Din ve aile

Ağustos sonu, Eskişehir'de belediyenin nikâh salonu. Sena, kuzeni Tolga'nın nikâhında şahitlerin hemen arkasında oturuyor. Evlendirme memuru önce gelini, sonra damadı adıyla çağırıp evlenmeyi kabul edip etmediklerini ayrı ayrı soruyor; iki «evet» duyulmadan kimse defteri imzalamıyor. Çıkışta babaanne, akşam evde dinî nikâhın da kıyılacağını, mehrin önceden konuşulduğunu anlatıyor. Sena eve dönerken iki şeyi merak ediyor: mehir neydi, kimin payına düşüyordu? Bir evi kuran tören neden iki kişiye sorulan bir soruyla başlıyordu? Eylülde din öğretmeni «Din ve Hayat» ünitesini açtığında tahtaya yazdığı ilk sözcükler «nikâh» ve «mehir» oluyor.

• Ailenin İslam'daki amaçlarını Rûm suresinin 21. ayetindeki huzur, sevgi ve merhamet kavramlarıyla açıklarsın.
• Nikâhın ders kitabındaki esaslarını (rıza, eş seçimi ölçüleri, mehir) bir olay metninde ayırt edersin.
• Eşlerin birbirine, anne babanın da çocuğa karşı sorumluluklarını örnek durumlarla eşleştirirsin.
• Aile içi anlaşmazlıkta şiddetin reddini ve boşanmanın son çare sayılmasını kısa bir metinden yorumlarsın.

Toplumun ilk okulu olarak aile

Aile; evlilik, kan bağı ya da evlat edinme yoluyla kurulan, üyeleri birbirine karşı hak ve sorumluluk taşıyan en küçük toplumsal birimdir. Sosyologlar onu bir kurum diye adlandırır, çünkü kuşaklar boyunca süren kuralları, rolleri ve beklentileri vardır. Çocuk konuşmayı, paylaşmayı, saygıyı ve inancın ilk kavramlarını evde öğrenir; bu yüzden ders kitaplarında aile, toplumun temeli ve ilk eğitim yeri olarak anlatılır.

Kur'an'da insanın yaratılışı da bir çift üzerinden anlatılır. Nisâ suresinin ilk ayetinde insanların tek bir nefisten yaratıldığı, ondan da eşinin yaratıldığı ve ikisinden pek çok erkek ve kadının yeryüzüne yayıldığı bildirilir. Ders kitapları buradan şu sonucu çıkarır: İslam aileyi yalnız bir yaşam düzeni olarak değil, korunması istenen bir değer olarak görür.

Ailenin amaçları: Rûm 30/21'in üç sözcüğü

Ailenin İslam'daki amaçlarını özetleyen en bilinen ayet Rûm suresinin 21. ayetidir. Ayette, kendileriyle huzura kavuşasınız diye size kendi türünüzden eşler yaratması ve aranıza sevgi ve merhamet koyması Allah'ın varlığının işaretleri arasında sayılır. Ayetteki üç kavram ailenin amaçlarına doğrudan karşılık gelir: sükûn (huzur, dinginlik), meveddet (sevgi) ve rahmet (merhamet). Sevgi daha çok ilişkinin başındaki yakınlığı, merhamet ise yıllar içinde zayıflığı, hastalığı, yaşlılığı da kucaklayan şefkati anlatır.

Ders kitaplarında ailenin amaçları bu ayetin çevresinde şöyle sıralanır: neslin sağlıklı biçimde devamı, eşlerin huzur ve mutluluğu, bireylerin iffetinin korunması, çocukların inanç, ahlak ve kültürle yetiştirilmesi, zor zamanda dayanışma. Furkân suresinin 74. ayetinde müminlerin «Rabbimiz, bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla» diye dua ettikleri bildirilir; «göz aydınlığı» huzur veren bir aile ilişkisinin Kur'an'daki adıdır. Bakara suresinin 187. ayetinde eşlerin birbiri için bir elbise olduğu söylenir. Elbise korur, örter, ısıtır ve bedene en yakın olandır; benzetme eşlerin birbirini koruması ve kusurunu örtmesi diye yorumlanır.

Nikâh: rızaya dayanan bir sözleşme

Evlilik İslam'da nikâh adı verilen bir akitle, yani iki tarafın karşılıklı iradesiyle kurulan bir sözleşmeyle başlar. Ders kitabı düzeyinde öne çıkan esaslar şunlardır.

Rıza. Evlilik tarafların özgür iradesi olmadan geçerli kabul edilmez. Kadının izni ve rızası alınmadan evlendirilmeyeceğini bildiren hadis hem Buhârî'nin hem Müslim'in eserinde kayıtlıdır. Zorla evlendirme bu ilkeyle çelişir. Sena'nın nikâh salonunda gördüğü soru da aynı ilkenin hukuktaki karşılığıdır.

Eş seçimi. Eş seçimini konu edinen bir hadis yine iki Sahih'te aktarılır: kadınla malı, soyu, güzelliği ve dini için evlenilir; hadis dindar olanın tercih edilmesini öğütler. Ders kitapları bu rivayeti eş seçiminde ahlakın ve karakterin dış özelliklerden önce geldiği şeklinde yorumlar. Bu ölçünün iki taraf için de geçerli olduğu yaygın bir yorumdur. Eşlerin sosyal, kültürel ve eğitim bakımından birbirine yakın olması, fıkıhtaki adıyla denklik (kefâet), ders kitaplarında huzurlu bir evliliği kolaylaştıran etkenler arasında anılır.

Mehir. Nikâh sırasında erkeğin kadına vermeyi üstlendiği para ya da maldır. Nisâ suresinin 4. ayetinde kadınlara mehirlerinin gönül hoşluğuyla verilmesi emredilir. Mehir kadının kişisel hakkıdır; babasına ya da ailesine değil, doğrudan kendisine aittir. Bazı yörelerde kız evine ödenen başlık parası mehirle karıştırılır; ikisi aynı şey sayılmaz.

Açıklık. Ders kitaplarında nikâhın gizli değil, şahitler önünde ve toplumun bileceği biçimde kıyılması istenir. Türkiye'de evliliğin hukuki sonuçlarını doğuran resmî nikâhtır; evlendirme memuru önünde, iki tarafın açık beyanıyla yapılır. Ders kitapları resmî nikâhın eşlerin ve çocukların haklarını hukuken güvenceye aldığını vurgular.

Eşlerin birbirine karşı hakları

Nisâ suresinin 19. ayetinde erkeklere eşleriyle iyilikle (ma'rûf üzere) geçinmeleri emredilir. Ma'rûf, aklın ve toplumun güzel kabul ettiği davranış demektir; ayet eşler arasındaki ilişkinin ölçüsünü iyilik ve nezaket olarak koyar. Tirmizî'nin aktardığı bir hadiste en hayırlı kişinin ailesine karşı en hayırlı olan olduğu, Hz. Peygamber'in de ailesine karşı en hayırlı kişi olduğu belirtilir.

Ders kitaplarında eşlerin hakları karşılıklılık üzerine kurulur: sevgi ve saygı görmek, sırların korunması, güven, sadakat, kararların danışılarak verilmesi. Klasik fıkıhta evin geçimini (nafaka) sağlama yükümlülüğü erkeğe verilir. Bugünkü ders kitapları buna ek olarak ev içi işlerin paylaşılmasını öne çıkarır ve Buhârî'deki bir rivayeti hatırlatır: Hz. Âişe'ye Hz. Peygamber'in evde ne yaptığı sorulunca ailesinin işlerine yardım ettiğini, namaz vakti gelince de namaza çıktığını söylemiştir. Görev bölüşümünün ayrıntısı ailelere, döneme ve yoruma göre değişir; sınavda sorulan, karşılıklı hak ve sorumluluk ilkesidir.

Türk Medeni Kanunu da eşlerin evlilik birliğinin mutluluğunu elbirliğiyle sağlamakla ve çocukların bakım, eğitim ve gözetimine birlikte özen göstermekle yükümlü olduğunu belirtir. Din dersindeki karşılıklılık ilkesi bu yasal çerçeveyle örtüşür.

Çocuğun hakları, anne babanın görevleri

Çocuk, ders kitaplarında Allah'ın anne babaya bıraktığı bir emanet olarak anlatılır. Bu emanetin gereği olan sorumluluklar şöyle sıralanır: çocuğun yaşamını ve sağlığını korumak, güzel bir isim koymak, bakım ve geçimini sağlamak, iyi bir eğitim almasını kolaylaştırmak, inanç ve ahlakla yetiştirmek, sevgi ve şefkat göstermek. İsrâ suresinin 31. ayetinde yoksulluk korkusuyla çocukların öldürülmesi yasaklanır; ayet çocuğun en temel hakkı olan yaşam hakkını güvenceye alır. Tahrîm suresinin 6. ayetinde ise müminlerden kendilerini ve ailelerini ateşten korumaları istenir; ders kitapları bunu anne babanın çocuğun ahlaki ve dinî eğitiminden sorumlu tutulması diye okur.

Sevgi de bir haktır. Hz. Peygamber'in torununu öpmesine şaşıran Akra b. Hâbis'e verdiği cevabı «Örnek kişiliği» dersinde merhametin bir örneği olarak görmüştün; aynı rivayet aile konusunda çocuğa sevgi göstermenin bir zaaf değil, bir görev sayıldığını anlatmak için de kullanılır.

Çocuklar arasında adalet. Nu'mân b. Beşîr'in babası oğluna bir bağışta bulunur ve buna Hz. Peygamber'i şahit tutmak ister. Hz. Peygamber, öteki çocuklarına da aynısını verip vermediğini sorar; «hayır» cevabını alınca «Allah'tan korkun ve çocuklarınız arasında adaletli davranın» der ve baba bağışı geri alır (Buhârî, Müslim). Rivayet, kardeşlerden birini kayırmanın aile içindeki adaleti bozduğunu gösterir. Adalet her çocuğa aynı şeyi vermek kadar, ihtiyacını hakkıyla gözetmek anlamında da yorumlanır.

Evin içindeki dil: iletişim ve şiddet

Ailenin huzuru büyük ölçüde konuşma biçimine bağlıdır. Ders kitapları aile içi iletişimin ilkelerini dinlemek, kırıcı sözden kaçınmak, kararları birlikte almak, sorunu suçlamadan konuşmak diye sıralar. Danışma (istişare) yalnız devlet işlerinde değil, ev içinde de bir erdem olarak anılır.

Şiddet, ister fiziksel ister sözlü ya da ekonomik olsun, Rûm suresindeki sevgi ve merhamet amacıyla bağdaşmaz. Müslim'de Hz. Âişe'den aktarılan bir rivayete göre Hz. Peygamber savaş dışında hiçbir kadına ve hiçbir hizmetçiye eliyle vurmamıştır. Ders kitapları bu rivayeti, aile içi şiddetin İslam ahlakıyla çeliştiği yönündeki anlatımın dayanakları arasında sayar. Türkiye'de aile içi şiddet aynı zamanda hukuken de koruma tedbirlerine konu olan bir suçtur.

Anlaşmazlıktan ayrılığa: son çare olarak boşanma

İslam'da boşanma (talak) meşru kabul edilir; birlikte yaşamanın imkânsızlaştığı durumlarda kapı kapalı değildir. Ancak ders kitaplarında boşanma, barış yolları tükendiğinde başvurulan son çare olarak anlatılır. Nisâ suresinin 35. ayeti bu yolu tarif eder: eşlerin arasının açılmasından endişe edilirse erkeğin ailesinden bir, kadının ailesinden bir hakem gönderilir; bunlar düzeltmek isterse Allah aralarını bulur. Ayetin vurgusu ayrılığın değil uzlaşmanın üzerindedir. Boşanmanın çocuklar üzerindeki etkisi de bu yüzden ders kitaplarında ayrıca vurgulanır. Türkiye'de boşanma, mahkeme kararıyla gerçekleşir.

Kavram kartı

Metin çözümü

Metin: «Kendileriyle huzur bulasınız diye size kendi türünüzden eşler yaratması ve aranıza sevgi ve merhamet koyması da O'nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için dersler vardır.» (Rûm 30/21, anlamca)

• Adım 1 — Amaç bildiren ifadeyi bul. «Huzur bulasınız diye» sözü evliliğin bir amacını açıkça söyler: sükûn. Soru «ailenin amacı» diye sorarsa ilk ipucu budur.
• Adım 2 — Eşler arasına konulan şeyleri ayır. Ayet iki ayrı bağdan söz eder: sevgi (meveddet) ve merhamet (rahmet). Biri yakınlığı, öteki zor zamandaki şefkati anlatır; ikisi birlikte ailenin duygusal temelidir.
• Adım 3 — «Kendi türünüzden» sözüne dikkat et. İfade eşlerin aynı özden geldiğini, birinin ötekinden üstün yaratılmadığını vurgulayan yorumlara dayanak olur.
• Adım 4 — Ayetin söylemediğini ayıkla. Ayette mehir, nafaka, miras ya da boşanma geçmez. Bu kavramlardan birini metnin ana fikri diye sunan seçenek, metinden değil başka bilgilerden beslenir.

Aile, inancın ve değerlerin kuşaktan kuşağa geçtiği ilk yerdir; ama bu aktarım evin duvarlarında bitmez. Bir toplumun inancı camilerin kubbesine, kâğıda yazılan harfe, suyun üstüne serpilen boyaya, ezgilere de yansır. Sonraki derste dinin kültürü ve sanatı nasıl biçimlendirdiğine bakacağız: mimari, hat, ebru ve musikinin İslam medeniyetindeki yeri.

Örnek 1 — Ayetten amaca

Soru: «Onlar sizin için bir elbise, siz de onlar için bir elbisesiniz.» (Bakara 2/187) ayetindeki benzetme eşler arasındaki ilişkinin en çok hangi yönünü anlatır?

• A) Eşlerin ekonomik yükü tek başına taşıması
• B) Eşlerin birbirini koruması, kusurunu örtmesi ve birbirine en yakın olması
• C) Evliliğin yalnız resmî bir sözleşme olması
• D) Eşlerden birinin ötekine üstün tutulması
• E) Ailenin geniş akrabalarla birlikte yaşaması

Çözüm: Elbisenin işlevlerini düşün: korur, örter, bedene en yakın olandır ve iki taraf için de aynı benzetme kullanılır. Bu karşılıklılık D'yi eler; ayette ekonomi, sözleşme ya da akraba düzeni geçmez. Cevap: B.

Örnek 2 — Mehrin sahibi

Soru: Tuba'nın nikâhında belirlenen mehri, nikâhtan sonra babası «Bu para bizim evin hakkı» diyerek kendi hesabına yatırmak istiyor. Ders kitaplarındaki mehir anlayışı babanın bu isteği hakkında ne söyler?

• A) Mehir kızın ailesine verilen bir bedel olduğu için baba haklıdır.
• B) Mehir yalnız boşanma durumunda gündeme gelir.
• C) Mehir eşlerin ortak malıdır, ikisi birlikte harcar.
• D) Mehir kadının kişisel hakkıdır, babaya ait değildir.
• E) Mehir dinî nikâhta değil yalnız resmî nikâhta belirlenir.

Çözüm: Nisâ suresinin 4. ayeti mehrin kadına, gönül hoşluğuyla verilmesini ister. Ders kitapları mehri kadının mülkü olarak anlatır ve başlık parasından ayırır. Babanın talebi mehri bir aile bedeli gibi görmektir; A bu karışıklığı seçenek yapar. Cevap: D.

Örnek 3 — Kardeşler arasında

Soru: Bir baba, üç çocuğundan yalnız en küçüğüne yeni bir bisiklet alıyor ve ötekilere hiçbir açıklama yapmıyor. Nu'mân b. Beşîr rivayetiyle değerlendirildiğinde babanın tutumu hangi sorumlulukla çelişir?

• A) Çocukların sağlığını korumak
• B) Çocuğa güzel isim koymak
• C) Çocuklar arasında adaletli davranmak
• D) Eşler arasında istişare etmek
• E) Nikâhı açıkça kıymak

Çözüm: Rivayette Hz. Peygamber, bir çocuğa yapılan bağışın öteki çocuklara da yapılıp yapılmadığını sorar ve adaleti emreder. Soruda da tek çocuğa açıklamasız bir ayrıcalık tanınıyor. Öteki seçenekler aile sorumlulukları arasında yer alsa da bu olayla ilgili değildir. Cevap: C.

Örnek 4 — Ayrılıktan önce

Soru: Nisâ suresinin 35. ayetinde, eşlerin arasının açılmasından endişe edilirse iki aileden birer hakem gönderilmesi istenir. Ayetin anlaşmazlıklara bakışını en iyi özetleyen yargı hangisidir?

• A) Ailevi anlaşmazlıklar yalnız mahkemede çözülür.
• B) Akrabaların aile işlerine karışması yasaklanmıştır.
• C) Anlaşmazlık çıkan evlilikte boşanma ilk başvurulacak yoldur.
• D) Hakemler yalnız kadının ailesinden seçilir.
• E) Boşanmadan önce uzlaştırma yolları denenmeli, ayrılık son çare olmalıdır.

Çözüm: Ayet iki tarafın ailesinden hakem ister ve «düzeltmek isterlerse» Allah'ın aralarını bulacağını bildirir; vurgu barıştırma üzerindedir. C bunun tam tersini söyler, D ise ayetteki dengeyi bozar. Cevap: E.

• Mehri başlık parası sanmak. Mehir kadının kendi hakkıdır; kız ailesine ödenen bir bedel diye sunulan seçenek çeldiricidir.
• Rûm 30/21'de sevgi ile merhameti aynı kavram saymak. Ayet ikisini ayrı anar: meveddet yakınlığı, rahmet zor zamandaki şefkati anlatır. «Ayette yalnız sevgi vurgulanır» gibi bir seçenek eksik okumadır.
• Çocuklar arasında adaleti yalnız miras konusu sanmak. Nu'mân b. Beşîr rivayeti bir hediye üzerinedir; sevgi, ilgi ve harçlık dağılımı da aynı ilkeye girer.
• Boşanmayı yasak sanmak ya da ilk çözüm saymak. Boşanma meşrudur ama ders kitaplarında son çare olarak anlatılır; iki uç da seçeneklerde çeldirici olarak çıkar.
• Komşu dersin konusunu bu derste aramak. Anne babaya iyilik, akrabalık bağları ve komşuluk «Aile ve toplum ahlakı» dersinin başlıklarıdır; bu derste sorulan aile kurumunun kendisi, nikâh, eşlerin ve çocukların haklarıdır.