşikleri
    5. E)Molekül yapılı bütün bileşikleri
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Sofra tuzu bu geniş ailenin yalnızca bir üyesidir.

  2. Soru 2 · Kolay

    Nitrik asit ile kalsiyum hidroksit nötralleşince oluşan tuzun formülü hangisidir?

    1. A)Ca(NO₃)₂
    2. B)CaNO₃
    3. C)CaO
    4. D)H₂O₂
    5. E)CaH₂
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. İki yüklü kalsiyum iyonunu dengelemek için iki nitrat iyonu gerekir.

  3. Soru 3 · Kolay

    Katı haldeki sodyum klorür elektriği iletir mi?

    1. A)Her koşulda iletir.
    2. B)Yalnız ışık altında iletir.
    3. C)İletmez; iyonlar örgüde yerlerine bağlıdır.
    4. D)Metaller gibi iletir.
    5. E)Serbest elektronlarıyla iletir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Akım için iyonların hareket etmesi gerekir; bu ancak eriyikte ya da çözeltide olur.

  4. Soru 4 · Kolay

    Mutfakta kabartma amacıyla kullanılan sodyum bikarbonatın formülü hangisidir?

    1. A)Na₂CO₃
    2. B)NaCl
    3. C)NaOH
    4. D)Na₂SO₄
    5. E)NaHCO₃
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Bikarbonat iyonu bir hidrojen, bir karbon ve üç oksijen atomu içerir.

  5. Soru 5 · Orta

    Potasyum nitrat çözeltisi için hangisi doğrudur?

    1. A)Kuvvetli asidiktir.
    2. B)Yaklaşık nötrdür.
    3. C)Kuvvetli baziktir.
    4. D)Elektriği iletmez.
    5. E)Suda çözünmez.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Nitrat kuvvetli asitten, potasyum kuvvetli bazdan geldiği için iyonlar suyun dengesini bozmaz.

  6. Soru 6 · Orta

    Amonyum klorür çözeltisi turnusole nasıl etki eder?

    1. A)Kırmızı turnusolü maviye çevirir.
    2. B)Hiçbir turnusolü etkilemez.
    3. C)Turnusolü sarıya çevirir.
    4. D)Mavi turnusolü kırmızıya çevirir.
    5. E)Turnusolü pembeye çevirir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Tuz zayıf baz olan amonyaktan ve kuvvetli asitten türediği için çözelti hafif asidiktir.

  7. Soru 7 · Orta

    Sodyum karbonat çözeltisi için hangisi doğrudur?

    1. A)Asidiktir.
    2. B)Tam olarak nötrdür.
    3. C)Baziktir.
    4. D)Elektriği iletmez.
    5. E)Suda hiç çözünmez.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Karbonat iyonu zayıf bir asitten gelir ve suda hidroksit oluşumuna yol açar.

  8. Soru 8 · Orta

    Hangi tuz suda çok az çözünür?

    1. A)Kalsiyum karbonat
    2. B)Sodyum klorür
    3. C)Potasyum nitrat
    4. D)Amonyum klorür
    5. E)Sodyum nitrat
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Kireç taşı ve mermerin yağmurda kolayca erimemesi bu düşük çözünürlükten gelir.

  9. Soru 9 · Orta

    Hangisi tuz elde etme yollarından biri değildir?

    1. A)Asit ile bazın nötralleşmesi
    2. B)Asidin bir karbonatla tepkimesi
    3. C)İki tuz çözeltisinin karışıp çökelek oluşturması
    4. D)Bir metalin asitle tepkimesi
    5. E)Bir metalin eritilmesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Erime fiziksel bir hal değişimidir ve yeni bir bileşik oluşturmaz.

  10. Soru 10 · Orta

    Baryum ve sülfat iyonları içeren iki çözelti karıştırılınca ne olur?

    1. A)Renksiz bir gaz çıkar.
    2. B)Suda az çözünen baryum sülfat çöker.
    3. C)Çözelti ısınarak kaynar.
    4. D)Metal baryum ayrılır.
    5. E)Çözelti asidikleşir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Bu iki iyon birleşince çözünürlüğü çok düşük bir tuz oluşur ve dibe beyaz bir katı çöker.

  11. Soru 11 · Orta

    Geleneksel adı nişadır olan tuz hangisidir?

    1. A)NaCl
    2. B)KNO₃
    3. C)CaCO₃
    4. D)NH₄Cl
    5. E)NaHCO₃
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Amonyum klorürün geleneksel adı nişadırdır ve lehimcilikte kullanılır.

  12. Soru 12 · Zor

    Kalsiyum hidroksit ile sülfürik asidin nötralleşmesinden oluşan tuz hangisidir?

    1. A)Ca(SO₄)₂
    2. B)Ca₂SO₄
    3. C)CaSO₄
    4. D)CaS
    5. E)CaSO₃
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Kalsiyum ve sülfat iyonlarının yükleri eşit büyüklükte olduğu için oran birebirdir.

  13. Soru 13 · Zor

    Sodyum asetat (CH₃COONa) çözeltisi için hangisi doğrudur?

    1. A)Baziktir; zayıf asitten ve kuvvetli bazdan türemiştir.
    2. B)Asidiktir; kuvvetli asitten türemiştir.
    3. C)Tam olarak nötrdür.
    4. D)Elektriği iletmez.
    5. E)Suda çözünmez.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Asetat iyonu zayıf bir asitten gelir ve suyla etkileşerek hidroksit oluşumuna yol açar.

  14. Soru 14 · Zor

    Bir tuz çözeltisi mavi turnusolü kırmızıya çeviriyor. Bu tuz hangisi olabilir?

    1. A)NaCl
    2. B)NH₄NO₃
    3. C)Na₂CO₃
    4. D)KNO₃
    5. E)CH₃COOK
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Amonyum tuzu kuvvetli asitten ve zayıf bazdan türer, bu yüzden çözeltisi asidiktir.

  15. Soru 15 · Zor

    Bir tuzun formülü yazılırken hangi ilke uygulanır?

    1. A)Katyon her zaman bir tane yazılır.
    2. B)Anyon her zaman bir tane yazılır.
    3. C)Atom sayıları eşitlenir.
    4. D)Kütleler eşitlenir.
    5. E)Katyon ve anyon yüklerinin toplamı sıfır olacak en küçük oran seçilir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Tuz yansızdır; artı ve eksi yükler birbirini tam olarak dengelemelidir.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Metallerle tepkimeler ve amfoterlik» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Tarımda azotlu gübre olarak kullanılan tuz hangisidir?

    1. A)Sodyum klorür
    2. B)Kalsiyum karbonat
    3. C)Baryum sülfat
    4. D)Gümüş klorür
    5. E)Amonyum nitrat
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Amonyum ve nitrat iyonlarının ikisi de bitkilerin kullanabildiği azotu taşır.

  2. Soru 2 · Orta

    Alçının ana bileşeni hangi tuzdur?

    1. A)Sodyum karbonat
    2. B)Potasyum nitrat
    3. C)Kalsiyum sülfat
    4. D)Amonyum klorür
    5. E)Sodyum bikarbonat
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Alçı taşı, kristal suyu içeren kalsiyum sülfattan oluşur.

  3. Soru 3 · Zor

    Bir öğrenci "Her tuzun sulu çözeltisi nötrdür." diyor. Hangisi doğrudur?

    1. A)Yanlıştır; çözeltinin karakteri tuzun türediği asit ve bazın kuvvetine bağlıdır.
    2. B)Kural istisnasız geçerlidir.
    3. C)Yalnız katı tuzlar için doğrudur.
    4. D)Yalnız amonyum tuzları için doğrudur.
    5. E)Yalnız karbonatlar için doğrudur.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Amonyum klorür asidik, sodyum karbonat bazik, sodyum klorür nötr çözelti verir.

  4. Soru 4 · Zor

    Sodyum klorür hangi durumlarda elektrik akımını taşır?

    1. A)Yalnız katı halde
    2. B)Hiçbir durumda
    3. C)Yalnız toz haline getirilince
    4. D)Suda çözünmüş ya da erimiş halde
    5. E)Yalnız soğutulunca
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. İki durumda da iyonlar serbestçe hareket eder ve yük taşır.

  5. Soru 5 · Zor

    CaCO₃ + 2HCl tepkimesinde oluşan tuz hangisidir?

    1. A)Kalsiyum oksit
    2. B)Kalsiyum klorür
    3. C)Kalsiyum hidroksit
    4. D)Karbonik asit
    5. E)Klor gazı
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Karbonattaki kalsiyum, asidin klorür iyonlarıyla suda çözünen bir tuz oluşturur.

KM07 — Asitler, Bazlar ve Tuzlar

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.