Türkiye'de dış kuvvet şekilleri

Ece'nin ablası bir yıllığına gezi rehberi olarak çalışıyor. Bir akşam Ece'ye, altlarına tek kelime yazmadan, altı fotoğraf gönderiyor: koltuğa benzeyen bir çanağın dibinde buz mavisi bir göl; kumu dalga dalga savrulmuş bir tarla kenarı; bir dereyi yutan karanlık bir delik; denize doğru şişmiş, ufka kadar dümdüz bir ova; bir adayı karaya bağlayan ince bir boyun; kar beyazı basamaklı havuzlar. Altına bir not düşmüş: «Hepsini Türkiye'de çektim, ikisi aynı bölgede değil. Hangisi nerede?» Ece duvardaki fiziki haritanın karşısına geçiyor. Fotoğrafları yerleştirmek için şekillerin adını bilmek yetmiyor; asıl gereken, o şekli yapan kuvvetin ülkenin hangi köşesinde iş bulduğunu kestirmek.

• Bir yerin iklim, yükselti, eğim, kayaç ve kıyı özelliklerinden orada hangi dış kuvvetin baskın olduğunu çıkarırsın.
• Modül boyunca gördüğün Türkiye örneklerini doğru bölgeye ve doğru dış kuvvete yerleştirirsin.
• Akarsuyun Türkiye'de en geniş alanda iş gören dış kuvvet olmasını ülkenin yer şekli ve yağış özellikleriyle açıklarsın.
• Erozyonun, barajların ve kıyı yapılarının dış kuvvetlerin işleyişini nasıl değiştirdiğini örneklerle değerlendirirsin.

Bir yeri okumanın beş anahtarı

Altı ders boyunca her dış kuvveti kendi koşullarıyla tanıdın. Bu derste soruyu tersinden kuruyoruz: elinde haritada bir nokta var; orada söz sahibi olan kuvveti nasıl bulursun? İpucunu beş özellik verir.

• İklim: yağışın miktarı, yılın hangi aylarına düştüğü ve sıcaklığın gün içinde ne kadar oynadığı. Bol yağış akan suyu ve eritmeyi, kuraklık rüzgârı, sıfırın çevresinde gidip gelen sıcaklık donma-çözülmeyi besler.
• Yükselti: kalıcı kar sınırını aşan doruklarda buz birikebilir; dağa tırmandıkça serinleyen hava kayanın parçalanma biçimini de değiştirir.
• Eğim: dik yamaçta su hızlanır ve yatağını kazar; eğimin yatıştığı yerde yükünü bırakır.
• Kayaç: kalker ve jips suyu yüzeyden içeri çeker ve erir; tüf gibi gevşek kayaçlar kolay oyulur; granit ya da bazalt karst kurmaz.
• Kıyıya yakınlık: karayla denizin buluştuğu şeritte dalga ve kıyı akıntısı işe karışır.

Türkiye bu beş özelliğin her birinde büyük farklar barındırır. Üç yanı denizlerle çevrilidir, ortalama yükseltisi fazladır, dağları genç ve sarptır. Kuzey kıyısı yılın her mevsiminde yağış alırken iç kesimleri kurak kalır, güneyde ise kalın kalker kütleleri geniş yer kaplar. Bu çeşitlilik, görece küçük bir ülkede neredeyse bütün dış kuvvetlerin kendine bir çalışma alanı bulmasını sağlar.

Akarsu: ülkenin her köşesinde

Türkiye'nin hemen her yerinde, yılın en az bir döneminde, yüzeyde akan su vardır. Buna dağlık ve engebeli yapı eklenince akarsu ülke genelinde en geniş alanda iş gören dış kuvvet hâline gelir. Yalnız her bölgede aynı işi yapmaz.

Karadeniz'de dağlar kıyıya paralel uzanır ve kıyıdan kısa bir mesafede yükselir. Bol yağışla beslenen dereler denize kısa yoldan inerken yataklarını derinleştirir; kıyı dağlarının denize bakan yüzü bu yüzden dar ve derin V vadilerle yarılmıştır. Aynı kıyıda Kızılırmak ile Yeşilırmak iç kesimlerden sürükledikleri malzemeyi ağızlarında bırakmış, Bafra ile Çarşamba ovalarını kurmuştur.

Ege'de dağlar kıyıya dik dizilir, aralarında çöküntü ovaları uzanır. Gediz ile Büyük Menderes bu ovalarda eğimi az yataklarda kıvrılarak akar; artık kazmaktan çok taşkın sularıyla alüvyon serer ve ağızlarında delta büyütürler. Akdeniz kıyısında Seyhan ile Ceyhan Çukurova'yı, Göksu ise Silifke önündeki deltayı oluşturmuştur. Toroslar'dan inen kimi akarsular Köprülü ve Saklıkent gibi derin kanyonlar açar; Uşak'taki Ulubey ile Kastamonu'daki Valla da bu türdendir. Nevşehir çevresindeki tüf arazisinde sel sularının oyduğu yamaçlarda peri bacaları yükselir. Doğu Anadolu'da Tortum ve Muradiye şelaleleri, akarsuyun henüz düzleyemediği basamakları gösterir.

Özetle akarsu yüksek ve dik kesimlerde kazıyor, ovalarda ve ağızlarda biriktiriyor. Ülkenin her yerinde bulunmasının sırrı bu iki yüzüdür.

Rüzgâr: kurak düzlükte, çıplak toprakta

Rüzgârın şekil üretebilmesi için yüzeyin kuru, örtüsüz ve ince taneli olması gerekiyordu. Türkiye'de bu üç koşulun en belirgin buluştuğu yer, yağışı kıt ve yazları buharlaşmanın suyu hızla aldığı İç Anadolu'dur. Konya Ovası'nın doğusundaki Karapınar çevresi, kum hareketi ve toz taşınması denince ilk anılan yerdir. Oradaki rüzgâr büyük kaya anıtları yontmaktan çok tarlanın üst toprağını savurur; Türkiye'de rüzgârın etkisi bu nedenle en çok bir toprak kaybı sorunu olarak görünür. Kıyılarda ise kuruyan kumsal kumu karaya doğru üflendiği yerlerde dar kumul şeritleri oluşur. Ülkenin geri kalanında toprağı yağışın nemi ya da bitkilerin kökü yerinde tutar; bu yüzden rüzgâr şekilleri sınırlı alanlarda kalır.

Buzul: yalnız en yüksek doruklarda

Türkiye orta enlemdedir ve kalıcı kar sınırı yüksektedir; bugün buzul taşıyan dağlar bu sınırı aşabilen birkaç zirveyle sınırlıdır. Ülkenin doğu ucunda Ağrı Dağı'nın tepesini takke biçimli bir buzul örter. Güneydoğu köşedeki Cilo-Sat Dağları en gelişmiş vadi buzullarını barındırır. Kuzeydoğuda Kaçkarlar'da ve İç Anadolu'nun ortasında yükselen Erciyes'te de küçük buzullar bulunur. Erciyes örneği öğreticidir: çevresi kurak olduğu hâlde doruğunda buz tutunabiliyor, çünkü belirleyici olan bölgenin adı değil zirvenin yüksekliğidir. Buzulu bugün kaybolmuş dağlarda eski soğuk dönemlerin izi kalır; Bursa'daki Uludağ'ın doruk çevresindeki göller bunun bilinen örneğidir. Bu dağlarda buzul izlerinin kuzey yüzlerde yoğunlaşması, güneşi az alan yamaçta karın daha uzun dayanmasıyla açıklanır.

Karst: haritayı kayaç çizer

Eriten suyun haritasını iklimden önce kayaç belirler. Akdeniz kıyısına paralel uzanan Toroslar kalın kalker tabakalarından yapılmıştır ve kış yağışları bu kalkeri eritecek suyu getirir. Antalya Körfezi'nin batısındaki Teke ile doğusundaki Taşeli bu yüzden çanaklarla delik deşiktir; Elmalı'daki düz tabanlı ova bir polyedir, Alanya'daki Damlataş sarkıt ve dikitleriyle tanınır. Karst bu kuşağın dışına da taşar. Konya çevresinde yer altı boşluklarının tavanı çöktüğü yerlerde obruklar açılır; Sivas'ta jips arazisi dolinlerle kaplıdır; Denizli'deki Pamukkale'de kireçli kaynak suyu yamaca traverten basamakları bırakır. Konya'nın hem rüzgâr hem obruk örneği vermesi, bir ilde birden çok dış kuvvetin çalışabileceğini hatırlatır.

Dalga ve akıntı: üç denizin kıyısı

Dağların kıyıya paralel indiği Karadeniz ve Akdeniz'de kıyı çizgisi az girintilidir; sarp yamaçların denize daldığı kesimlerde dalga falezler oyar. Akıntının hız kestiği yerlerde ise kum birikir. Sinop'ta, Marmara'daki Kapıdağ'da ve Alanya'da bir adayı karaya bağlayan tombololar bu birikimin ürünüdür. Küçükçekmece ve Büyükçekmece gölleri İstanbul'da, Akyatan da Adana kıyısında kordonun denizden ayırdığı lagünlerdir. Ege kıyısında ise dağ sıraları denize dik yaklaşır; kıyı çizgisi bu yüzden koylar ve burunlarla doludur, korunaklı koyların içinde plajlar genişler. Denizlerimizde gelgit zayıf kaldığı için kıyıları biçimlendiren asıl etken dalga ve kıyı akıntısıdır; akarsu ağızlarında deltaların sık görülmesi de bununla ilgilidir.

Çözülme: her bölgede hazırlık

Çözülme tek başına büyük şekiller kurmaz, ama öteki kuvvetlerin taşıyacağı malzemeyi hazırlar ve onun da bir dağılışı vardır. Denizden uzak yüksek platolarda, özellikle Doğu Anadolu'da ve İç Anadolu'nun yükseklerinde, gece ile gündüz arasındaki geniş sıcaklık aralığı ve uzun kış donları kayayı köşeli parçalara ayırır; yamaç eteklerini örten taş döküntüleri bunun izidir. Yıl boyu nemli Karadeniz kıyısında ise kimyasal çözülme ağır basar ve kayaçlar derine kadar ayrışır.

Sözel harita: kuvvetleri yerine koymak

Kâğıda Türkiye'nin kaba bir taslağını, doğudan batıya uzanan bir dikdörtgen olarak çiz. Kuzey kenarı Karadeniz, güney kenarı Akdeniz, batı kenarı Ege, kuzeybatı köşesine sokulan iç deniz Marmara'dır. Önce kuzey kenarın hemen içine kıyı boyunca ince bir şerit çiz ve şeride dik kısa çizgilerle vadileri göster: derine kazan akarsuların kuşağı. Kuzey kenarın ortasında denize uzanan sivri bir buruna «Sinop, tombolo» yaz; burnun doğusunda kıyıya iki yarım daire ekle: batıdaki Bafra, doğudaki Çarşamba deltası. Kuzeydoğu köşeye üç küçük tepe çiz, «Kaçkar, sirk gölleri» notunu düş. Doğu kenara yakın bir üçgene «Ağrı, takke buzulu», güneydoğu köşedeki üçgene «Cilo-Sat, vadi buzulları» yaz. Dikdörtgenin ortasına geniş bir oval çiz ve içini noktalarla doldur: İç Anadolu'nun kurak düzlükleri. Ovalin güney kesimine bir yıldız koy, «Karapınar: rüzgâr ve obruk»; doğu kenarına bir tepe, «Erciyes: yükseltinin buzulu»; ikisinin arasına küçük çubuklar, «Kapadokya, peri bacaları». Güney kenara geç ve kıyıya paralel, kalın, dalgalı bir kuşak çiz: Toroslar. Kuşağın batı yarısına «Teke», doğusuna «Taşeli» yaz, ikisini küçük dairelerle doldur; Teke'nin içine düz bir leke koyup «Elmalı polyesi» ekle. Güney kenarın doğu yarısında kıyıya büyük bir yarım daire çiz: «Çukurova deltası». Batı kenarda kıyıya dik, parmak gibi uzanan üç dar oluk çiz: Ege'nin çöküntü ovaları. Kuzeydekinin içinden denize akan çizgiye «Gediz», güneydekininkine «Büyük Menderes» yaz; güneydeki oluğun doğu ucuna beyaz basamaklar ekle: «Pamukkale, traverten». Son olarak Marmara'nın güney kıyısına bir tepe, «Uludağ, eski buzul izleri», kuzey kıyısına iki küçük göl, «Küçükçekmece ve Büyükçekmece lagünleri» yerleştir. Bitmiş taslakta bir düzen belirir: buz en yüksek doruklarda, rüzgâr kurak ortada, eritme güneyin kalker kuşağında, dalga kenarlarda; akarsu ise bütün yüzeye yayılmıştır.

İnsan da bir dış kuvvet gibi çalışır

Ormanı açmak, yamacı eğim yönünde sürmek, merayı aşırı otlatmak toprağı çıplak bırakır. Eğimli arazide akan su, kurak düzlükte rüzgâr bu toprağı kolayca götürür. Türkiye'de erozyonun güçlü olmasında dik eğim ve yazın kuruyan yüzey gibi doğal koşulların yanında bu kullanımların da payı vardır. Ağaçlandırma, teraslama ve rüzgâr perdeleri süreci tersine çevirir.

Barajlar akarsuyun düzenini değiştirir. Baraj gölü akarsu için yeni bir yerel taban seviyesidir: su durgunlaşınca yük göl tabanına çöker ve göl yıllar içinde dolar. Havzada erozyon ne kadar şiddetliyse dolma da o kadar hızlanır. Barajın aşağısına ise daha az malzeme ulaşır; ağızdaki delta beslenemez, dalganın söktüğü kumun yerine yenisi gelmeyince kıyı geri çekilebilir.

Kıyıya yapılan dalgakıran, mahmuz ve liman setleri kıyı akıntısının yolunu keser. Akıntının geldiği yanda kum yığılır, öbür yanda plaj daralır. Plajlardan ve dere yataklarından kum ve çakıl çekilmesi de kıyıyı besleyen malzemeyi azaltır.

Modülün kısa özeti

Yedi ders tek bir düşüncenin parçalarıydı. Çözülme kayayı yerinde gevşetir; akarsu, rüzgâr, buzul ve dalga gevşeyen malzemeyi sökerek başka bir yere taşır; kalker arazide su kayayı eriterek hem yüzeyde hem içeride şekil kurar. Her kuvvet bir yerde oyar, başka bir yerde yığar; hangisini yapacağına taşıyıcının enerjisi karar verir: enerjisi fazla olan kazar, enerjisi düşen bırakır. Bir kuvvetin nerede baskın olacağını ise iklim, yükselti, eğim, kayaç ve kıyı seçer. Bir fotoğraftaki şekli adlandırabiliyor, onu haritada doğru köşeye koyabiliyor ve o köşenin neden o kuvvete elverişli olduğunu söyleyebiliyorsan modülün istediği beceri elindedir.

Şekilden suya

Bu derste akarsuyu yer şekli yapan bir kuvvet olarak okuduk. Oysa aynı akarsu bir su kaynağıdır ve iki soru açıkta duruyor. Kızılırmak gibi bir ırmak neden ilkbaharda kabarıp yaz sonunda cılızlaşırken kimi akarsular yıl boyu neredeyse aynı düzeyde akar? Ve Konya'ya inen dereler gibi bazı akarsular neden denize hiç ulaşmayıp iç kesimdeki bir göle ya da çukura dökülür? Sonraki derste akarsuyun yıl içindeki akış düzenini, yani rejimini, ve suyunu topladığı alanın denize açık mı kapalı mı olduğunu inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Fotoğrafı haritaya taşımak

Soru: Bir fotoğrafta dik kaya duvarlarının kucakladığı koltuk şeklinde bir çanak ve dibinde soğuk bir göl, aşağısında ise düz tabanlı ve geniş bir vadi görülüyor. Fotoğrafın Türkiye'de çekildiği en olası yer hangisidir?

• A) Konya'nın Karapınar ilçesi
• B) Kaçkar Dağları'nın yüksek kesimleri
• C) Çukurova'nın kıyı kesimi
• D) Ege'deki Gediz Ovası
• E) Antalya'daki Elmalı Ovası

Çözüm: Koltuk biçimli çanak bir sirk, içindeki su sirk gölü, düz tabanlı vadi ise buzulun açtığı U vadidir. Buzul yalnız kalıcı kar sınırını aşan yüksek dağlarda çalışır; seçenekler arasında böyle bir yer yalnız Kaçkarlar'dır. Karapınar rüzgârın, Çukurova ve Gediz akarsu birikiminin, Elmalı karstın örneğidir. Cevap: B.

Örnek 2 — Neden en yaygını akarsu?

Soru: Türkiye'de akarsuyun öteki dış kuvvetlerden daha geniş bir alanda iş görmesinin en uygun açıklaması hangisidir?

• A) Ülkenin tamamının kalker kayaçlardan oluşması
• B) Kıyılarında gelgit farkının çok yüksek olması
• C) Bütün bölgelerin yıl boyu bol yağış alması
• D) Yağışın çoğu yerde en az bir mevsim yüzeyde akış oluşturması ve arazinin engebeli, eğimli olması
• E) Kalıcı kar sınırının ülkenin her yerinde alçak olması

Çözüm: Akarsuyun çalışması için iki şey gerekir: yüzeyde akan su ve onu hızlandıran eğim. Türkiye'nin çoğu yerinde yağış en az bir mevsim akış doğurur, dağlık yapı da bu suya enerji verir. C seçeneği aşırıdır, çünkü İç Anadolu kurak kalır; gelgit zayıftır, kalker yalnız belli kuşaklarda bulunur, kalıcı kar sınırı ise yüksektir. Cevap: D.

Örnek 3 — Örnek veriden kuvvet seçmek

Soru: Aşağıdaki örnek veri üç alanın özelliklerini veriyor.

Bu alanlarda baskın olması beklenen dış kuvvetler sırasıyla hangileridir?

• A) Rüzgâr, karstik eritme, akarsu aşındırması
• B) Buzul, rüzgâr, dalga
• C) Akarsu birikimi, buzul, rüzgâr
• D) Karstik eritme, akarsu, buzul
• E) Dalga, rüzgâr, karstik eritme

Çözüm: K kurak, düz ve ince malzemelidir: rüzgârın koşulları. L'de eriyebilen kalker ile yeterli su buluşur: karst. M yağışlıdır, eriyen kayaç taşımaz ve eğimi diktir; su yüzeyde akıp yatağını derine kazar. Hiçbir alanda buzul için gereken yükseklik verilmemiştir. Cevap: A.

Örnek 4 — Dolan baraj gölü

Soru: İki baraj aynı yıl yapılmıştır. Birincisinin havzası ormanla kaplı, ikincisininki çıplak ve dik yamaçlıdır. Yıllar sonra ikinci baraj gölünün tabanında çok daha kalın bir çökelti biriktiği görülüyor. Bu farkın nedeni hangisidir?

• A) İkinci gölde dalga aşındırmasının daha güçlü olması
• B) Birinci havzada buzulların malzemeyi tutması
• C) Rüzgârın birinci gölü tozla doldurması
• D) İkinci gölde karstik eritmenin çökelti üretmesi
• E) Çıplak ve dik havzada erozyonun güçlü olması, akarsuyun göle daha çok malzeme taşıması

Çözüm: Baraj gölü akarsu için yerel taban seviyesidir; su durgunlaşınca taşıdığı yük göle çöker. Göle ne kadar malzeme geleceğini havzadaki erozyon belirler. Bitki örtüsünün korumadığı dik yamaçlarda toprak kolay taşınır, göl de hızla dolar. Cevap: E.

• Buzulu bölgeye bağlamak. Buzul bölgenin değil yükseltinin işidir; kurak İç Anadolu'daki Erciyes'te de küçük buzul vardır, alçak Doğu Anadolu ovalarında ise yoktur.
• Karstı iklimle açıklamaya kalkmak. Kalker yoksa bol yağış karst kurmaz; karstın yerini önce kayaç seçer, sonra suyun yeterliliği belirler.
• Rüzgârı Türkiye'nin her yerinde güçlü sanmak. Rüzgâr şekilleri kuru, çıplak ve gevşek yüzey ister; ülkede bu üçlü en çok Karapınar gibi kurak iç düzlüklerde ve kumsal arkalarında bir araya gelir.
• Bir ile tek bir kuvvet yakıştırmak. Konya'da hem rüzgâr hem obruk, Antalya'da hem karst hem tombolo görülür; soruyu il adıyla değil yerin özelliğiyle çöz.
• Barajı yalnız su tutan bir yapı saymak. Baraj gölü akarsuyun yükünü de tutar; göl dolarken aşağıdaki delta beslenemez ve kıyı gerileyebilir.