Karma deneme kampı

Pazar akşamı, Mersin. Sude dershanedeki genel denemeden dönmüş, sonuç fişini mutfak masasına bırakmış. Din Kültürü satırında iki doğru, iki yanlış, bir boş var. Babası «beş sorunun ikisi mi?» diye kaşlarını kaldırınca Sude kitapçığı açıp yanlışlara bakıyor. Birinde tanım, takdir edilenin zamanı gelince gerçekleşmesini anlatıyormuş; o kader yazmış. Ötekinde kurbanın hükmü soruluyormuş; Hanefîlerin vacip saydığını bildiği için «bütün mezheplere göre vacip» seçeneğine koşmuş. Boş bıraktığı soruya ise hiç vakit kalmamış: paragraf sorularında oyalanmış, sosyal testin sonuna yetişememiş. Kayıpların kaynağı farklı: kavramların sınırı, bir mezhep görüşünün kapsamı ve saat. «Din'e biraz daha çalışırım» kararı üçünü birden onarmaz; her biri ayrı bir el ister.

• Din Kültürü sorularına kitapçık içinde bir süre payı ayırıp metinli soruyu kökten başlayarak okursun.
• Bütün modüllerden karışık sıralanmış soruları metindeki ipucu ile kavram adını eşleyerek çözersin.
• Deneme sonrasında her yanlışı modülüne ve hata türüne bağlayıp tek bir onarım adımı belirlersin.
• Sınavdan önceki günlerde tekrarını yanlış tablosundaki karışan kavram çiftlerine göre sıralarsın.

Kitapçıktaki yer ve kendi saatin

Sınav bilgisi bu derste tek cümleden ibaret: Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi TYT'de 5, AYT'de Sözel puan türünde 6 soruyla yer alır. Bu derste geçen öteki her rakam (dakika, tur sayısı, gün sayısı) sınavın kuralı değil, senin deneme düzenin için bir öneridir.

Din soruları TYT'de tarih, coğrafya ve felsefe sorularıyla aynı sosyal bilimler testinde yer alır ve kendine ayrılmış bir saati yoktur. Sude'nin boş bıraktığı soru da bilgiden değil, ortak sürenin başka derslerde harcanmasından doğdu. Bu yüzden ilk iş ölçmektir: bir sonraki denemede Din'in ilk sorusuna geçerken ve beşincisini bitirirken saate bak. Önerimiz, soru başına bir dakika civarında bir hedefle başlaman ve iki üç denemede kendi gerçek ortalamanı bulmandır. Metinli sorular bu ortalamayı yukarı, tanım soruları aşağı çeker; beşinin toplamı, kendi ölçtüğün sınırı aşmamalı. Sıra önerisi de var: testin içinde sosyal derslerin sırası seni bağlamaz. Bazı öğrenciler Din'i, kısa ve tanım ağırlıklı soruları yüzünden başa alıp güvenli puanı önce toplar; bazıları sona bırakır. Hangisinin sana uyduğunu ancak denemede, iki düzeni sırayla sınayarak öğrenirsin.

Metinli soru: önce kök, sonra meal

Din sorularının önemli bir kısmı bir ayet meali, bir hadis ya da kısa bir açıklama paragrafıyla açılır. Uzun metni baştan okumak doğal görünür, ama bu sırada aklın neyi araması gerektiğini henüz bilmez. Daha verimli okuma dört adımda ilerler. İlk adımda kökü oku ve istenen şeyi adlandır: bir kavram mı, bir hüküm mü, bir sure mi, yoksa metinde «değinilmemiş» olan mı? İkinci adımda metne in ve kökün istediği türden işaretleri çiz; kavram aranıyorsa fiil ve sıfatlar, hüküm aranıyorsa «farz kılındı», «yasaklar» gibi bağlayıcı sözler öne çıkar. Üçüncü adımda işaretin karşılığı olan terimi sesli söyle; «hak» sözü sosyal adaleti, «ölçü» sözü mizanı çağırır. Dördüncü adımda seçeneklere geç ve kökün türüne uymayanı ilk elde, metinde dayanağı olmayanı ikinci elde düşür.

Bu sıranın en çok koruduğu yer olumsuz köklerdir. «Değinilmemiştir» diyen bir soruda metni önceden okumuş öğrenci, gözüne çarpan ilk fikri işaretleme eğilimindedir; kökü önce okuyan ise metinde olanları tek tek düşürerek kalan seçeneğe varır. Kur'an'ın konularını işleyen derste bu ayrımı «değinilmiş», «ağırlıklı» ve «değinilmemiş» kökleriyle çalışmıştın; karma denemede aynı dikkat bütün modüllere yayılır.

Kavram kartı: denemelerde en sık karışan çiftler

Din sorularında bilgi çoğu zaman eksik değildir; yanlışın kaynağı iki komşu kavramın sınırıdır. Aşağıdaki kart, modüllerden süzülmüş çiftleri bir arada tutuyor:

Kartın son sütunu, sınavda karşına çıkacak olanı tutar: kavramın adı nadiren yazar, onu çağıran söz ise neredeyse hep oradadır.

Metin çözümü: tevekkül hadisi

Bir deneme sorusu Tirmizî'nin aktardığı şu rivayetle açılabilir: devesini bağlamadan bırakıp «Allah'a güvendim» diyen birine Hz. Peygamber, önce bağlamasını, sonra tevekkül etmesini söyler. Kök, rivayetin hangi kavramın doğru anlaşılmasına işaret ettiğini sorar. Önce kökün türünü adlandır: bir kavram isteniyor. Sonra metindeki işaretleri çiz: «bağla» sebebe sarılmayı, «sonra tevekkül et» sonucu Allah'a bırakmayı anlatır; sıra da önemli, eylem önce, güven sonra. Üçüncü adımda terimi söyle: tevekkül, elden gelen tedbiri aldıktan sonra sonucu Allah'a havale etmektir. Son adımda çeldiricileri düşür: kaderi bahane etmek tedbiri bırakır, oysa metin tedbiri buyuruyor; fatalizm çabayı anlamsız sayar, rivayet ise çabayı şart koşuyor. Sude'nin kanca sorusundaki kader-kaza karışıklığı da aynı yoldan çözülür: tanımdaki «vakti gelince gerçekleşme» sözü, kader değil kaza demektir.

Mezhep görüşünü genel hükümle karıştırmamak

Din Kültürü'ne özgü bir hata türü daha var: bir mezhebin görüşünü bütün İslam âlimlerinin görüşü saymak. Kurban Hanefîlere göre vacip, öteki üç mezhebe göre sünnettir; vitir ve bayram namazlarının vacipliği Hanefî görüşüdür; Şâfiî mezhebi abdestte niyeti ve sırayı da farz sayar. Seçenekte «bütün mezheplere göre», «kesin olarak», «her durumda» gibi kapsayıcı bir söz gördüğünde dur ve sor: derste bu hüküm hangi mezhebe bağlanmıştı? Aynı dikkat itikadi konularda da geçerlidir. Büyük günah işleyen kişi Hâricîlere göre kâfir, Mu'tezileye göre iki konum arasında, Ehl-i sünnete göre günahkâr bir mümin sayılır. Sorular bu görüşlerin hangisinin doğru olduğunu değil, hangi okula ait olduğunu sorar; seçeneği de bu ölçüyle elersin.

Denemeden sonra: her yanlışa bir satır

Cevap anahtarı geldiğinde her yanlış ve boş soruyu ayrı bir satıra yaz. Satırın üç sütunu olsun: sorunun modülü, yanlışın türü, yapılacak tek iş. Din sorularında karşılaşacağın hata türleri altı başlıkta toplanır: kökü atlamak, komşu kavramı seçmek, kökün istediği grubu kaçırmak, tek mezhebin görüşünü genelleştirmek, metinde olmayanı metne yüklemek ve düz bilgi eksiği. Sude'nin tablosu şöyle başlayabilir:

Tablo iki üç denemede uzadıkça kendi desenini gösterir. Satırlar tek bir modülde birikiyorsa eksik bilgidedir; o modülün derslerine dönersin. Satırlar modüllere dağılmış ama aynı türde toplanıyorsa sorun okumadadır; konu tekrarı onu kapatmaz, okuma alışkanlığını değiştirmek kapatır.

Son günlerin planı

Sınava birkaç gün kala yeni bir konu açmak yerine yanlış tablonu sondan başa oku. Önce birden çok satırda adı geçen çiftlere dön: kader ile kazayı, tebliğ ile tebyini, israf ile tebziri kendi cümlenle yeniden tanımla. Sonra sayı ve hüküm bilgilerine bak: nisap, zekât ve öşür oranları, hangi ibadetin farz, vacip ya da sünnet olduğu, Hz. Peygamber'in hayatındaki kilit yıllar. Her gün üç dört ayet ya da hadis metnini kartından okuyup içindeki işaret sözü ve kavramı söyle; metnin kendisini ezberlemek gerekmez, işaretle kavram arasındaki bağı tazelemek yeter. Son gün yalnız en çok karıştırdığın birkaç çifte bak ve deneme çözme; dinlenmiş bir dikkat, son gece çözülen bir testten daha çok puan getirir.

Yolun sonunda

Din Kültürü'nün TYT yolu bu denemeyle kapanıyor. Yola insanın bilgi kaynaklarıyla çıktın: duyunun, aklın, doğru haberin ve vahyin neyi bildirebildiğini, inancın imandan nasıl ayrıldığını, altı iman esasını ve Allah'ın zati ve subuti sıfatlarını gördün. İbadetler modülünde niyetin ve ihlasın yerini, namazdan hacca, zekâttan kurbana uzanan hükümleri ve temizliğin üç yolunu öğrendin. Hz. Muhammed'in Mekke ve Medine yıllarını, tebliğden temsile uzanan görevlerini, güvenilirliğini ve merhametini, sünnet ile hadisin farkını izledin. Vahiy ve akıl modülünde vahyin geliş biçimlerini, Kur'an'da öne çıkan konuları, tefsir ile meali, aklın dindeki yerini ve kısa surelerin mesajını okudun. Ahlak ve değerlerde adaletten emanete, aileden çevreye uzanan ilkeleri, din ve hayat modülünde sanatı, sosyal adaleti ve helal kazancı ele aldın. Yorum farklılıklarının nedenlerini, itikadi ve fıkhi mezhepleri, tasavvufi yolları ve Alevilik-Bektaşiliği kendi kavramlarıyla tanıdın; son durakta kader, irade, tevekkül ve ahiret inancına vardın. Bu yolun sınavdaki karşılığı beş soru; ama bir metni kendi kanaatini karıştırmadan, kendi kavramlarıyla okuyabilmek, sınav salonundan çıktıktan sonra da kullanacağın bir beceri.

Örnek 1 — Niyet hadisi

Soru: «Ameller niyetlere göredir; herkese niyet ettiği şeyin karşılığı verilir.» (Buhârî, Müslim) Bu hadiste ibadetin hangi özelliği öne çıkarılır?

• A) Aracısızlık
• B) Kolaylık
• C) Biçiminin belirlenmiş olması
• D) Toplumsal faydası
• E) Niyetin ve ihlasın belirleyiciliği

Çözüm: Kök bir özellik istiyor. Metnin tek işareti «niyet» sözü ve karşılığın niyete göre verilmesi. İbadetin anlamı dersinde niyet ve onun bir adım ötesi olan ihlas, davranışa değerini veren iç yön diye anlatılmıştı; ihlasın karşıtı riyadır. Aracısızlık Fâtiha'nın kulluk ifadesine, kolaylık Bakara 2/185'e dayanır; ikisinin de bu metinde dayanağı yok. Toplumsal fayda ve biçim de hadiste geçmiyor. Cevap: E.

Örnek 2 — Dinin aslı mı, kültür mü?

Soru: Aşağıdakilerden hangisi kültürel bir uygulama değil, kaynağını doğrudan ayet ve hadisten alan bir ibadettir?

• A) Kandil gecelerinde kandil simidi dağıtmak
• B) Beş vakit namazı vaktinde kılmak
• C) Ramazan ayında iki minareye ışıklı mahya germek
• D) Bir doğum ya da ölüm için mevlit okutmak
• E) Bayramda büyüklerin elini öpmek

Çözüm: Din ve kültür dersinde dinin aslı ile kültürel biçim ayrılmıştı: dinin aslına giren bir uygulama ya bir ibadettir ya da bir hüküm, kaynağı da ayet ve hadistir; kültürel uygulama yerden yere, dönemden döneme değişir. Kandil simidi ve mahya kültürün dinî hayata katkısıdır; Süleyman Çelebi'nin eserine dayanan mevlit dinî kaynaklı bir gelenektir ama farz bir ibadet değildir; el öpmek bir bayram âdetidir. Namazın vakitleri ise Nisâ 4/103'te bildirilir. Cevap: B.

Örnek 3 — Olumsuz kök ve Nahl suresi

Soru: Nahl suresinin 90. ayeti adaleti, iyilik yapmayı ve yakınlara yardımı buyurur; hayasızlık, kötülük ve azgınlık ise aynı ayette yasaklanır. Bu ayette aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

• A) Adaletin emredilmesine
• B) Akrabaya yardımın istenmesine
• C) Azgınlığın yasaklanmasına
• D) İyilik yapmanın emredilmesine
• E) Harcamada ölçüyü aşmanın yasaklanmasına

Çözüm: Kök olumsuz: metinde geçmeyen tek seçenek aranıyor. Bu yüzden metindeki her öğeyi seçeneklerde bul ve düşür: adalet A, yakınlara yardım B, azgınlık C, iyilik D. Geriye kalan israf, ahlak dersinde başka bir ayetle, A'râf 7/31 ile anılır. Ayeti okumadan önce kökü görmeyen öğrenci, «ahlakla ilgili hepsi doğru» diyerek takılabilir; doğru olmak ile metinde geçmek ayrı ölçülerdir. Cevap: E.

Örnek 4 — İki grup, bir buyruk

Soru: Hz. Peygamber sahabilere ikindiyi ancak Benî Kurayza'ya ulaştıklarında kılmalarını buyurur. Yolda vakit daralınca bir grup namazı orada kılar, öteki gideceği yere ulaşınca; Hz. Peygamber iki gruptan hiçbirini kınamaz. Olay, dinî yorumların ayrışmasında hangi etkene örnek gösterilir?

• A) Bir sözün lafzına ya da amacına bakan anlayış farkına
• B) Hz. Osman'ın şehadetinden sonraki siyasi olaylara
• C) Hicaz ile Irak arasındaki kültür ve coğrafya farkına
• D) Tercüme hareketiyle başlayan kültürel karşılaşmaya
• E) Hakikat ile mecaz arasında gidip gelen bir kelimeye

Çözüm: Olayda dil karışıklığı yok; iki grup aynı cümleyi farklı yönünden anlamış. Biri buyruğu harfiyen uygulamış, öteki buyruktan çabuk davranma amacını çıkarmış. Yorum farklılıklarının nedenleri dersinde bu olay anlayış farkının örneği olarak verilir. Siyasi olaylar mezheplerin doğuşunda, coğrafya ise Hicaz ve Irak ekollerinde öne çıkar; E dilsel nedene, D kelamın gelişimine aittir. Cevap: A.

• Metni kökten önce okumak. Ne arandığı bilinmeden okunan meal, «değinilmemiştir» sorusunda göze ilk çarpan fikri işaretletir.
• Tek mezhebin görüşünü genel hüküm saymak. Kurbanın, vitir namazının ve fitrenin vacip sayılması Hanefî görüşüdür; «bütün mezheplere göre» diyen seçenek kapsamı aşar.
• Anahtar kelimeye atlayıp grubu kaçırmak. «İşiten» sözü semiyi çağırır, ama kök zati sıfat istiyorsa aranan başka bir ifadededir.
• Kendi kanaatini metne yüklemek. Kökte istenen, senin görüşün değil metnin işaret ettiği kavram ya da bir görüşün hangi okula ait olduğudur.
• Doğru olanı metinde geçen sanmak. Bir ilke İslam ahlakında yer alabilir, ama o ayette geçmiyorsa «değinilmiştir» sorusunun cevabı olamaz.