Ekosistemin bileşenleri

Bu ders yalnız AYT'nin Coğrafya-1 (C1) testinde sorulur. TYT için çalışıyorsan ekosistemle karşılaşacağın yer Biyoloji testidir; bu sayfayı sonraya bırakabilirsin.

Okul gezisinde Manyas (Kuş) Gölü kıyısındaki gözlem kulesine çıkan Selin'e öğretmeni bir kâğıt uzatıyor: «Buradan gördüğün ekosistemin parçalarını yaz.» Selin hızla doldurur: sazlar, balıkçıllar, karabataklar, sudaki balıklar, kıyıdaki söğütler. Öğretmen listeye bakıp gülümser ve üç şey gösterir: ayaklarının altındaki çamur, bulanık su, tepedeki öğle güneşi. «Bunlar olmasa senin listendeki hiçbir canlı burada olmazdı.» Selin'in unuttuğu yarı, bu dersin ilk yarısı.

• Bir göl kıyısında ya da ormanda gördüğün ögeleri canlı ve cansız diye ayırır, her birinin sistemdeki işini söylersin.
• Üretici, tüketici ve ayrıştırıcı arasındaki ilişkiyi bir göl ya da bozkır örneği üzerinde gösterirsin.
• Tür, popülasyon, komünite, ekosistem ve biyosfer kavramlarını ölçek sırasına koyarsın.
• Sınırlayıcı etmenin bir canlının yeryüzündeki dağılışını nasıl çizdiğini yorumlarsın.

Canlı ile cansızın ortak işi

Ekosistem, belli bir alanda yaşayan canlılarla o alanın cansız ögelerinin birbirini etkileyerek oluşturduğu bütündür. Tanımın kilit sözcüğü «etkileşim»dir: Manyas Gölü'nün suyu sazları besler, sazların kökleri çamuru tutar, ölen sazlar dibe çöküp yeniden toprağa karışır. Parçalardan birini değiştirdiğinde ötekiler de değişir. Coğrafya bu bütüne iki soruyla bakar: hangi bileşen nerede, hangi yoğunlukta bulunuyor ve bu dağılış canlıların yerleşimini nasıl biçimlendiriyor?

Bir ekosistemin büyüklüğü sabit değildir. Bir su birikintisi de, koca bir orman kuşağı da ekosistem olarak incelenebilir; sınırı, araştırmanın sorusu belirler.

Cansız (abiyotik) bileşenler

Selin'in listesinde eksik kalan yarı burasıdır.

• Güneş enerjisi: Sistemi çalıştıran dış kaynaktır. Işık süresi ve geliş açısı enlemle değiştiği için Güneş'ten gelen enerji de yeryüzüne eşit dağılmaz.
• Su: Yağış, akarsu, göl ve yer altı suyu biçiminde bulunur. Bir yöreye düşen yağış, orada hangi bitkilerin tutunabileceğini büyük ölçüde belirler.
• Hava: Canlıların soluduğu oksijeni ve bitkilerin kullandığı karbondioksiti içerir; rüzgâr da tohum ve polen taşır.
• Toprak: Kayanın ayrışmasıyla oluşan, bitkiye su ve mineral sağlayan ince örtüdür. Toprak türleri farklı olduğundan aynı iklimde bile bitki örtüsü yer yer değişir.
• Sıcaklık: Her canlının yaşamını sürdürebildiği bir aralık vardır. Sıcaklık enlem, yükselti ve bakıya göre değiştiği için dağlarda kısa mesafede bile farklı canlı toplulukları görülür.
• Mineraller: Topraktaki ve sudaki çözünmüş maddelerdir; bitkiler bunları kökleriyle alır.

Bu ögelerin hiçbiri tek başına dağılmaz: yağış sıcaklıkla, toprak hem yağışla hem ana kayayla birlikte biçimlenir. Haritada bir ekosistemin sınırını çizen şey çoğu zaman bu ögelerin değiştiği hattır.

Canlı (biyotik) bileşenler

Canlılar ekosistemde besini nasıl edindiklerine göre üç gruba ayrılır.

Üreticiler kendi besinini kendisi yapan (ototrof) canlılardır. Yeşil bitkiler ve sudaki algler Güneş ışığını kullanarak su ve karbondioksitten besin üretir; bu olaya fotosentez denir. Bir ekosistemdeki besinin hepsi ilk olarak üreticilerin elinden geçer.

Tüketiciler besinini başka canlılardan hazır alan (heterotrof) canlılardır. Bitkiyle beslenen otçullar birincil tüketicidir: bozkırdaki çekirge, göldeki bazı küçük balıklar. Otçulu yiyen ikincil, onu yiyen üçüncül tüketicidir. Manyas kıyısındaki balıkçıl balık avladığında bu basamaklardan birine yerleşir.

Ayrıştırıcılar ölü bitki ve hayvanları, dışkıları parçalayan bakteri ve mantarlardır. Parçaladıkları maddedeki mineraller toprağa ve suya geri döner, üreticiler de onları yeniden kullanır.

Üç grup arasındaki ilişki kısaca şöyle kurulur: üretici besini yapar, tüketici onu alır, ayrıştırıcı ikisinin kalıntısını cansız ortama iade eder. Bu ilişkinin ayrıntısı, yani besinin ve enerjinin hangi sırayla aktığı, sonraki dersin işidir.

Kavram merdiveni: türden biyosfere

Ders kitapları ekolojik kavramları küçükten büyüğe sıralar.

• Tür: Birbiriyle çiftleşip verimli döl verebilen benzer bireylerin oluşturduğu gruptur; örneğin ak balıkçıl.
• Popülasyon: Aynı alanda yaşayan bir türün bireylerinin tümüdür; Manyas Gölü'ndeki bütün karabataklar gibi.
• Komünite (birlik): Aynı alanı paylaşan farklı popülasyonların toplamıdır; göldeki sazlar, balıklar, kuşlar ve bakteriler birlikte bir komünite kurar.
• Ekosistem: Komüniteye o alanın suyu, toprağı, havası ve ışığı eklendiğinde ortaya çıkan bütündür.
• Biyosfer: Canlıların bulunduğu bütün katmanların, yani karaların, suların ve atmosferin alt kesiminin kapsadığı yaşam küresidir.

Merdivende cansız ögeler ilk kez ekosistem basamağında içeri girer. Popülasyonla komüniteyi ayıran soru da tektir: kaç tür var?

Habitat ve ekolojik niş

Bir canlının yaşadığı, beslendiği, barındığı yere habitat denir. Ders kitaplarında habitat canlının «adresi» diye anlatılır. Ekolojik niş ise o canlının ekosistemdeki rolüdür: ne yediği, kime besin olduğu, günün hangi saatinde etkin olduğu. Aynı sazlıkta barınan iki kuş türünden biri balık, öteki tohum yiyorsa habitatları ortak, nişleri ayrıdır. Coğrafya bu ayrımı yer ile rol düzeyinde tutar; nişin daha ince sınıflamaları biyolojiye kalır.

Sınırlayıcı etmen ve tolerans

Her canlı bir çevre koşulunun belli bir alt ve üst sınırı arasında yaşayabilir; bu dayanma aralığına tolerans denir. Bir yerde canlının yayılmasını en çok kısıtlayan koşul sınırlayıcı etmen olarak adlandırılır. Ormanın İç Anadolu'nun düzlüklerinde değil de çevresindeki dağlarda kalmasının başlıca nedeni yağışın yetersizliğidir. Tuz Gölü'nün çok tuzlu suyunda ise yalnız tuza dayanıklı az sayıda canlı tutunabilir. Coğrafyanın ilgilendiği nokta tam burasıdır: sınırlayıcı etmenin haritadaki dağılışı, canlının haritadaki dağılışını büyük ölçüde açıklar.

Sözel çizim: göl kıyısında bir ekosistem

Kâğıdın ortasına yuvarlak bir göl çiz. Doğu kenarına gölü besleyen küçük bir dere ekle. Kuzey kıyısını kalın bir şeritle sazlık olarak boya; kıyıya yakın sığ suda bitkiler köklenir. Batı kıyısına birkaç söğüt koy, altında nemli çamur. Gölün ortasını açık su olarak bırak ve yüzeye küçük noktalarla algleri işaretle. Güney kenarının üstüne bir güneş çiz; ışık yüzeyden içeri girer, derine indikçe zayıflar. Açık suya birkaç balık, sazlığa bir balıkçıl, söğüt dalına bir karabatak yerleştir. Son olarak göl tabanına koyu bir katman çiz: çürüyen bitki parçaları ve onları ayrıştıran bakterilerle mantarlar buradadır.

Çizimdeki her ögeyi aşağıdaki tabloyla eşle.

Karada ve suda ekosistem çeşitliliği

Ekosistemler önce yaşam ortamına göre ikiye ayrılır. Karasal ekosistemlerde belirleyici öge çoğunlukla yağış ve sıcaklıktır. Doğu Karadeniz'in bol yağış alan yamaçlarında sık ve çok katlı ormanlar görülür. İç Anadolu'da ise kısa boylu otların baskın olduğu bozkır uzanır; yaz kuraklığı ağacın yayılmasına izin vermez. Sucul ekosistemlerde ışığın ne kadar derine indiği, suyun tuzluluğu ve sıcaklığı öne çıkar. Bir tatlı su gölü ile Akdeniz kıyısındaki tuzlu deniz ortamı, aynı enlemde olsalar bile farklı canlılara ev sahipliği yapar. Türkiye'nin dağlık yapısı, iklim çeşitliliği ve üç yanının denizle çevrili oluşu kısa mesafede çok farklı ekosistemlerin yan yana bulunmasını sağlar.

İnsanın payı

İnsan da ekosistemin içinde bir tüketicidir, ama cansız bileşenleri hızla değiştirebilen tek canlıdır. Sulak alanların tarım için kurutulması, akarsulardan aşırı su çekilmesi, sanayi ve yerleşim atıklarının göllere ulaşması ders kitaplarında ekosistemleri zayıflatan etkiler olarak anlatılır. Bazı göllerimizde su düzeyinin düşmesi kaynaklarda bu etkilerle birlikte iklim koşullarına da bağlanır; tek bir nedene indirgemek doğru olmaz. Koruma alanları ve milli parklar bu baskıya verilen yanıtlardan biridir.

Bileşenleri tanıdık; şimdi aralarındaki trafiği izleme sırası. Bir sonraki derste Güneş'ten gelen enerjinin besin zinciri boyunca bir canlıdan ötekine nasıl geçtiğini, su, karbon, azot ve oksijenin de canlı ile cansız arasında hangi yollarla döndüğünü göreceğiz.

Örnek 1 — Listeden cansızı ayıklamak

Soru: Bir öğrenci bozkır gezisinde şu gözlemleri not ediyor: geven çalısı, tarla faresi, kuru ve ince toprak, öğle saatlerinde kızgın güneş, toprakta küf mantarı. Bu listede kaç abiyotik bileşen vardır?

• A) Bir
• B) Üç
• C) İki
• D) Dört
• E) Beş

Çözüm: Geven çalısı üretici, tarla faresi tüketici, küf mantarı ayrıştırıcıdır; üçü de canlıdır. Kuru toprak ve güneş ise cansız ögelerdir. Mantarı cansız sayan öğrenci B'ye, toprağı da canlı sayan öğrenci A'ya düşer. Cevap: C.

Örnek 2 — Merdivende yer bulmak

Soru: «Bir gölde yaşayan bütün sazan balıkları» ifadesi ekolojik kavram merdiveninde hangi basamağa karşılık gelir?

• A) Popülasyon
• B) Komünite
• C) Tür
• D) Ekosistem
• E) Biyosfer

Çözüm: İfadede tek bir tür ve tek bir alan vardır; bu, popülasyonun tanımıdır. Tür, bir yerle sınırlanmayan genel gruptur; komünite için birden çok tür gerekir; ekosistem ise suyu ve tabanı da içine alır. Cevap: A.

Örnek 3 — Ağacın durduğu çizgi

Soru: Bir dağın kuzey yamacında belli bir yükseltiden sonra ağaçların yerini çayırlar alıyor; aynı dağın güney yamacında bu sınır daha yukarıdadır. Yağışın iki yamaçta benzer olduğu biliniyorsa sınırı belirleyen etmen en çok hangisidir?

• A) Toprağın mineral miktarı
• B) Rüzgârın taşıdığı tohum
• C) Hava basıncı
• D) Ayrıştırıcıların sayısı
• E) Sıcaklık

Çözüm: Yükselti arttıkça sıcaklık düşer. Kuzey yamaç gölgede kaldığından aynı yükseltide daha serindir, bu yüzden ağaç sınırı orada daha aşağıdadır. Yağış eşit verildiğine göre farkı yaratan sıcaklıktır. Cevap: E.

Örnek 4 — Ayrıştırıcı ortadan kalkınca

Soru: Bir göl tabanındaki bakteri ve mantarların bir kirlilik olayıyla büyük ölçüde yok olduğu varsayılıyor. Birkaç yıl içinde en çok hangisi beklenir?

• A) Balıkçıl sayısının hemen artması
• B) Tabanda ölü madde birikmesi ve sudaki bitkilerin mineral sıkıntısı çekmesi
• C) Güneş ışığının derinlere daha kolay inmesi
• D) Gölün tatlı sudan tuzlu suya dönmesi
• E) Algler arasında fotosentezin durması, ışığın yetersiz kalması

Çözüm: Ayrıştırıcılar ölü maddedeki mineralleri suya geri verir. Onlar olmadan ölü sazlar ve hayvan kalıntıları dipte birikir, üreticilerin kullanacağı mineraller azalır. E seçeneği sorunu ışığa bağlıyor; oysa değişen bileşen ışık değil. Cevap: B.

• Ekosistemi canlılardan ibaret saymak. Selin'in hatası: su, toprak, hava, sıcaklık ve ışık da sistemin parçasıdır; çıkarıldıklarında canlılar tutunamaz.
• Mantarı ve bakteriyi cansız sanmak ya da tüketici yazmak. İkisi de canlıdır ve ölü maddeyi parçaladıkları için ayrıştırıcı grubundadır.
• Popülasyon ile komüniteyi karıştırmak. Tek tür varsa popülasyon, birden çok türün bir arada olduğu topluluk komünitedir.
• Habitatı nişle eş tutmak. Habitat canlının bulunduğu yer, niş o yerde üstlendiği roldür; aynı yeri paylaşan iki türün rolü farklı olabilir.
• Sınırlayıcı etmeni en bol bulunan öge sanmak. Kısıtlayan, en az ya da toleransın dışında kalan koşuldur; çölde Güneş bol, su azdır.