Hayvancılık

Temmuzda Ardahan'daki dedesinin evinde kalan Kaan, sabah altıda inek sesleriyle uyandı. Dedesi on iki ineği köyün üstündeki yeşil yamaca çıkardı; akşam hayvanlar kendiliğinden geri döndü, kimse onlara yem taşımadı. Eylülde Kaan Balıkesir'deki halasına gitti. Eniştesinin ahırında yüz kadar siyah beyaz alacalı inek vardı, hiçbiri dışarı çıkmıyordu. Önlerine traktörle silaj, yonca ve kepek döküldü, süt borularla tanka aktı. Kaan dönüş yolunda düşündü: Ardahan'da otlak bedavaydı ama inek az süt veriyordu; Balıkesir'de her lokmanın bir fiyatı vardı ama tank doluyordu. Hangisi daha akıllıcaydı, yoksa ikisi de kendi yerinde mi doğruydu?

• Hayvancılığı etkileyen doğal ve beşeri koşulları sayıp bir yöredeki hayvancılık türünü bu koşullarla açıklarsın.
• Mera hayvancılığı, göçebe ve yarı göçebe hayvancılık ile ahır (besi) hayvancılığını kullandığı girdiye, verimine ve yaygın olduğu yere göre ayırırsın.
• Sığır, koyun, kıl keçisi, tiftik keçisi, kümes hayvanları, arı, ipek böceği ve balıkçılığı Türkiye'de öne çıktığı bölgelerle eşleştirirsin.
• Bir sözel haritayı ya da hayvan–koşul–bölge tablosunu okuyup hayvancılık sorularında çeldiriciyi elersin.

Hayvan neyi yer, nerede yer?

Hayvancılık, hayvanları besleyip et, süt, yün, yumurta, bal gibi ürünler elde etme etkinliğidir. Tarımla birlikte birincil faaliyetler arasında sayılır. Bir yörede hangi hayvanın beslendiğini anlamak için önce yemin nereden geldiğine bakılır. Yem ya doğada kendiliğinden yetişen ottur ya da insanın tarlada üretip ahıra taşıdığı üründür. Kaan'ın iki yaz arasında gördüğü fark tam olarak budur.

Doğal koşullar

• İklim ve bitki örtüsü: Yazı yağışlı ve serin geçen yerlerde gür çayırlar oluşur; bu sulu ot büyükbaş hayvanı besler. Yazı kurak geçen yerlerde ise kısa boylu, seyrek otlardan oluşan bozkır (step) bulunur. Kısa ve sert otla yetinebilen koyun bu alanlara daha iyi uyar. Hayvanın otlayabildiği doğal alana genel olarak mera denir.
• Yer şekilleri: Eğimli, taşlık ve engebeli araziler tarlaya dönüştürülmesi zor olduğu için otlak olarak kalır. Dik yamaçlara ve kayalıklara tırmanabilen keçi bu tür arazide öne çıkar. Yükselti arttıkça yaz otlakları geç yeşerir ve uzun süre taze kalır; dağlardaki yaz otlaklarının değeri buradan gelir.
• Su: Hayvanın içme suyu, çayırın sulanması ve balıkçılık için akarsu, göl ve deniz belirleyicidir.

Beşeri koşullar ve tarımla bağ

• Tarımla ilişki: Tarla alanı genişledikçe mera daralır; buna karşılık tarla, ahırdaki hayvana yem sağlar. Yonca, fiğ, korunga ve silajlık mısır gibi yem bitkileri ile tahıl artıkları (saman, kepek) besiciliğin temelidir. Önceki derste gördüğün nadas alanlarının bir kısmına yem bitkisi ekilmesi hem toprağı korur hem ahıra yem sağlar.
• Sermaye ve teknoloji: Ahır, sağım makinesi, soğutma tankı, veteriner hizmeti ve aşı para ister. Sermaye arttıkça hayvan sayısından çok hayvan başına verim yükselir.
• Irk: Et ve süt verimi yüksek kültür ırkları bol ve dengeli yem ister; yerli ırklar daha az verimlidir ama zor koşullara daha dayanıklıdır.
• Pazar ve ulaşım: Süt ve yumurta çabuk bozulur. Bu ürünlerin üreticisi büyük kentlere ve işleme tesislerine yakın durmayı tercih eder.

Hayvancılık türleri: otlak mı, ahır mı?

Ekstansif (mera) hayvancılık doğal otlaklara dayanır. Hayvanlar ilkbaharda ve yazın merada otlar, kışın ahırda kuru ot ve samanla beslenir. Girdi azdır, bu yüzden hayvan başına et ve süt verimi de düşüktür. Kurak bir yıl otu azaltır, sürü zayıflar; üretim doğaya bağlıdır.

Mera hayvancılığının hareketli biçimini yerleşme dersinden tanıyorsun. Göçebe hayvancılıkta topluluğun kalıcı bir köyü yoktur; çadırdan oluşan oba, sürüyle birlikte otlağı izleyerek yer değiştirir. Yarı göçebe hayvancılıkta ise bir kalıcı yerleşme vardır ve aile yalnız mevsime göre hareket eder: yazın serin yaylaya çıkar, kışın ılık kışlaya iner. Burada ekleyeceğimiz şey nedenidir: hareket, otun yükseltiye göre farklı zamanlarda yeşermesinden doğar. Ovada ot yazın kururken dağda yeni yeşerir. Göçebelik Türkiye'de giderek azalmıştır; Toroslarda yaylaya çıkma geleneği ise küçülerek de olsa sürmektedir.

Entansif (ahır ya da besi) hayvancılık hayvanı ahırda tutar ve tarlada üretilmiş yemle besler. Kültür ırkları, dengeli yem, veteriner denetimi ve makineli sağım hayvan başına verimi yükseltir. Bu tür doğanın yıllık dalgalanmasına daha az bağlıdır, ama sermayeye ve yem bitkisi tarımına bağımlıdır. Besicilik, kısa sürede kilo aldırıp kesime göndermek için hayvanı yoğun beslemektir.

İki türü ayırmak için sorudaki ipucuna bak: «doğal otlak, yerli ırk, mevsimlik hareket» ekstansifi; «ahır, kültür ırkı, yem bitkisi, yüksek verim» entansifi gösterir. Kaan'ın sorusu da böyle çözülür: Ardahan'ın çayırı yemi ucuza sunar ama verim düşük kalır; Balıkesir'in yem tarlası ve kent pazarı pahalı ama verimli bir sistemi taşır. İkisi de kendi koşullarının ürünüdür.

Büyükbaş ve küçükbaş: hangi hayvan hangi ota uyar?

Sığır büyükbaş hayvancılığın temelidir ve bol, sulu ot ister. Yaz yağışlı çayırların en geniş yer kapladığı kesim, Erzurum–Kars çevresiyle Kuzeydoğu Anadolu platolarıdır; okul kitapları sığırın doğal alanı olarak burayı gösterir. Buradaki yaz yağışı otu uzun süre yeşil tutar; kışın uzun ve sert geçmesi ise hayvanı aylarca ahırda tutmayı gerektirir. Marmara ve Ege'de, pazara ve yem bitkisi tarımına yakınlık nedeniyle ahırda kültür ırkı sığır beslemek yaygınlaşmıştır. Karadeniz'in nemli ikliminde de çayırlar bulunur; ders kitapları bölgede sığır yetiştiriciliğini ve nemli düzlüklerde manda beslenmesini anar.

Koyun küçükbaşların en yaygınıdır. Kısa ve seyrek bozkır otuyla yetinebildiği için İç Anadolu ve Doğu Anadolu bozkırlarında öne çıkar. Et, süt ve yün verir.

Kıl keçisi dik yamaçlara, taşlık ve çalılık alanlara uyum sağlar. Ders kitaplarında Toroslar başta olmak üzere Akdeniz ve Güneydoğu'nun engebeli, makilik kesimleriyle anılır. Ağaç filizini ve genç yaprağı yediği için orman alanına zarar verebileceği de vurgulanır.

Tiftik keçisi (Ankara keçisi) yumuşak ve parlak lifiyle bilinir. Ders kitaplarına göre karasal iklimin hâkim olduğu İç Anadolu'da, Ankara ve çevresinde yoğunlaşır; adını da buradan alır.

Kümes, arı, ipek böceği

Kümes hayvancılığı (tavuk, hindi) toprağa ve iklime çok az bağlıdır; kapalı ve denetimli kümeslerde yapılır. Belirleyici olan pazara yakınlıktır: yumurta ve tavuk eti çabuk tüketilir. Bu nedenle büyük kentlerin çevresinde, özellikle Marmara'da yoğunlaşır; ders kitaplarında Bolu çevresi de bu etkinliğin örnekleri arasında anılır.

Arıcılık çiçekli bitki çeşitliliğine dayanır. Kovanlar çiçeklenme takvimini izleyerek kıyıdan yaylaya taşınabilir; buna gezginci arıcılık denir. Ders kitaplarında bitki örtüsü zengin Karadeniz, Ege ve Akdeniz kıyı kuşağı ile yaylalar arıcılığın öne çıktığı yerler olarak geçer; Muğla çevresindeki çam balı da sık verilen bir örnektir.

İpek böcekçiliği, ipek böceğinin dut yaprağıyla beslenip koza örmesine dayanır. Dut ağacının yetiştiği ve ipek işleme geleneğinin sürdüğü Bursa ve çevresi, ders kitaplarının bu konudaki temel örneğidir.

Su ürünleri

Deniz balıkçılığında Karadeniz öndedir. Tuzluluğun düşük, besin (plankton) miktarının yüksek olması ve göç eden balık sürüleri bunu sağlar; avın en bilinen türü hamsidir. Akdeniz'de tuzluluk daha yüksek, plankton daha azdır; balık çeşidi fazla olsa da miktar sınırlıdır. Marmara, Karadeniz ile Ege arasında göç eden balıkların geçiş yolu üzerindedir.

İç sular (göl, akarsu, baraj gölü) da balık verir. Sodalı Van Gölü'nde yalnız inci kefalinin yaşayabildiği ders kitaplarının bilinen bilgisidir. Kültür balıkçılığı (yetiştiricilik), balığı havuzda ya da denizdeki kafeslerde besler. Ders kitaplarına göre alabalık soğuk ve temiz akarsu kenarlarındaki havuzlarda, çipura ve levrek ise Ege kıyılarının korunaklı koylarındaki kafeslerde yetiştirilir.

Dünyadan dört örnek

Okul kitaplarında dünyanın büyük hayvancılık alanları genellikle şöyle verilir: Avustralya ve Yeni Zelanda geniş otlaklarda yün ve et için koyun yetiştirir; Arjantin'in Pampa düzlükleri ve ABD'nin geniş otlakları ile yem tarımı yapılan alanları sığır yetiştiriciliğiyle tanınır. Bu ülkelerde ortak nokta, geniş otlak alanının sermaye ve dış pazarla birleşmesidir.

Hayvan – koşul – bölge tablosu

Sözel harita: Türkiye'de hayvancılık

Boş bir Türkiye taslağı çiz. Önce kuzeydoğu köşesine, Gürcistan ve Ermenistan sınırına yakın yüksek platoya iri bir inek işareti koy ve yanına «yaz yağışlı çayır» yaz. Bu işareti güneybatıya, Erzurum çevresine doğru uzat. Platonun güneyindeki ve ülkenin ortasındaki geniş, kuru alanlara küçük koyun işaretleri serp. Ankara'yı bul ve yanına ayrı bir tiftik keçisi işareti çiz.

Güney kıyısına koşut uzanan Torosları kalın bir çizgiyle göster; çizginin üstüne kıl keçisi ve yayla, eteğindeki ovalara kışla yaz, ikisini aşağı yukarı inip çıkan bir okla bağla. Kuzeybatıya, İstanbul ile Bursa arasına kümes ve ahırda sığır işaretlerini koy; Bursa'nın yanına da bir dut yaprağı ekle. Ege kıyısına ahır sığırı ve denizdeki kafesler için birkaç balık işareti, Karadeniz kıyısının bütün boyunca da hamsi yaz. Son olarak kıyı dağlarının yamaçlarına dağınık kovanlar serp.

Haritan bittiğinde iki eğilim görünür: doğal ota dayanan hayvanlar iç ve doğu kesimlerin yüksek, seyrek nüfuslu alanlarında; yeme ve pazara dayananlar batının kentleri çevresinde toplanır.

Doğadan alınan ile topraktan çıkarılan

Hayvancılıkta otlak her yıl yeniden yeşerir, balık sürüsü aşırı avlanmazsa kendini yeniler. Birincil faaliyetlerin bir başka kolu ise yerin altından çıkarılanla ilgilidir: bir kez kullanıldığında geri gelmeyen maden ve kömür ile güneş, rüzgâr, akarsu gibi tükenmeyen kaynaklar. Sonraki derste madenlerin ve enerji kaynaklarının bu iki sınıfa nasıl ayrıldığını göreceğiz.

Örnek 1 — Ahırdan türe

Soru: Bir işletmede kültür ırkı inekler yıl boyu kapalı alanda tutuluyor, yonca ve silajlık mısırla besleniyor, makineyle sağılıyor ve hayvan başına süt verimi yüksek. Bu işletme hangi hayvancılık türüne örnektir?

• A) Göçebe hayvancılık
• B) Yarı göçebe hayvancılık
• C) Ekstansif mera hayvancılığı
• D) Entansif ahır hayvancılığı
• E) Gezginci arıcılık

Çözüm: Ahır, kültür ırkı, tarlada yetiştirilmiş yem ve yüksek verim yoğun girdinin işaretleridir. Göçebe ve yarı göçebe hayvancılık doğal otlağı izleyen hareketli biçimlerdir; mera hayvancılığında hayvan yazın dışarıda otlar. Cevap: D.

Örnek 2 — Otun boyu

Soru: Yazı kurak geçen, kısa ve seyrek otlarla kaplı geniş bir platoda en uygun hayvancılık etkinliği hangisidir?

• A) Koyun yetiştiriciliği
• B) İpek böcekçiliği
• C) Kafeste çipura yetiştiriciliği
• D) Kültür ırkı sığırla mera hayvancılığı
• E) Manda yetiştiriciliği

Çözüm: Bozkırın seyrek ve kısa otu koyunun ihtiyacını karşılar. Sığır ve manda bol, sulu ot ya da nemli ortam ister; ipek böceği dut yaprağına, çipura denize bağlıdır. Cevap: A.

Örnek 3 — Yükselti ve mevsim

Soru: Toroslardaki bazı ailelerin ilkbahar sonunda sürüleriyle dağa çıkıp sonbaharda kıyı ovasına inmesinin coğrafi nedeni hangisidir?

• A) Kıyı ovasının kışları karla kaplı geçmesi
• B) Dağlarda yaz yağışının hiç görülmemesi
• C) Ovada ot yazın kururken yüksek kesimlerde yeni yeşermesi
• D) Dağlarda tarım alanının ovadan daha geniş olması
• E) Ovada kümes hayvancılığının zorunlu olması

Çözüm: Yükselti arttıkça ot daha geç yeşerir ve yazın taze kalır; sıcak ova ise yazın kurur. Kışın dağ soğuk ve karlı olduğundan sürü ılık ovaya iner. Bu hareket yarı göçebe hayvancılıktır. Cevap: C.

Örnek 4 — Pazarın çekimi

Soru: Kümes hayvancılığının büyük kentlerin çevresinde yoğunlaşmasını en iyi açıklayan etken hangisidir?

• A) Kent çevresinde yaz yağışının fazla olması
• B) Ürünlerin çabuk tüketilmesi ve tüketiciye yakın olmanın taşıma maliyetini düşürmesi
• C) Kent çevresinde gür çayırların bulunması
• D) Kümes hayvanlarının yalnız kıyı ikliminde yaşayabilmesi
• E) Kent çevresinde dut ağacının yaygın olması

Çözüm: Kümesler kapalı ve denetimli olduğundan iklime ve ota bağımlılık azdır. Yumurta ve tavuk eti hızla tüketildiği için belirleyici olan pazara yakınlıktır. Cevap: B.

• Sığırı bozkıra, koyunu çayıra yerleştirmek. Sığır bol ve sulu ot ister, yaz yağışlı çayırla eşleşir; koyun kısa bozkır otuyla yetinir. Soruda «yaz kuraklığı» geçiyorsa koyuna, «yaz yağışı» geçiyorsa sığıra yönel.
• Tiftik keçisi ile kıl keçisini karıştırmak. Tiftik keçisi İç Anadolu'da, Ankara çevresinde; kıl keçisi Toroslar gibi dik ve çalılık arazide öne çıkar.
• Ahır hayvancılığını doğu bölgelerine yazmak. Doğu Anadolu'da hayvanlar kışın ahırdadır, ama bu kış barınağıdır; yazın meraya dayanan sistem ekstansiftir. Entansif besiciliği yem bitkisi, kültür ırkı ve pazarla tanı.
• Kümes hayvancılığını iklimle açıklamak. Kapalı kümes iklimden büyük ölçüde bağımsızdır; belirleyici etken pazara yakınlıktır.
• Balıkçılıkta Akdeniz'i öne koymak. Akdeniz'in tuzluluğu yüksek, planktonu azdır; deniz balıkçılığında öndeki deniz Karadeniz'dir.