Mantıkçı pozitivizm ve yanlışlanabilirlik

Teneffüste Selin telefonundaki burç uygulamasını yüksek sesle okuyor: «Bu hafta hayatına beklenmedik bir değişiklik girecek.» Geçen haftaki yorumun da tuttuğunu söylüyor; sözlüye kalkmamış, kantinde tost bitmişti. Barış gülüyor: «O cümle hiç tutmayabilir mi ki? Değişiklik olmazsa da 'sen fark etmedin' dersin.» Selin bozuluyor: «Fizik öğretmeni de her deneyde 'kuram tuttu' demiyor mu? Ne farkı var?» Barış bir an duraklıyor; aradaki farkı hissediyor ama adını koyamıyor. Yirminci yüzyılın bilim felsefesi tam bu adı koymaya uğraştı. Sınavdaki paragraflar da bu adlardan birini kullanır ve senden onun kime ait olduğunu bulmanı ister.

• Mantıkçı pozitivistlerin doğrulanabilirlik ilkesini ve metafizik önermeleri neden anlamsız saydıklarını açıklarsın.
• Popper'ın yanlışlanabilirlik ölçütünü «bütün kuğular beyazdır» örneği üzerinde gösterirsin.
• Comte'un pozitivizmi ile Viyana Çevresi'ni, doğrulanabilirlik ile yanlışlanabilirliği ve anlamsız ile yanlış nitelemelerini birbirinden ayırırsın.
• Özgün bir paragrafta hangi ölçütün kullanıldığını ve bu ölçütün hangi düşünüre ait olduğunu bulursun.

Barış'ın aradığı ölçüt

Barış'ın sezdiği soru şudur: bir iddiayı bilimsel yapan nedir? Fizik dersindeki bir kuram ile burç yorumu, ikisi de geleceğe dair konuşuyor; ikisinin de «tuttuğu» anlar var. Ama biri laboratuvarda sınanırken öbürü her sonuca uyacak biçimde kurulmuş. Bilim felsefesinde bu sorun sınır çizme sorunu diye anılır: bilimi bilim olmayandan ayıran çizgi nereden geçer? Viyana Çevresi bu soruya doğrulanabilirlik ilkesiyle, Karl Popper ise yanlışlanabilirlik ölçütüyle cevap verdi; bu ders o iki cevabı karşı karşıya getiriyor.

Viyana'da toplanan bir çevre

Bilgi felsefesinde Auguste Comte'un pozitivizmini tanıdın: bilgi gözlenen olgulara dayanır, ilk nedenleri ve gizli özleri soran metafizik ise bilgi üretmez. Analitik felsefeyi işlerken de felsefi sorunların bir kısmının dilin belirsiz kullanımından doğduğunu öğrenmiştin. Yirminci yüzyılın ilk yarısında Viyana'da bir araya gelen bir grup filozof ve bilim insanı bu iki çizgiyi birleştirdi. Ders kitaplarında Viyana Çevresi diye anılan bu topluluğun öne çıkan adları arasında Moritz Schlick ve Rudolf Carnap sayılır. Benimsedikleri görüşe mantıkçı pozitivizm denir.

Adındaki «mantıkçı» sözcüğü farkı taşır. Comte daha çok insan düşüncesinin tarih içindeki evrelerine ve bilimlerin sıralanmasına eğilmişti. Viyana Çevresi ise dikkatini cümlelere çevirdi: bir önermenin ne zaman bir şey söylediğini, ne zaman yalnızca söylüyormuş gibi göründüğünü mantık ve dil çözümlemesiyle belirlemek istedi. Olgulara bağlılık Comte'tan, dilin incelenmesi analitik felsefeden gelir; mantıkçı pozitivizm bu ikisinin buluştuğu yerdir.

Doğrulanabilirlik ilkesi

Viyana Çevresi'ne göre bilim, deneyle doğrulanabilir önermelerden kurulmuş bir üründür. Bu tanımı taşıyan ölçüte doğrulanabilirlik ilkesi denir. İlkeye göre bir önerme yalnız iki durumda anlamlıdır:

• Gözlem ve deneyle doğruluğu ya da yanlışlığı saptanabiliyorsa. «Su deniz seviyesinde 100 derecede kaynar» cümlesi böyledir; bir tencere ve bir termometreyle sınayabilirsin.
• Mantığın ya da matematiğin kendi kurallarından ötürü doğruysa. «Bütün bekârlar evli değildir» ya da «2 + 3 = 5» dünyaya bakmadan bilinir; bunlar dünyaya dair yeni bilgi vermeyen totolojilerdir, yani doğrulukları terimlerin anlamından gelir.

Bu iki kapının hiçbirinden geçemeyen önerme, mantıkçı pozitivistlere göre anlamsızdır. Önemli olan şu ayrıntı: ilke bir önermenin gerçekten sınanmış olmasını beklemez, sınanabilir olmasını yeterli bulur. «Ay'ın arka yüzünde dağlar vardır» cümlesi, oraya gidilebilecek bir dönemden önce de anlamlı sayılırdı; çünkü hangi gözlemin onu doğrulayacağı bellidir.

Yanlış önerme ile anlamsız önerme

«Ruh ölümsüzdür», «Varlığın özü tindir», «Evrenin bir son amacı vardır» gibi metafizik cümleleri ele al. Hangi gözlem bunları doğrular? Hangi deney çürütür? Mantıkçı pozitivistlere göre böyle bir gözlem tasarlanamaz; üstelik bu cümleler mantığın kurallarından da doğruluk almaz. O hâlde onlar anlamsızdır.

Bu nitelemeyi dikkatle oku. Mantıkçı pozitivist «ruh ölümsüzdür» cümlesine yanlış demez. Yanlış önerme, sınanıp tutmayan önermedir: «Su 50 derecede kaynar» yanlıştır, çünkü termometre başka bir sayı gösterir. Yanlış bir önerme hâlâ dünyaya dair bir şey söyler, yalnızca söylediği tutmaz. Anlamsız önerme ise doğru da yanlış da olamaz; olgulara bağlanacak bir yanı bulunmaz. Sınavda bu fark sık sınanır: metafiziğe yöneltilen eleştiri «yanlış» değil, «anlamsız» etiketidir.

Ortak dil düşüncesi (temkinli)

Ders kitaplarında Viyana Çevresi'nin, fizikten biyolojiye, psikolojiden sosyolojiye bütün bilimlerin ortak bir dille ifade edilebileceği bir birleşik bilim idealini taşıdığı da anlatılır. Bu ideale göre bilimler birbirine kapalı adalar olmamalı; hepsinin önermeleri gözleme dayanan, açık ve denetlenebilir bir dile çevrilebilmeli. Sınav bu idealin ayrıntısını beklemez; paragrafta «tek bir bilim dili», «bilimlerin birliği» gibi işaretler görürsen bu çevreyi hatırlaman yeterlidir.

Popper: doğrulamanın ulaşamadığı yer

Önceki derste bilimin tümevarımla, yani tek tek gözlemlerden genel yasalara yükselerek ilerlediğini gördün. Bu yolun bir açığı vardır: kaç gözlem toplarsan topla, genel bir yargıyı kesinleştiremezsin. Avrupa'da yüzyıllar boyunca görülen her kuğu beyazdı; «bütün kuğular beyazdır» genellemesi binlerce gözlemle desteklenmişti. Avustralya'da siyah kuğuların görülmesiyle genelleme bir anda çöktü. Binlerce beyaz kuğu cümleyi kanıtlamaya yetmedi, tek bir siyah kuğu onu çürütmeye yetti.

Karl Popper bu bakışımsızlığı bilim felsefesinin merkezine taşıdı. Kaynaklarda Viyana Çevresi'yle yakın temasta bulunduğu, ama onların doğrulanabilirlik ilkesini eleştirdiği aktarılır. Popper'a göre genel bir bilimsel yasa hiçbir zaman tam olarak doğrulanamaz; çünkü gelecekteki bütün durumları gözleyemezsin. Buna karşılık tek bir aykırı gözlem yasayı yanlışlayabilir. Öyleyse bilimsel bir kuramdan beklenecek şey doğrulanmış olması değil, yanlışlanabilir olmasıdır: hangi gözlem gelirse kuramın çökeceğini açıkça söyleyebilmesi. Buna sınanabilirlik de denir.

Popper'ın tümevarım sorununa cevabı da buradan çıkar. Bilim, gözlemleri biriktirip onlardan güvenli genellemeler damıtmaz. Önce cesur bir varsayım öne sürer, sonra o varsayımı çürütmeye çalışan deneyler tasarlar. Varsayım bu sınavlardan geçtikçe korunur, ama kesinleşmez; geçici olarak kabul edilir. Geçemediğinde terk edilir ve yerine yenisi konur. Bilim böylece deneme-yanılma yoluyla ilerler.

Çürütülebilir ama çürümemiş

Popper'ın terimi ilk okuyuşta ters anlaşılmaya elverişlidir. Yanlışlanabilir bir kuram, yanlış çıkmış bir kuram anlamına gelmez. «Bakır tel elektriği iletir» yanlışlanabilir bir önermedir, çünkü akım geçirmeyen tek bir bakır tel onu çürütür; bugüne kadar böyle bir telin bulunmamış olması önermeyi bilim olmaktan çıkarmaz, tersine onu güçlü kılar. Yanlışlanabilir olmak, çürütme ihtimaline açık olmak demektir.

Öbür uçta, hiçbir gözlemle çürütülemeyen iddia durur ve Popper onu sağlam değil, bilim dışı sayar. Selin'in burç yorumu her sonuca uyacak biçimde kurulmuştur; değişiklik olursa tutmuş, olmazsa «fark edilmemiş» sayılır. Hiçbir olası gözlem onu sınayamaz. Barış'ın sezdiği fark budur: fizik kuramı hangi deney sonucunun kendisini çürüteceğini önceden söyler, burç yorumu söylemez.

Bir ince noktayı da kaydet. Popper'ın ölçütü bir sınır çizme ölçütüdür, bir anlam ölçütü değildir. Ders kitaplarında Popper'ın metafizik önermeleri anlamsız saymadığı, yalnızca bilimin dışında bıraktığı anlatılır. Mantıkçı pozitivist metafiziğe «anlamsız» der; Popper ise «bilim dışı» der ve bu önermelerin bazen yeni bilimsel fikirlere esin verebileceğini kabul eder.

Düşünür kartı: bilimi neyle tanırız?

Metin çözümü: hangi ölçüt konuşuyor?

Bilimi tartışan biri şöyle yazabilir: «Bir arkadaşım rüyalarının her birinin bir anlam taşıdığına inanıyor; kötü bir şey olursa rüya uyarmıştır, iyi bir şey olursa yine rüya müjdelemiştir. Onu ikna edemiyorum, çünkü kuramının hangi durumda yanılmış sayılacağını sorduğumda bir cevap alamıyorum. Kimya öğretmenim ise bir tepkimenin rengini önceden söyledi ve 'Mavi olmazsa ben yanılmışım' dedi.»

Birinci adım: metin bir önermenin anlamlı olup olmadığını mı, bilimsel olup olmadığını mı tartışıyor? Rüya kuramına «anlamsız» denmiyor; yazar onu bilimsel bir kuramla karşılaştırıyor. Bu bir sınır çizme sorusudur. İkinci adım: hangi ölçüt kullanılıyor? Yazar kuramın doğrulanıp doğrulanmadığına değil, hangi durumda yanılmış sayılacağına bakıyor. Rüya kuramı her sonuca uyduğu için çürütülemez; kimya öğretmeninin öngörüsü ise kendini çürütecek gözlemi açıkça adlandırıyor. Son adımda işaretleri kavramlara bağla. «Hangi durumda yanılmış sayılır?» sorusu yanlışlanabilirliğin, «Mavi olmazsa ben yanılmışım» cümlesi sınanabilirliğin işaretidir. Metin Popper'ın ölçütünü kullanıyor.

Bilim hep böyle mi ilerler?

Popper'ın tablosunda bilim insanı kendi kuramına karşı en sert eleştirmendir: aykırı bir sonuç geldiğinde varsayımını bırakır. Ama bilim tarihine bakan bir göz başka bir şey de görür. Bilim insanları çoğu zaman aynı soruları aynı yöntemlerle soran bir topluluk içinde çalışır; uymayan bir gözlem kuramı hemen yıkmaz, bazen bir kenarda bekletilir. Uymayanlar birikince de bütün çerçeve birden değişebilir. Bir sonraki derste bilimi bu açıdan okuyan Thomas Kuhn'u, onun paradigma kavramını ve bilimsel devrimlerin nasıl gerçekleştiğine dair görüşünü işleyeceksin.

Örnek 1 — İki kapılı ölçüt

Soru: Bir önermenin ancak deneyle doğrulanabildiğinde ya da mantıksal bir totoloji olduğunda anlamlı sayılacağını savunan anlayış hangisidir?

• A) Yanlışlanabilirlik ölçütü
• B) Comte'un üç hâl yasası
• C) Doğrulanabilirlik ilkesi
• D) Tümevarım yöntemi
• E) Birleşik bilim ideali

Çözüm: Soruda iki anlam kapısı veriliyor: deneysel doğrulama ve totoloji. Bu, Viyana Çevresi'nin anlam ölçütüdür. Yanlışlanabilirlik Popper'a ait bir sınır çizme ölçütüdür ve anlamdan söz etmez; birleşik bilim ideali ise aynı çevreye ait olsa da bir anlam ölçütü değildir. Cevap: C.

Örnek 2 — Çürütülemeyen iddia

Soru: «Evrendeki her şey görünmeyen bir kader ağına bağlıdır; ne olursa olsun, olan şey o ağın gereğidir.» Mantıkçı pozitivist bir düşünür bu cümleyi nasıl niteler?

• A) Deneyle doğrulanmış bir yasa
• B) Gözlem ya da deneyle sınanamadığı ve totoloji de olmadığı için anlamsız bir önerme
• C) Sınanıp tutmadığı için yanlış bir önerme
• D) Matematiksel bir doğruluk
• E) Yanlışlanabilir bilimsel bir varsayım

Çözüm: «Ne olursa olsun» ifadesi hiçbir gözlemin cümleyi doğrulayamayacağını ya da çürütemeyeceğini gösteriyor. Cümle terimlerin anlamından da doğruluk almıyor. Mantıkçı pozitivist böyle bir önermeyi yanlış değil, anlamsız sayar; C seçeneği tam bu karışıklığı kullanıyor. Cevap: B.

Örnek 3 — Kuğuların öğrettiği

Soru: «Bütün kuğular beyazdır» genellemesinin tek bir siyah kuğuyla çürümesi Popper'ın görüşünde hangi düşünceyi destekler?

• A) Genel bir yasayı kanıtlamak için yeterli sayıda gözlem toplanabilir.
• B) Bilimsel önermeler mantığın kurallarından doğruluk alır.
• C) Metafizik önermeler anlamsızdır.
• D) Gözlem, bilimde hiçbir rol oynamaz.
• E) Genel bir yasa hiçbir zaman kesin olarak doğrulanamaz, ama tek bir aykırı örnekle yanlışlanabilir.

Çözüm: Binlerce beyaz kuğu genellemeyi kesinleştiremedi, tek siyah kuğu onu çürüttü. Doğrulama ile yanlışlama arasındaki bu bakışımsızlık Popper'ın ölçütünün dayanağıdır. A tümevarıma güvenen tutumu, C Viyana Çevresi'ni anlatır. Cevap: E.

Örnek 4 — İki pozitivizm

Soru: Mantıkçı pozitivizmi Comte'un pozitivizminden ayıran temel nokta hangisidir?

• A) Bilginin dil ve mantık çözümlemesiyle denetlenmesine, önermelerin anlam koşullarına odaklanması
• B) Olgulara dayanan bilgiyi reddetmesi
• C) Metafiziği en kesin bilgi alanı sayması
• D) İnsan düşüncesini üç evreye ayırması
• E) Bilgiyi sezgiye dayandırması

Çözüm: İki akım da olgulara dayanır ve metafiziğe kuşkuyla bakar. Viyana Çevresi'nin eklediği, önermelerin mantık ve dil açısından çözümlenmesidir. D Comte'un kendisine aittir; B, C ve E iki pozitivizmi de yanlış tanıtır. Cevap: A.

• «Anlamsız» ile «yanlış» nitelemelerini karıştırmak. Mantıkçı pozitivistlere göre yanlış önerme sınanıp tutmayan önermedir; anlamsız önerme ise sınanamaz ve doğru da yanlış da olamaz. Metafiziğe verilen etiket «anlamsız»dır.
• Yanlışlanabilir olanı yanlış sanmak. Popper'da yanlışlanabilirlik bir kusur değil, bilimsel olmanın koşuludur; çürütülme ihtimaline açık olmak kuramın yanlış çıktığı anlamına gelmez.
• Popper'ı Viyana Çevresi'nin üyesi gibi okumak. Popper doğrulanabilirlik ilkesini eleştirir; ölçütü anlam değil sınır çizmedir ve metafiziği anlamsız saymaz, bilim dışı sayar.
• Her pozitivizmi Comte'a bağlamak. Paragrafta önermenin anlamı, totoloji, dil çözümlemesi ya da ortak bilim dili geçiyorsa Comte'a değil Viyana Çevresi'ne bak.
• Çok sayıda doğrulayıcı gözlemi Popper'a göre kanıt saymak. Binlerce uyan örnek kuramı kesinleştirmez; Popper'ın gözünde belirleyici olan, kuramın çürütme denemelerinden geçmesidir.