Ekonomik faaliyet türleri

Okulun ilk haftası, rehberlik servisi bir form dağıtıyor: «Annenizin ve babanızın çalıştığı sektörü yazınız.» Selin kalemi elinde donup kalıyor. Babası Söke'de dedesinden kalan pamuk tarlasını işliyor ama kışları ilçedeki iplik fabrikasında vardiyaya giriyor. Annesi bir bankanın şubesinde gişede. Ağabeyi İzmir'de bir yazılım şirketinde mağaza zincirleri için stok programı geliştiriyor. Sıradaki arkadaşı omuz silkiyor: «Hepsine iş yaz, geç.» Selin geçemiyor; çünkü aynı evde dört farklı türde iş yapıldığını sezmiş ama adlandıramamış. Bu ders o forma doğru kutuyu işaretlemeyi öğretecek, sonra bir ülkenin çalışan nüfusunun bu kutulara nasıl dağıldığından o ülke hakkında ne çıkarılabileceğini gösterecek.

• Verilen bir işi birincil, ikincil, üçüncül ya da dördüncül faaliyet grubuna yerleştirirsin.
• Bir ürünün tarladan mağaza rafına uzanan yolunda her halkanın hangi sektöre düştüğünü gösterirsin.
• Faaliyetlerin dağılışını belirleyen etmenleri doğal ve beşeri diye ayırırsın.
• Çalışan nüfusun sektörlere dağılımını gösteren bir tablodan ülkelerin gelişmişlik sırasını çıkarırsın.

Üretmek, işlemek, hizmet sunmak

İnsanın ihtiyaçlarını karşılamak ve gelir elde etmek amacıyla yürüttüğü her türlü üretim, dağıtım ve tüketim etkinliğine ekonomik faaliyet denir. Buğday biçen çiftçi, unu ekmeğe çeviren fırıncı, ekmeği taşıyan şoför ve fırının muhasebesini tutan kişi aynı zincirin farklı halkalarında çalışır. Coğrafya bu halkaları doğaya ne kadar yakın durduklarına göre gruplar. Sınıflamanın mantığı basittir: işin ham maddesi doğrudan topraktan, denizden ya da yerin altından mı geliyor; yoksa önceden elde edilmiş bir malı mı dönüştürüyor; yoksa ortada hiç mal yokken bir hizmet ya da bilgi mi satılıyor?

Birincil faaliyetler: doğadan doğrudan almak

Doğal kaynaktan ürünü işlemeden elde etmeye dayanan işler birincil faaliyetler grubunu oluşturur. Ders kitaplarında burada sayılanlar şunlardır: tarım, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık, madencilik ve avcılık. Selin'in babası tarlada pamuk topladığı saatlerde bu gruptadır. Ağaç kesen orman işçisi, ağ atan balıkçı, ocaktan kömür çıkaran madenci de öyle. Bu işlerin ortak noktası doğaya bağımlılıktır: iklim, toprak, su ya da yer altındaki yatak yoksa iş de yoktur. Bu yüzden birincil faaliyetlerin haritası büyük ölçüde doğanın haritasını izler.

İkincil faaliyetler: ham maddeyi dönüştürmek

Birincil faaliyetle elde edilen ham maddeyi işleyip yeni bir mala çeviren etkinliklere ikincil faaliyetler denir. Bu grubun kalbi sanayidir: pamuktan iplik, iplikten kumaş, demir cevherinden çelik, sütten peynir, keresteden mobilya üretmek. Ders kitapları enerji üretimini (santrallerde elektrik elde etmeyi) ve inşaatı da çoğunlukla bu grupta anar. Selin'in babası kışın iplik fabrikasında çalışırken artık bir sanayi işçisidir; aynı kişi yılın iki döneminde iki ayrı sektörde yer alabilir. Bu grupta doğaya bağımlılık azalır: fabrika ham maddeyi uzaktan getirtebilir, bu nedenle kuruluş yerini ulaşım, enerji, sermaye ve pazar da belirler.

Üçüncül faaliyetler: hizmet sunmak

Mal üretmeyen, insanlara ve diğer sektörlere hizmet veren etkinlikler üçüncül faaliyetler grubundadır. Ticaret, ulaşım, turizm, eğitim, sağlık, bankacılık ve kamu hizmetleri buraya girer. Selin'in annesinin bankadaki gişe işi bir hizmettir: elle tutulur bir mal üretilmez ama ekonomi bu iş olmadan dönmez. Üretilen kumaşı limana taşıyan tır şoförü, onu satan mağaza çalışanı, sahildeki otelin resepsiyonu ve okulda ders anlatan öğretmen de aynı gruptadır. Bu işlerin dağılışını en çok nüfus belirler; hizmet, onu satın alacak insanın bulunduğu yere gider.

Dördüncül ve beşincil: bilgi ve karar

Bazı kaynaklar hizmet grubunun içinden bilgi üretimine dayanan işleri ayırıp dördüncül faaliyetler adıyla ayrı bir basamak yapar: araştırma-geliştirme, yazılım, bilgi işlem, veri analizi, danışmanlık. Selin'in ağabeyinin stok programı yazması bu basamağa örnektir: ürettiği şey ne bir mal ne de birebir hizmettir; başka işletmelerin işini yönlendiren bir bilgidir. Kimi kaynaklarda bir adım ötede, büyük şirketlerin ve devletin üst yönetiminde alınan stratejik kararları kapsayan beşincil faaliyetler basamağı da anılır. Sınırlar kaynaktan kaynağa değiştiği için sınav soruları çoğunlukla ilk üç grubu, bazen dördüncülü sorar. Eğitim ve sağlık ders kitaplarının büyük kısmında üçüncül sayılır; üniversitedeki araştırma laboratuvarı ise dördüncülün tipik örneğidir.

Sözel harita: bir tişörtün yolculuğu

Kâğıdına bir ilçe çiz. Güneyde, akarsuyun biriktirdiği geniş bir ova olsun; ovaya pamuk tarlalarını işaretle (1). Ovanın kuzey kenarında, demir yolunun geçtiği yerde bir çırçır ve iplik fabrikası koy (2). Onun hemen doğusuna, organize sanayi bölgesinin içine bir konfeksiyon atölyesi ekle; iplik orada kumaşa, kumaş tişörte dönüşüyor (3). İlçenin en doğusuna, kıyıya bir liman ve yanına bir lojistik deposu çiz (4). İlçe merkezinin ortasına bir alışveriş caddesi ve üzerinde mağazalar yerleştir (5). Son olarak ilçenin batısındaki üniversite kampüsüne bir teknopark koy; orada çalışan ekip tişörtün desenini tasarlıyor ve mağazaların hangi bedenden kaç tane sipariş vereceğini hesaplayan yazılımı geliştiriyor (6).

Okları güneyden kuzeye, oradan doğuya ve merkeze doğru çiz: 1 birincil, 2 ve 3 ikincil, 4 ve 5 üçüncül, 6 dördüncül. Haritada şunu da gör: tarla yerini ovadan, yani doğadan alıyor; fabrika demir yolunun yanına, mağaza kalabalığın ortasına, teknopark ise üniversitenin yanına kurulmuş. Zincirin sonuna doğru gittikçe yer seçiminde doğanın sözü azalıyor.

Özet tablo: faaliyet – sektör – örnek

Dağılışı belirleyen etmenler

Doğanın koyduğu koşullar, yani doğal etmenler, sıcaklık ve yağış düzeni, yeryüzünün engebesi, toprak, su kaynakları ile maden, orman ve balık gibi doğal kaynakların varlığıdır. Bunlar en çok birincil faaliyetleri yönlendirir: kurak bir platoda çeltik ekilmez, maden ancak yatağın bulunduğu yerde çıkarılır.

Beşeri etmenler ise sermaye, teknoloji, nitelikli iş gücü, pazar, ulaşım ağı, enerji arzı ve devlet politikalarıdır. Sanayiden hizmete ve bilgiye doğru ilerledikçe ağırlık bu etmenlere kayar. Bir yazılım şirketini toprağın verimi ilgilendirmez; ona eğitimli insan, hızlı iletişim altyapısı ve müşteri gerekir.

Çalışan nüfusun dağılımı ve gelişmişlik

Bir ülkenin çalışanlarının hangi sektörlerde toplandığı, ekonominin hangi aşamada olduğunu gösterir. Makineleşme yaygınlaştıkça daha az çiftçi daha fazla ürün elde eder; tarladan ayrılan nüfus önce fabrikaya, sonra hizmet işlerine geçer. Bu nedenle gelişmiş ülkelerde tarımda çalışanların payı düşük, hizmette çalışanların payı yüksektir. Az gelişmiş ülkelerde ise çalışanların büyük kısmı hâlâ tarımla geçinir. Gelişmekte olan ülkelerde tarımın payı gerilerken sanayinin ve hizmetin payı artar.

Tablodaki K, L ve M hayalî ülkelerdir; yüzdeler kavramı göstermek amacıyla seçilmiş örnek veri olup hiçbir gerçek devletin istatistiği değildir.

Tabloyu okurken önce birincil sütununa bak: payı en yüksek olan K, tarıma dayalı, az gelişmiş bir ekonomiyi gösterir. M'de tarımla uğraşanlar yüzde birkaçla sınırlıdır ve çalışanların dörtte üçünden fazlası hizmette; gelişmişlik sıralamasında en öndedir. L, tarımın gerilediği, sanayinin güçlendiği bir geçiş evresindedir. Sıralama M > L > K olur. Dikkat: M'nin sanayi payı L'ninkinden düşük; bu, M'nin sanayisinin zayıf olduğu anlamına gelmez, hizmet sektörünün çok büyüdüğünü gösterir.

Türkiye de bu dönüşümü yaşamıştır. Cumhuriyetin ilk on yıllarında çalışanların çoğunluğu tarımdaydı; makineleşme, köyden kente göç ve sanayileşmeyle birlikte tarımın payı zamanla düştü, sanayinin ve özellikle hizmetlerin payı yükseldi. Bugün hizmet sektörü en çok kişiyi çalıştıran sektördür.

Sınıflamanın ilk basamağında en geniş alanı kaplayan faaliyet tarımdır, ama her tarla aynı biçimde işlenmez: kimi çiftçi büyük bir alana az emek ve sermaye koyar, kimi küçük bir parselden makine, gübre ve sulamayla yüksek verim alır. Sonraki derste tarlaya doğanın verdiğiyle çiftçinin eklediğini birbirinden ayıracak, bu katkının azlığına ya da çokluğuna göre tarım biçimlerini tanıyacak ve Türkiye'de hangi ürünün hangi iklimde öne çıktığını göreceğiz.

Örnek 1 — İşi kutusuna koymak

Soru: Aşağıdaki çalışanlardan hangisi ötekilerden farklı bir sektörde yer alır?

• A) Krom ocağında cevher çıkaran işçi
• B) Göl kıyısında ağla sazan avlayan balıkçı
• C) Bir şeker fabrikasında pancarı işleyen operatör
• D) Yaylada koyun güden çoban
• E) Çam ormanında tomruk kesen işçi

Çözüm: Krom çıkarmak, balık avlamak, koyun gütmek ve ağaç kesmek doğadan ürünü doğrudan almaktır; dördü de birincildir. Pancarı şekere dönüştürmek ise ham maddeyi işlemektir, yani sanayidir. Cevap: C.

Örnek 2 — Zincirin halkaları

Soru: Bir zeytinin tükenene kadarki yolu şöyle sıralanıyor: bahçede hasat, fabrikada sıkılıp yağa dönüştürülme, tırla şehre taşınma, markette satılma, bir şirketin satış verilerini analiz eden yazılımla fiyat belirlenmesi. Bu sıranın sektör karşılığı hangisidir?

• A) Birincil – ikincil – üçüncül – üçüncül – dördüncül
• B) Birincil – birincil – ikincil – üçüncül – dördüncül
• C) İkincil – ikincil – üçüncül – üçüncül – dördüncül
• D) Birincil – ikincil – ikincil – üçüncül – üçüncül
• E) Birincil – ikincil – üçüncül – dördüncül – dördüncül

Çözüm: Hasat doğadan almaktır (birincil). Sıkmak ham maddeyi dönüştürür (ikincil). Taşımak ve satmak hizmettir (üçüncül, iki kez). Verilerden fiyat çıkaran yazılım bilgi üretir (dördüncül). Cevap: A.

Örnek 3 — Tablodan gelişmişlik

Soru: Örnek veri: P ülkesinde çalışanların %6'sı birincil, %24'ü ikincil, %70'i hizmet sektöründe; R ülkesinde %47'si birincil, %18'i ikincil, %35'i hizmet sektöründe; S ülkesinde %22'si birincil, %33'ü ikincil, %45'i hizmet sektöründe. Gelişmişlik düzeyi yüksekten düşüğe hangi sırada olabilir?

• A) R – S – P
• B) S – P – R
• C) P – R – S
• D) P – S – R
• E) S – R – P

Çözüm: Tarımın payı azaldıkça ve hizmetin payı arttıkça gelişmişlik yükselir. Birincil paylar P'de 6, S'de 22, R'de 47; hizmet payları da ters yönde 70, 45, 35. Sıralama P, S, R olur. S'nin sanayi payının en yüksek olması onu en gelişmiş yapmaz; geçiş evresini gösterir. Cevap: D.

Örnek 4 — Hangi faaliyet doğaya daha bağlı?

Soru: Bir ülkede aşağıdaki faaliyetlerden hangisinin yer seçimi doğal koşullara en çok bağlıdır?

• A) Bir yazılım firmasının ofis kurması
• B) Bir bankanın yeni şube açması
• C) Bir hazır giyim atölyesinin kurulması
• D) Bir alışveriş merkezinin inşa edilmesi
• E) Fındık bahçesi tesis edilmesi

Çözüm: Fındık bir tarım ürünüdür; belirli sıcaklık, nem ve toprak koşulu ister ve yetiştiği alanı iklim çizer. Ofis, şube, atölye ve alışveriş merkezi ise müşteriye, iş gücüne ve ulaşıma göre yer seçer. Birincil faaliyet doğaya en bağlı gruptur. Cevap: E.

• Madenciliği sanayi sanmak. Cevheri yerden çıkarmak birincildir; o cevheri fabrikada eritip metale çevirmek ikincildir. «Maden» kelimesi gördüğünde işin çıkarma mı, işleme mi olduğuna bak.
• Ürünün adına bakıp sektör seçmek. Soruda «pamuk» geçmesi işi birincil yapmaz: pamuğu toplayan birincil, eğiren ikincil, satan üçüncüldür. Sektörü malın adı değil, o malla yapılan iş belirler.
• Sanayi payı en yüksek ülkeyi en gelişmiş saymak. Gelişmiş ekonomilerde hizmet büyüdüğü için sanayi payı çoğu kez geçiş evresindeki ülkelerden düşük çıkar. Önce tarım payına, sonra hizmet payına bak.
• Eğitim ve sağlığı dördüncül işaretlemek. Ders kitaplarının çoğunda öğretmenlik ve hemşirelik üçüncül hizmettir; dördüncül basamak araştırma, yazılım ve danışmanlık gibi bilgi üretimine ayrılır.
• Hizmet sektörünü «üretmiyor» diye önemsiz görmek. Hizmet mal üretmez ama gelişmiş ekonomilerde en çok kişiyi çalıştıran ve en çok geliri yaratan sektör odur.