Toprak tipleri

Mert'in coğrafya öğretmeni bir proje veriyor: farklı illerden toprak getir, kavanoza koy, etiketle. Mert akrabalarını arıyor. Antalya'daki teyzesi sera kenarından bir avuç gönderiyor: tuğla gibi kırmızı, parmakta yapışıyor. Rize'deki dedesinin çay bahçesinden gelen koyu kahverengi ve nemli, içinde çürümüş yaprak parçaları var. Konya'daki amcasının buğday tarlasından gelen açık kahve, kuru ve tozlu. Amca bir de not düşmüş: «Tuz Gölü tarafındaki tarlanın üstü beyaz kabuk bağlıyor, oradan almadım.» Dördüncü kavanozu Bafra'daki kuzeni dolduruyor: ince, yumuşak, katman katman bir çamur. Masada yan yana duran bu kavanozlar Mert'e bir soru soruyor: aynı ülkenin toprağı neden bu kadar farklı renkte, dokuda ve verimde?

• Bir toprağı oluşumunda baskın olan etkene bakarak zonal, intrazonal ya da azonal grupta sınıflandırırsın.
• Laterit, terra rossa, kahverengi orman toprağı, çernozyom, podzol ve tundra topraklarını iklim kuşaklarıyla eşleştirirsin.
• Türkiye'de başlıca toprak tiplerinin hangi bölgelerde yayıldığını sözel bir haritadan okursun.
• Erozyonun nedenlerini ve sonuçlarını açıklayıp bir arazi için uygun koruma önlemini seçersin.

Sınıflandırmanın tek sorusu: hangi etken baskın?

Toprağın ana kaya, iklim, canlılar, yer şekli ve zamanın ortak ürünü olduğunu, bir toprak profilinin de üst üste dizilen horizonlarla okunduğunu artık biliyorsun. Bu etkenler her yerde aynı ağırlıkta çalışmaz. Toprak tiplerini ayırırken coğrafyacı şunu sorar: bu profili en çok hangisi biçimlendirmiş?

Cevap iklimse, yani yağış ve sıcaklık uzun süre işleyip horizonları tam geliştirmişse, toprak zonal (kuşak) gruba girer. Bunlar olgun topraklardır ve iklim kuşaklarını izleyerek dünyaya yayılırlar. Cevap yerel bir koşulsa, örneğin altta yatan kalker, yüzeye yakın taban suyu ya da biriken tuz iklimin etkisini bastırmışsa, toprak intrazonal (kuşak içi) gruptadır. Bir iklim kuşağının ortasında, o kuşağa uymayan bir leke gibi dururlar. Üçüncü durumda toprak yerinde oluşmamış, akarsu, yerçekimi, rüzgâr ya da buzul tarafından başka yerden getirilip yığılmıştır. Horizon gelişecek kadar zaman geçmemiştir. Bunlar azonal (kuşaksız) topraklardır: genç, taşınmış ve çoğu zaman horizonsuz.

Zonal topraklar: Ekvator'dan kutba bir yolculuk

Sıcaklık ve yağışın topraktaki işini iki sezgiyle izleyebilirsin. Sıcaklık arttıkça kimyasal ayrışma hızlanır. Yağış arttıkça sızan su çözünen maddeleri aşağı yıkar. Bu iki ipucuyla Ekvator'dan kutuplara doğru yürü.

Laterit. Ekvatoral bölgede termometre her ay yüksek okur, yağmur da hemen her gün düşer. Kayaç derin bir katmana kadar ayrışır, bol yağış çözünen besinleri aşağı süpürür. Geriye çözünmesi güç demir ve alüminyum bileşikleri kalır; toprağa kızıl rengi veren de demirdir. Yağmur ormanı gür olduğu hâlde laterit verimsizdir. Dökülen yapraklar sıcakta hemen ayrışır, besin toprakta birikmeden yeniden bitkiye geçer. Orman kesilince bu döngü kopar ve açılan tarla birkaç yıl içinde tükenir.

Terra rossa. Akdeniz ikliminin yağışlı kışı yıkamayı, kurak ve sıcak yazı da demirin yükseltgenmesini sağlar. Kalker suda çözünüp uzaklaşırken içine karışmış kil ile demirli maddeler suya karışamaz ve yerinde birikir. Karstik şekiller dersinde dolin tabanında biriktiğini gördüğün kırmızı, killi toprak buydu. Türk ders kitapları onu «kırmızı Akdeniz toprağı» diye de anar ve Akdeniz ikliminin zonal toprağı olarak verir. Mert'in Antalya kavanozundaki renk bu topraktan geliyor.

Kahverengi orman toprağı. Ilıman ve her mevsim nemli iklimlerde yaprak döken ormanlar her sonbahar yere kalın bir yaprak örtüsü bırakır. Sıcaklık laterit kuşağındaki kadar yüksek olmadığından bu örtü yavaş ayrışır ve üst katmanda humus birikir. Toprak koyu kahverengidir ve yıkanma orta düzeydedir. Türkiye'de ders kitapları bu toprağı Karadeniz ile Marmara'nın nemli, ormanlık kesimlerinde gösterir; Rize kavanozu bu gruptandır.

Çernozyom. Rusça «kara toprak» anlamına gelir. Karasal iklimin bozkırlarında otlar her yıl kurur, kökleriyle birlikte toprağa karışır. Yağış besinleri derine yıkayacak kadar bol değildir. Böylece kalın, kapkara, humusça çok zengin bir üst katman oluşur. Dünyanın en verimli zonal toprağı sayılır ve Ukrayna ile Rusya'nın güney bozkırları başta olmak üzere orta enlemlerin geniş tahıl ovalarında yayılır. Türkiye'de geniş yer kaplamaz; ders kitapları Kuzeydoğu Anadolu'nun yüksek düzlüklerindeki sınırlı alanlardan söz eder.

Kahverengi bozkır toprağı. Yağış çernozyom kuşağından da azalınca ot örtüsü seyrekleşir, humus inceleşir, renk açık kahveye döner. Yıkanma zayıf kaldığından kireç derine taşınamaz ve profilin alt kesiminde birikir. Türkiye'de en geniş yayılışı İç Anadolu'dadır; Konya kavanozu bu toprağı temsil ediyor. Kuraklık daha da artarsa toprak incelir ve organik maddesi neredeyse kaybolur; çöl topraklarının başlıca özelliği budur.

Podzol. Kuzeye, soğuk ve nemli tayga kuşağına çıkınca iğne yapraklı ormanlara girersin. İğne yapraklar ayrışırken toprağı asitleştirir. Asitli su üst katmandaki demir ve besinleri aşağı yıkar, geride ağarmış bir katman kalır. Adı da Rusçada «küle benzeyen» anlamıyla bu rengi anlatır. Podzol verimsizdir ve Türkiye'de önemli bir yer tutmaz.

Tundra toprakları. Kutba yakın kesimde yaz kısa ve serindir; alt katman yıl boyu donmuş kalır. Eriyen su aşağı sızamayıp yüzeyde göllenir, bu yüzden toprak bataklık görünümlüdür. Soğukta bitki artıkları ayrışamaz ve toprak ince kalır.

İntrazonal topraklar: yerel koşul iklime baskın gelince

Rendzina kalker ve marn gibi kireçli kayaçların üzerinde oluşur. Bol kireç toprağın kimyasını öyle güçlü belirler ki farklı iklimlerde bile benzer, koyu renkli ve kireçli bir toprak ortaya çıkar. Türkiye'de kireçli kayaçların yüzeye çıktığı yerlerde dağınık alanlarda görülür.

Tuzlu (halomorfik) topraklar kurak iklimdeki kapalı havzalarda oluşur. Taban suyu kılcal yollarla yüzeye yükselir, buharlaşır, içindeki tuz toprakta kalır. Göller dersinde Tuz Gölü kıyısında gördüğün beyaz kabuk tarlada da oluşabilir; Mert'in amcasının uyarısı bunu anlatıyordu. Türkiye'de Tuz Gölü çevresi, Konya Ovası'nın bazı kesimleri ve Iğdır Ovası bu sorunla anılır. Yanlış sulama ve kötü drenaj da tuzlanmayı hızlandırır.

Bataklık (hidromorfik) toprakları taban suyunun yüzeye çok yakın olduğu, toprağın sürekli ıslak kaldığı yerlerde gelişir. Hava girmediği için organik madde tam ayrışmaz ve toprak koyu, çamurlu bir yapı kazanır. Delta kıyılarındaki sazlık alanlar ile çanak tabanlarındaki sulak düzlükler tipik yerleridir.

Azonal topraklar: getirilmiş ve genç

Alüvyal topraklar akarsuların taşıyıp delta ve taban ovalarına bıraktığı ince malzemeden oluşur. Her taşkın yeni bir katman ekler, bu yüzden profilde horizon yerine üst üste serilmiş tabakalar görülür. Farklı yerlerden gelen bu malzeme mineral bakımından zengindir. Tarım açısından en verimli topraklar sayılırlar. Çukurova, Bafra ve Çarşamba ovaları ile Gediz ve Büyük Menderes'in taban ovaları Türkiye'deki başlıca örneklerdir. Mert'in Bafra kavanozundaki katmanlı çamur alüvyondur.

Kolluvyal topraklar yamaçtan yerçekimi ve yüzey sularıyla aşağı inen malzemenin dağ eteklerinde birikmesiyle oluşur. Taneleri alüvyona göre daha iri ve köşelidir. Dağ eteklerindeki bağ ve bahçeler sık sık bu topraklar üzerinde kurulur.

Ders kitapları bu gruba başka taşıma ürünlerini de ekler. Volkanların püskürttüğü kül çevredeki arazinin üstüne serilip zamanla ayrışınca volkanik topraklar oluşur. Rüzgârın uzaklara taşıdığı ince tozun yığılmasıyla lös meydana gelir; ders kitapları en tanınmış örnek olarak Çin'deki lös platosunu verir. Buzulun eriyip çekildiği yerde bıraktığı karışık malzeme de moren topraklarını oluşturur.

Tablo: üç grup ve örnekleri

Sözel harita: Türkiye'de toprak dağılışı

Boş bir Türkiye haritası çiz. Önce kuzeyde Karadeniz kıyısı boyunca, batıda Marmara'nın çevresini de içine alan uzun bir şerit boya ve «kahverengi orman toprağı» yaz. Sonra güneybatı ve güney kıyısına, Ege'den Antalya'ya ve Hatay'a uzanan ince bir kuşak çek; bu kuşağı kırmızıya boya ve «terra rossa» yaz. İki kuşağın arasında kalan ülkenin ortasına, Ankara, Konya ve Kayseri'yi içine alan geniş bir alan koy: «kahverengi bozkır toprağı». Bu alanın ortasına, Tuz Gölü'nün çevresine küçük beyaz bir leke ekle: «tuzlu toprak». Aynı beyaz lekeyi en doğuda, Aras'ın kenarındaki Iğdır Ovası'na da koy. Şimdi kıyılara dön ve akarsu ağızlarına sarı noktalar yerleştir: Kızılırmak'ın ağzına Bafra, Yeşilırmak'ın ağzına Çarşamba, Seyhan ile Ceyhan'ın arasına Çukurova, Ege'de Gediz ile Büyük Menderes'in vadilerine birer uzun sarı şerit. Bunlar alüvyal topraklardır. Haritayı bitirince bir düzen göreceksin: zonal kuşaklar iklim bölgelerini izler, azonal lekeler akarsu ağızlarına ve vadilere, intrazonal lekeler ise kapalı ve kurak çanaklara dağılır.

Toprağın kaybı: erozyon

Dış kuvvetler modülünde, bitki örtüsü kalkınca suyun ve rüzgârın yüzeydeki toprağı nasıl götürdüğünü görmüştün. Bu taşınma toprağın gözüyle bakıldığında bir kayıptır ve adı erozyondur. Toprak çok yavaş oluşur; bir sağanağın birkaç saatte götürdüğü katmanın yerine yenisinin gelmesi çok uzun zaman alır.

Erozyonu hızlandıran nedenler doğal ve beşerî diye iki gruba ayrılır. Doğal tarafta eğimin fazlalığı, yaz kuraklığının toprağı gevşetmesi, ardından gelen sağanaklar ve seyrek bitki örtüsü vardır. Beşerî tarafta ormanın kesilmesi ya da yakılması, meranın taşıyabileceğinden fazla hayvanla otlatılması, tarlanın yamaç boyunca aşağı doğru sürülmesi ve toprağın nadasla uzun süre çıplak bırakılması gelir. Türkiye'de dağlık ve eğimli arazinin geniş yer tutması, doğal koşulları erozyona açık kılar.

Sonuçları zincir hâlinde ilerler: tarlanın verimli üst katmanı gider ve ürün düşer, taşınan malzeme barajları doldurur, çıplak yamaçta sel daha sık ve şiddetli olur, kurak alanlarda süreç çölleşmeye varabilir. Önlemler de bu nedenleri tersine çevirir. Eğimli yamaçlarda taraçalama (basamak yapma) suyun hızını keser. Ağaçlandırma ve mera alanlarının dinlendirilmesi toprağı köklerle bağlar. Tarlayı eğime dik sürmek her saban izini küçük bir sete çevirir. Nadas alanlarını azaltmak toprağın çıplak kaldığı süreyi kısaltır. Kurak düzlüklerde ağaç sıralarıyla kurulan rüzgâr perdeleri de taşınmayı yavaşlatır.

Kavanozdan ormana

Bu dersteki zonal tiplerin neredeyse hepsi bir bitki topluluğuyla birlikte anıldı: yağmur ormanı ile laterit, bozkır otları ile çernozyom, tayga ile podzol. Toprak bitkiyi besledi, bitki de toprağa humusunu ya da asidini verdi. Peki iklim bu bitki topluluklarını dünyaya hangi düzenle dağıtıyor? Sıradaki ders, büyük bitki kuşaklarını, yani biyomları ele alıyor: yağmur ormanı, savan, bozkır, maki, iğne yapraklı orman ve tundra; her birinin hangi sıcaklık ve yağış koşulunda ortaya çıktığı ve Türkiye'nin bitki örtüsünün bu kuşaklardan hangilerini taşıdığı.

Örnek 1 — Baskın etkeni bulmak

Soru: Yarı kurak iklimdeki bir ovanın çoğunda kahverengi bozkır toprağı yaygındır. Ovanın ortasındaki kapalı çukurda ise yüzeyi beyaz kabuk bağlamış, bitki yetiştirmeye elverişsiz bir toprak bulunur. Bu çukurdaki toprak hangi gruba girer ve neden?

• A) Zonal; çünkü bölgenin iklimine bağlı olarak oluşmuştur.
• B) Azonal; çünkü akarsu tarafından getirilmiştir.
• C) İntrazonal; çünkü taban suyunun buharlaşmasıyla biriken tuz iklimin etkisini bastırmıştır.
• D) Zonal; çünkü humusça zengindir.
• E) Azonal; çünkü buzul tarafından bırakılmıştır.

Çözüm: Çukurun çevresi ovanın iklimine uygun zonal toprakla kaplıdır, demek ki çukurdaki farkı iklim yaratmamıştır. Beyaz kabuk tuz birikimini, kapalı çukur da suyun dışarı akamadığını gösterir. Yerel bir koşul iklime baskın geldiği için toprak tuzlu intrazonal topraktır. Cevap: C.

Örnek 2 — Profil ipuçlarından iklime

Soru: Bir toprak profilinde üst katman ağarmış, kül rengindedir; toprak asitlidir ve besin maddelerinin büyük kısmı aşağı yıkanmıştır. Bu toprağın oluştuğu ortam için hangisi söylenebilir?

• A) Her ay sıcak ve bol yağışlı, yağmur ormanıyla kaplı bir alan
• B) Soğuk ve nemli, iğne yapraklı ormanların yayıldığı bir alan
• C) Yazları kurak, kışları ılık ve yağışlı, kalker üzerinde bir alan
• D) Yarı kurak, seyrek otlarla kaplı bir bozkır
• E) Akarsuyun taşkın ovası

Çözüm: Kül rengi, asitlik ve güçlü yıkanma podzolun üç belirtisidir. Asitliği iğne yaprakların ayrışması verir, yıkanmayı ise nemli ve serin iklim sağlar. Bu ortam tayga kuşağıdır. Cevap: B.

Örnek 3 — Gür orman, fakir toprak

Soru: Ekvatoral bölgede yağmur ormanı kesilerek açılan tarlalarda ürünün birkaç yıl içinde hızla düşmesi en iyi hangisiyle açıklanır?

• A) Toprakta humusun çok kalın olması ve bitkilerin onu kullanamaması
• B) Sıcaklığın düşük olması nedeniyle kimyasal ayrışmanın yavaş işlemesi
• C) Toprağın akarsuyla getirilmiş genç bir toprak olması
• D) Besinlerin bitki ile toprak arasında hızla döndüğü, yoğun yağışın da kalanını yıktığı lateritte orman kalkınca besin döngüsünün kopması
• E) Toprağın tuz birikimi nedeniyle çoraklaşması

Çözüm: Lateritte organik madde sıcakta hızla ayrışır, besinler toprakta birikmeden ağaca geri döner. Bol yağış da çözünen maddeleri aşağı taşır. Orman kalkınca bu döngü durur ve toprakta tarlayı besleyecek birikim bulunmaz. Cevap: D.

Örnek 4 — Doğru önlemi seçmek

Soru: Bir köyün tarlaları dik bir yamaçtadır; her sağanaktan sonra tarlanın alt ucunda çamur birikmekte, üst kesimde ise taşlar yüzeye çıkmaktadır. Bu sorunu azaltmak için en uygun önlem hangisidir?

• A) Yamacı basamaklara bölmek ve tarlayı eğime dik sürmek
• B) Tarlayı her yıl nadasa bırakmak
• C) Yamaçtaki çalıları temizleyip ekim alanını genişletmek
• D) Daha fazla hayvanı yamaçta otlatmak
• E) Sürümü yamaç boyunca yukarıdan aşağı yapmak

Çözüm: Belirtiler suyun yamaçtan hızla akıp üst toprağı aşağı taşıdığını gösteriyor. Basamaklar suyun hızını keser, eğime dik açılan saban izleri de akışı tutan küçük setler oluşturur. Öteki seçeneklerin hepsi toprağı ya çıplak bırakır ya da suya hazır bir oluk açar. Cevap: A.

• Gür ormanın altında verimli toprak beklemek. Yağmur ormanının toprağı olan laterit yıkanmış ve fakirdir; besin toprakta değil bitkide döner.
• Terra rossayı alüvyal toprakla karıştırmak. İkisi de Akdeniz kıyısında olabilir, ama terra rossa kalker üzerinde yerinde oluşur ve olgundur; alüvyal toprak akarsuyun getirdiği genç bir birikimdir.
• Azonal toprağı verimsiz sanmak. Horizonsuz olmak fakirlik demek değildir; alüvyal topraklar tarımda en verimli olanlardır.
• Her kara toprağı çernozyom saymak. Bataklık toprakları da koyu renklidir, ama rengi sürekli ıslaklıkta ayrışamayan organik maddeden alır ve bir yerel koşulun ürünüdür.
• Tuzlanmayı yalnız doğal bir süreç görmek. Kapalı havza ve kuraklık zemini hazırlar, ama aşırı sulama ve kötü drenaj tuzlanmayı insan eliyle de hızlandırır.
• Nadası toprağı koruyan bir uygulama sanmak. Nadas tarlayı dinlendirir, ama çıplak kalan toprak bu sürede rüzgâra ve yağmura açıktır.