Okyanus ve denizler

Okyanus ve denizler konusu TYT listesine girmez; AYT oturumundaki Coğrafya-1 (C1) testine aittir. Hedefin yalnız TYT ise bu sayfayı geçip toprak oluşumuna ilerleyebilirsin.

Ağustosta Kaş'ta denize giren Emre ilk dakikada bir şey fark ediyor: kollarını kıpırdatmadan sırtüstü yatabiliyor, ağzına kaçan su da gözünü daha çok yakıyor. Temmuzda Şile'de aynı hareketi denediğinde bacakları yavaş yavaş aşağı çekilmişti. Eve dönüş yolunda köprüden İstanbul Boğazı'na bakarken aklına bir soru takılıyor: Karadeniz'in suyu buradan Marmara'ya akıyorsa, Kaş'taki o acı, ağır su Karadeniz'e hiç ulaşmıyor mu? Cevap, denizlerin tuzunu neyin belirlediğinde ve suyun bazen üst üste iki ayrı yöne akabilmesinde saklı.

• Açık, iç ve kapalı denizleri okyanusla bağlantılarına göre ayırırsın.
• Bir denizin tuzluluğunu buharlaşma, yağış, akarsu girişi, buz erimesi ve karışma üzerinden açıklarsın.
• Türkiye denizlerini tuzluluk ve sıcaklık yönünden sıralar, boğaz akıntılarının iki katlı yapısını yoğunluk farkıyla yorumlarsın.
• Büyük okyanus akıntılarını sıcak ya da soğuk diye tanır ve geçtikleri kıyının iklimine etkisini çıkarırsın.

Okyanus, deniz ve aradaki bağ

Yeryüzünün yaklaşık dörtte üçü suyla örtülüdür ve bu suyun büyük kısmı birbirine bağlı tek bir dünya okyanusunun parçasıdır. Ders kitapları bu bütünü kıtaların sınırladığı büyük havzalara böler: Büyük (Pasifik) Okyanus en geniş ve en derin olanıdır, onu Atlas (Atlantik) ve Hint okyanusları izler. Kuzey Buz Denizi bazı kaynaklarda okyanus, bazılarında deniz olarak geçer; Antarktika'yı çevreleyen sular da kimi kaynaklarda Güney Okyanusu adıyla ayrı sayılır.

Denizler okyanuslardan küçüktür ve onları ayırmanın sınavdaki ölçütü, okyanusla kurdukları bağdır.

Açık deniz: Okyanusa geniş bir ağızla bağlanır; suyu okyanus suyuyla serbestçe karışır. Kuzey Denizi ve Arap Denizi ders kitabı örnekleridir.

İç deniz: Karaların arasına sokulmuştur, okyanusa yalnız dar boğazlarla ulaşır. Akdeniz Atlas Okyanusu'na Cebelitarık'tan, Kızıldeniz Hint Okyanusu'na Babülmendep'ten açılır. Karadeniz, Marmara ve Baltık da bu gruptadır. Dar bağlantı karışmayı kısıtladığından iç denizlerin tuzluluğu ve sıcaklığı okyanustan belirgin biçimde ayrılabilir.

Kapalı deniz: Okyanusla hiçbir doğal bağlantısı yoktur. Hazar Denizi en bilinen örnektir; Lut Gölü (Ölü Deniz) ve Aral da bu başlıkta anılır. Kaynaklar bunların gerçekte büyük tuzlu göller olduğunu da not eder.

Deniz suyunun tuzu neye göre değişir

Deniz suyunda çözünmüş tuz miktarı binde (‰) ile gösterilir: 1.000 gram deniz suyundaki gram cinsinden tuz. Okyanusların ortalaması ders kitaplarında yaklaşık ‰35 olarak verilir. Asıl soru, bir denizin bu ortalamadan neden saptığıdır. Cevabı bir hesap gibi düşün: suyu eksilten ama tuzu bırakan her süreç tuzluluğu yükseltir, tuz getirmeden su ekleyen her süreç düşürür.

• Buharlaşma suyu havaya taşır, tuz geride kalır. Sıcak, açık ve rüzgârlı havada tuzluluk yükselir.
• Yağış yüzeye tatlı su katar ve tuzluluğu düşürür.
• Akarsu girişi de tatlı sudur. Büyük nehirlerin döküldüğü denizler daha az tuzludur.
• Buzulların ve deniz buzunun erimesi yüzeyi tatlılaştırır. Tersine, deniz suyu donarken tuzun büyük kısmı buza girmez, alttaki suda kalır.
• Karışma eşitleyicidir. Okyanusla geniş bağlantısı olan bir deniz ortalamaya yakın kalır; bağlantısı yalnız dar boğazlardan geçen deniz kendi koşullarının izini daha çok taşır.

Bu beş etkenin dengesi okyanusun yüzeyinde enlemlere göre belirgin bir düzen kurar. En yüksek yüzey tuzluluğu Ekvator'da değil, dönenceler çevresinde görülür: orada alçalan kuru hava yağışı engeller, açık gökyüzü ve sıcaklık buharlaşmayı artırır. Ekvator boyunda sıcaklık daha yüksek olduğu hâlde neredeyse her gün düşen konveksiyonel yağışlar yüzeye tatlı su kattığından tuzluluk dönencelerdekinin biraz altında kalır. Kutuplara doğru buharlaşma zayıflar, buzların erimesi tatlı su ekler ve tuzluluk düşer. Kurak kuşaktaki iç denizlerin, örneğin Kızıldeniz'in, tuzluluğunun yüksek olduğu anlatılır; serin ve büyük nehirlerle beslenen Baltık ise düşük tuzluluğun ders kitabı örneğidir.

Türkiye kıyılarındaki dört deniz

Türkiye'yi çevreleyen denizler aynı etkenlerle sıralanır. Tuzluluk kuzeyden güneye artar: en az Karadeniz'de, sonra Marmara'da, sonra Ege'de, en fazla Akdeniz'dedir. Yüzey suyu sıcaklığı da aynı yönde artar.

Kesin binde değerleri kaynaktan kaynağa ve ölçüm derinliğine göre değiştiği için sınavda sorulan bilgi bu sıradır. Karadeniz'in derinlerinde oksijenin çok az olduğu, canlıların daha çok üst katmanlarda yaşadığı da kaynaklarda anlatılır; tuzlu ve ağır alt su ile hafif üst su pek karışmaz.

Boğazlarda iki kat akıntı

Emre'nin sorusunun cevabı yoğunluktadır. Tuzlu su, az tuzlu sudan ağırdır. Karadeniz'e dökülen bol tatlı su hem tuzluluğu düşürür hem su düzeyini Marmara'nınkinin biraz üzerinde tutar. Bu yüzden İstanbul Boğazı'nın yüzeyinde hafif ve az tuzlu Karadeniz suyu güneye, Marmara'ya akar; buradan Çanakkale Boğazı'yla Ege'ye geçer. Dipte ise ağır ve tuzlu Ege-Akdeniz suyu ters yönde, Çanakkale'den Marmara'ya, oradan İstanbul Boğazı'nın tabanından Karadeniz'e sokulur. İki su kütlesi farklı yoğunlukta olduğu için birbirine pek karışmadan üst üste kayar. Kaş'taki ağır su yani Karadeniz'e ulaşır, ama denizin dibinden.

Deniz suyunun sıcaklığı

Yüzey suyunun sıcaklığı üç değişkene bağlıdır. Enlem: Güneş ışınlarının geliş açısı küçüldükçe su daha az ısınır; yüzey sıcaklığı Ekvator'dan kutuplara azalır. Mevsim: Sıcaklık ve dağılışı dersinde gördüğün gibi su karadan geç ısınıp geç soğur, bu yüzden denizlerde yıllık sıcaklık farkı karalardakinden küçüktür. Derinlik: Güneş enerjisi yalnız üst katmanı ısıtır; dalga ve rüzgâr bu ılık katmanı karıştırır. Altında sıcaklık hızla düşer, derinlerde ise su soğuk ve neredeyse değişmeyen bir düzeyde kalır. Akıntılar da yüzey sıcaklığını enleme göre beklenenden saptırır; şimdi onlara geçiyoruz.

Akıntıları kim yürütür

Okyanus akıntısı, belli bir yönde sürekli hareket eden geniş su kuşağıdır. Rüzgârlar dersindeki üç fikir burada yeniden işe yarar.

Sürekli rüzgârlar. Rüzgâr yüzeyi sürükler. Alizeler dönencelerden Ekvator'a doğru eserek suyu doğudan batıya iter ve iki yarım kürede Ekvator'a paralel akıntılar oluşturur. Orta enlemlerde batı rüzgârları suyu batıdan doğuya taşır.

Yoğunluk farkı. Soğuk ve tuzlu su ağırlaşıp batar, yerini daha hafif su alır. Boğazlardaki iki katlı akış bunun küçük ölçekli örneğiydi; okyanuslarda da derin akıntıların başlıca kaynağı budur.

Dünya'nın dönüşü. Hareket eden su, hava gibi, Kuzey Yarım Küre'de gidişinin sağına, Güney Yarım Küre'de soluna sapar. Kıtaların kıyıları da akıntının önünü keserek onu kuzeye ya da güneye çevirir.

Akıntının sıcak ya da soğuk sayılması geldiği yere bağlıdır: Ekvator'dan yüksek enleme giden akıntı geçtiği sulardan ılıktır ve sıcak akıntı adını alır; yüksek enlemden Ekvator'a inen ise soğuk akıntıdır.

Sözel harita: büyük akıntı halkaları

Bir dünya haritası çiz ve dönencelerin iki yanındaki okyanusları izle. Kuzey Atlas'ta Ekvator'un hemen kuzeyinde, Afrika'dan Amerika'ya doğru batıya giden bir ok çiz. Ok Amerika kıyısına çarpınca kuzeye kıvrılsın ve Kuzey Amerika'nın doğu kıyısı boyunca yükselsin: bu Golfstrim (Gulf Stream), sıcak bir akıntıdır. Orta enlemlerde oku doğuya, Avrupa'ya doğru çevir; Kuzey Atlantik Akıntısı adıyla Batı ve Kuzey Avrupa kıyılarına uzanır. Avrupa'nın batısında güneye dönen kolu Afrika'nın kuzeybatı kıyısı boyunca inen Kanarya Akıntısı olarak işaretle; soğuktur ve halkayı kapatır. Bu halka saat yönünde döner. Kuzey Amerika'nın kuzeydoğusunda, Grönland ile Kanada arasından güneye inen ayrı bir ok daha çiz: Labrador Akıntısı, soğuktur ve buzdağlarını güneye taşır.

Büyük Okyanus'un kuzeyinde aynı halkayı kur. Batı kolu Japonya'nın doğu kıyısı boyunca kuzeye çıkan Kuroşiodur, sıcaktır; doğu kolu Kuzey Amerika kıtasının Büyük Okyanus kıyısını izleyerek güneye iner ve soğuktur.

Güney Yarım Küre'de halkalar saat yönünün tersine döner. Şili ve Peru kıyılarını izleyerek kuzeye, Ekvator'a doğru çıkan Humboldt (Peru) Akıntısı ile Afrika'nın güneybatı kıyısını yalayarak kuzeye çıkan Benguela Akıntısı soğuktur; Güney Amerika'nın doğu kıyısında güneye inen Brezilya Akıntısı ise sıcaktır. Antarktika'nın çevresinde batı rüzgârlarının sürüklediği akıntı kıtayı batıdan doğuya doğru dolanır. Hint Okyanusu'nun kuzeyinde akıntıların musonlarla mevsimden mevsime yön değiştirdiği anlatılır.

Haritaya bir kez daha bak ve bir düzen gör: dönence halkalarında kıtaların doğu kıyılarından sıcak, batı kıyılarından soğuk akıntılar geçer.

Akıntının kıyıya bıraktığı iz

Sıcak akıntılar geçtikleri kıyıyı aynı enlemdeki başka kıyılardan ılık tutar. Üzerindeki hava ısınıp nem aldığı için kararsızlaşır, yağış artar. Golfstrim'in kuzeye uzanan kolu sayesinde Norveç kıyılarındaki limanların kışın donmadığı, Batı Avrupa'nın kışlarının enlemine göre yumuşak geçtiği anlatılır.

Soğuk akıntılar kıyıyı serinletir. Soğuk su üzerindeki havayı alttan soğutur; alttaki hava ağırlaşıp yükselmez, hava kararlı olur ve yağış azalır. Bu yüzden dönence kıyılarında soğuk akıntıların önünden geçtiği kesimlerde kıyı çölleri uzanır: Humboldt'un yanında Atacama, Benguela'nın yanında Namib. Soğuk sular plankton bakımından zengin olduğundan bu kıyılarda balıkçılık gelişmiştir; Peru açıkları ders kitaplarının bilinen örneğidir. Kanarya Akıntısı'nın geçtiği Afrika kıyısının da kurak olduğu görülür.

Sıcak ile soğuk akıntının buluştuğu yerlerde ılık nemli hava soğuk suyun üzerinde yoğunlaşır ve sık sis oluşur; besince zengin sular da büyük balıkçılık sahaları yaratır. Golfstrim ile Labrador'un karşılaştığı Newfoundland açıkları bunun klasik örneğidir.

Gel-git

Ay'ın ve daha az ölçüde Güneş'in çekim gücü deniz yüzeyini gün içinde düzenli aralıklarla kabartıp alçaltır. Bu harekete gel-git denir; suyun yükselmesi med, çekilmesi cezir adını alır. Okyanus kıyılarında belirgin olan bu salınım, Türkiye'yi çevreleyen iç denizlerde oldukça zayıftır.

Denizin tuzu, sıcaklığı ve akıntıları buraya kadar hep suyun hikâyesiydi. Bir sonraki derste karaya, ayağımızın bastığı ince katmana dönüyoruz: ana kayanın parçalanmış malzemesinin iklim, canlılar, eğim ve zamanın ortak işiyle nasıl toprağa dönüştüğünü ve bir yol yarmasının duvarında üst üste görünen renkli bantların, yani toprak horizonlarının neyi anlattığını göreceğiz.

Örnek 1 — Bağlantıya göre sınıflama

Soru: Aşağıdaki eşleştirmelerin hangisi deniz türlerini okyanusla bağlantılarına göre doğru gösterir?

• A) Hazar: iç deniz · Akdeniz: kapalı deniz · Kuzey Denizi: açık deniz
• B) Hazar: açık deniz · Karadeniz: iç deniz · Arap Denizi: kapalı deniz
• C) Hazar: kapalı deniz · Kızıldeniz: iç deniz · Kuzey Denizi: açık deniz
• D) Baltık: kapalı deniz · Hazar: iç deniz · Akdeniz: açık deniz
• E) Karadeniz: açık deniz · Hazar: kapalı deniz · Baltık: açık deniz

Çözüm: Hazar'ın okyanusa hiçbir doğal bağı yoktur, kapalıdır. Kızıldeniz Hint Okyanusu'na yalnız Babülmendep gibi dar bir boğazla açıldığı için iç denizdir. Kuzey Denizi Atlas'a geniş bir ağızla bağlanır, açık denizdir. Öteki seçeneklerin her birinde en az bir denizin türü yanlış yazılmıştır. Cevap: C.

Örnek 2 — İki denizin tuz hesabı

Soru: Örnek veriye göre aynı yarım kürede iki iç deniz şöyle betimleniyor. X: 25–30° enlemleri arasında, çevresi çöl, büyük akarsu girişi yok. Y: 55–60° enlemleri arasında, serin, birçok büyük nehir dökülüyor. Bu iki denizin tuzluluğu için hangisi beklenir?

• A) X'in tuzluluğu Y'den yüksektir; X'te buharlaşma güçlü, tatlı su girişi zayıftır.
• B) İkisinin tuzluluğu eşittir, çünkü ikisi de iç denizdir.
• C) Y'nin tuzluluğu yüksektir, çünkü nehirler denize tuz taşır.
• D) X'in tuzluluğu düşüktür, çünkü sıcak su tuzu çözer.
• E) Tuzluluğu yalnız derinlik belirler, verilen bilgiler yetmez.

Çözüm: X dönence kuşağında, yağışı az, buharlaşması fazla bir denizdir; tuz geride birikir. Y'de buharlaşma zayıf, akarsuların getirdiği tatlı su bol olduğundan tuzluluk düşer. İç deniz olmak ikisinin de okyanusla az karıştığını söyler; bu, aradaki farkı kapatmaz, büyütür. Cevap: A.

Örnek 3 — Dipte ters yöne giden ip

Soru: İstanbul Boğazı'nda bir araştırma teknesinden suya bırakılan iki şamandıradan yüzeyde kalanı güneye, Marmara'ya doğru sürükleniyor; derine indirilen ağırlıklı ölçüm aleti ise kuzeye, Karadeniz yönüne çekiliyor. Bu gözlemi en iyi açıklayan hangisidir?

• A) Gel-git günde iki kez akıntının yönünü değiştirmektedir.
• B) Rüzgâr yüzeyde ve dipte suyu ters yönlere itmektedir.
• C) Karadeniz'in su düzeyi Marmara'dan alçaktır.
• D) Az tuzlu ve hafif Karadeniz suyu üstten güneye, tuzlu ve ağır Akdeniz kökenli su alttan kuzeye akmaktadır.
• E) Dipteki su tatlıdır, bu yüzden yukarı doğru yükselmektedir.

Çözüm: Gözlemdeki iki yön, iki ayrı yoğunluktaki su kütlesinin üst üste akmasından gelir. Karadeniz suyu hem az tuzludur hem düzeyi biraz yüksektir; üstten Marmara'ya akar. Ağır, tuzlu su dipten Karadeniz'e sokulur. Gel-git bu denizlerde çok zayıftır, rüzgâr da dipteki suyu ters yöne süremez. Cevap: D.

Örnek 4 — Sisli ve kurak bir kıyı

Soru: Bir dönence kıyısında havanın sık sık sisli olduğu, yağışın çok az düştüğü, kıyı boyunca çöl uzandığı ve açıklarda balıkçılığın çok geliştiği belirtiliyor. Bu kıyının önünden geçen akıntı için hangisi doğrudur?

• A) Ekvator'dan gelen sıcak bir akıntıdır, havayı ısıtıp kararsızlaştırır.
• B) Yüksek enlemden gelen soğuk bir akıntıdır, havayı alttan soğutup kararlı hâle getirir.
• C) Gel-git akıntısıdır, yağışı engeller.
• D) Tatlı su taşıyan bir akarsu akıntısıdır.
• E) Bu kıyı muhtemelen bir kıtanın doğu kıyısıdır.

Çözüm: Kuraklık, sis ve zengin balıkçılık bir arada soğuk akıntının izidir: soğuk su havayı alttan soğutur, yükselme olmaz, yağış düşmez; nemli hava suyun üzerinde yoğunlaşıp sis yapar; soğuk sular plankton bakımından zengindir. Dönence halkalarında soğuk akıntılar kıtaların batı kıyılarından geçtiği için E de yanlıştır. Cevap: B.

• En tuzlu yüzey suyunu Ekvator'a koymak. Ekvator en sıcak kuşaktır ama bol yağış tuzu seyreltir; en yüksek değerler dönenceler çevresindedir.
• Boğazlarda tek yönlü akış düşünmek. Üstte Karadeniz'den Ege'ye, altta Ege'den Karadeniz'e akış vardır; soru yalnız yüzeyi ya da yalnız dibi sorabilir.
• Akıntının sıcak ya da soğuk oluşunu suyun termometredeki değerine bağlamak. Belirleyici olan yönüdür: Ekvator'dan yüksek enleme giden sıcak, tersine giden soğuktur.
• Sapma yönünü yarım kürelere göre karıştırmak. Kuzeyde sağa, güneyde sola; bu yüzden dönence halkaları kuzeyde saat yönünde, güneyde tersine döner.
• Hazar'ı iç deniz saymak. Okyanusa hiçbir bağı olmadığı için kapalı denizdir; iç deniz dar da olsa bir boğazla okyanusa ulaşır.